Dân chủ XHCN là nền dân chủ cao hơn về chất so với nền dân chủ tư sản, là nền dân chủ mà ở đó, mọi quyền lực thuộc về nhân dân, dân là chủ và dân làm chủ; dân chủ và pháp luật nằm trong
Trang 1BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI PHÂN HIỆU TẠI TỈNH ĐẮK LẮK
BÀI TẬP NHÓM MÔN: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC NHÓM: 1
LỚP: 4537B
ĐỀ BÀI: 05
Trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa xã hội khoa học về bản chất của nền dân chủ Xã hội chủ nghĩa, hãy phân tích dẫn chứng thực tiễn minh chứng cho sự khác biệt về bản chất giữa nền dân chủ Xã hội chủ nghĩa
và nền dân chủ Tư sản.
Giảng viên giảng dạy: ThS Nguyễn Thị Phương
Đắk Lắk, tháng 05 năm 2022
Trang 2A MỞ ĐẦU
Dân chủ vốn là một giá trị phổ biến xuất phát từ thực tiễn sản xuất và sinh hoạt của nhân loại từ thời nguyên thủy xa xưa - dân chủ nguyên thủy Sau đó, dân chủ còn là khát vọng và là mục tiêu đấu tranh không ngừng của đại đa số nhân dân trong lịch sử hình thành và phát triển tiếp theo của xã hội loài người Thực tế cho thấy, vấn đề dân chủ đã
và đang được các nhà tư tưởng, các nhà hoạt động chính trị trong mọi thời đại quan tâm
và bàn luận Lịch sử xã hội loài người đã trải qua một quá trình hình thành và phát triển những thực tiễn, lý luận và các chế độ dân chủ khác nhau: dân chủ nguyên thủy (khi chưa
có chế độ tư hữu, giai cấp); chế độ dân chủ chủ nô, chế độ dân chủ tư sản và ngày nay, theo quan điểm Mácxít, là chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa
Chủ nghĩa cộng sản là đích đến mà dù sớm hay muộn, tất cả nhân loại sẽ vươn tới; là
xã hội tốt đẹp trong đó mọi người đều có cuộc sống ấm no, tự do và hạnh phúc Dân chủ
là một trong những giá trị, đặc trưng cơ bản thuộc về bản chất của xã hội cộng sản chủ nghĩa, mà giai đoạn thấp là chủ nghĩa xã hội Vận dụng, phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin và xuất phát từ điều kiện, hoàn cảnh thực tế của Việt Nam, trong di sản lý luận của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội, tư tưởng về dân chủ và thực hành dân chủ là một trong những nội dung quan trọng và có ý nghĩa đặc biệt sâu sắc, to lớn Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định rằng: “Dân chủ có nghĩa dân là chủ và dân làm chủ”; rằng “dân chủ là của quý báu nhất của nhân dân” Để hiểu rõ hơn về vấn đề này
nhóm em xin chọn đề số 5: “Trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa xã hội khoa học về bản
chất của nền dân chủ Xã hội chủ nghĩa, hãy phân tích dẫn chứng thực tiễn minh chứng cho sự khác biệt về bản chất giữa nền dân chủ Xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ Tư sản”.
Hi vọng việc nghiên cứu sẽ giúp các bạn có cái nhìn sâu sắc hơn về vấn đề này
B NỘI DUNG
I Quan điểm của Chủ nghĩa xã hội khoa học về bản chất của nền dân chủ
Xã hội chủ nghĩa
1 Quan điểm về dân chủ
Dân chủ là một giá trị xã hội phản ánh những quyền cơ bản của con người; là phạm trù chính trị gắn với các hình thức tổ chức Nhà nước của giai cấp cầm quyền; là một phạm trù lịch sử gắn với quá trình ra đời, phát triển của lịch sử xã hội nhân loại
2 Quá trình ra đời của nền dân chủ Xã hội chủ nghĩa
Dân chủ XHCN đã được phôi thai từ thực tiễn đấu tranh giai cấp ở Pháp và Công xã Pari năm 1871 Tuy nhiên, chỉ đến khi Cách mạng Tháng Mười Nga thành công với sự ra đời của nhà nước XHCN đầu tiên trên thế giới (1917), nền dân chủ XHCN mới chính thức được xác lập
Quá trình phát triển của nền dân chủ XHCN là từ thấp tới cao, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện; có sự kế thừa một cách chọn lọc giá trị của các nền dân chủ trước đó, trước
Trang 3hết là nền dân chủ tư sản Nguyên tắc cơ bản của nền dân chủ XHCN là không ngừng mở rộng dân chủ, nâng cao mức độ giải phóng cho những người lao động, thu hút họ tham gia tự giác vào công việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội Chủ nghĩa Mác – Lênin cũng lưu ý đây là quá trình lâu dài, khi xã hội đã đạt trình độ phát triển rất cao, xã hội không còn sự phân chia giai cấp, đó là xã hội cộng sản chủ nghĩa đạt tới mức độ hoàn thiện, khi
đó dân chủ XHCN với tư cách là một chế độ nhà nước cũng tiêu vong, không còn nữa Dân chủ XHCN là nền dân chủ cao hơn về chất so với nền dân chủ tư sản, là nền dân chủ mà ở đó, mọi quyền lực thuộc về nhân dân, dân là chủ và dân làm chủ; dân chủ
và pháp luật nằm trong sự thống nhất biện chứng; được thực hiện bằng nhà nước pháp quyền XHCN, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản
Cho đến nay, sự ra đời của nền dân chủ XHCN mới chỉ trong một thời gian ngắn, ở một số nước có xuất phát điểm về kinh tế, xã hội rất thấp, lại thường xuyên bị kẻ thù tấn công, gây chiến tranh, do vậy, mức độ dân chủ đạt được ở những nước này hiện nay còn nhiều hạn chế ở hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội
3 Bản chất của nền dân chủ Xã hội chủ nghĩa
Với tư cách là đỉnh cao trong toàn bộ lịch sử tiến hóa của dân chủ, dân chủ XHCN có bản chất như sau:
- Bản chất chính trị:
Bản chất chính trị của nền dân chủ XHCN là sự lãnh đạo chính trị của giai cấp công nhân thông qua Đảng đối với toàn xã hội Nhưng không phải chỉ để thực hiện quyền lực
và lợi ích riêng cho giai cấp công nhân, mà chủ yếu là để thực hiện quyền lực và lợi ích của toàn thể nhân dân, trong đó có giai cấp công nhân Nền dân chủ XHCN do Đảng Cộng sản lãnh đạo – yếu tố quan trọng để đảm bảo quyền lực thực sự thuộc về nhân dân, bởi vì Đảng Cộng sản đại biểu cho trí tuệ, lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn dân tộc Với nghĩa này, dân chủ XHCN mang tính nhất nguyên về chính trị
Sự lãnh đạo của giai cấp công nhân thông qua Đảng Cộng sản đối với toàn xã hội về mọi mặt, V.I.Lênin gọi là sự thống trị chính trị
Trong nền dân chủ XHCN, nhân dân lao động là những người làm chủ những quan
hệ chính trị trong xã hội Họ có quyền giới thiệu các đại biểu tham gia vào bộ máy chính quyền từ trung ương đến địa phương, tham gia đóng góp ý kiến xây dựng chính sách, pháp luật, xây dựng bộ máy và cán bộ nhân viên nhà nước Quyền được tham gia rộng rãi vào công việc quản lý nhà nước của nhân dân chính là nội dung dân chủ trên lĩnh vực chính trị V.I.Lênin còn nhấn mạnh rằng: Dân chủ xã hội chủ nghĩa là chế độ dân chủ của đại đa số dân cư, của những người lao động bị bóc lột, là chế độ mà nhân dân ngày càng tham gia nhiều vào công việc Nhà nước Với ý nghĩa đó, Lênin đã diễn đạt một cách khái
Trang 4quát về bản chất và mục tiêu của dân chủ xã hội chủ nghĩa rằng: đó là nền dân chủ “gấp triệu lần dân chủ tư sản”
Bàn về quyền làm chủ của nhân dân trên lĩnh vực chính trị, Hồ Chí Minh cũng đã chỉ rõ: Trong chế độ dân chủ XHCN thì bao nhiêu quyền lực đều là của dân, bao nhiêu sức mạnh đều ở nơi dân, bao nhiêu lợi ích đều là vì dân… Chế độ dân chủ XHCN, nhà nước XHCN do đó về thực chất là của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân Cuộc cách mạng XHCN khác với các cuộc cách mạng xã hội trước đây ở chỗ nó là cuộc cách mạng của số đông, vì lợi ích của số đông nhân dân Cuộc tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa (1946) theo Hồ Chí Minh là một dịp cho toàn thể quốc dân tự do lựa chọn những người có tài, có đức để gánh vác công việc nhà nước, hễ là người muốn lo việc nước thì đều có quyền ra ứng cử, hễ là công dân thì đều có quyền đi bầu cử Quyền được tham gia rộng rãi vào công việc quản lý Nhà nước chính là nội dung dân chủ trên lĩnh vực chính trị
Xét về bản chất chính trị, dân chủ XHCN vừa có bản chất giai cấp công nhân, vừa có tính nhân dân rộng rãi tính dân tộc sâu sắc Do vậy, nền dân chủ XHCN khác về chất so với nền dân chủ tư sản ở bản chất giai cấp (giai cấp công nhân và giai cấp tư sản); ở cơ chế nhất nguyên và cơ chế đa nguyên; một đảng hay nhiều đảng; ở bản chất nhà nước (nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nhà nước pháp quyền tư sản)
- Bản chất kinh tế:
Nền dân chủ XHCN dựa trên chế độ sở hữu xã hội về những tư liệu sản xuất chủ yếu của toàn xã hội đáp ứng sự phát triển ngày càng cao của lực lượng sản xuất dựa trên cơ
sở khoa học - công nghệ hiện đại nhằm thỏa mãn ngày càng cao những nhu cầu vật chất
và tinh thần của toàn thể nhân dân lao động
Bản chất kinh tế đó chỉ được bộc lộ đầy đủ qua một quá trình ổn định chính trị, phát triển sản xuất và nâng cao đời sống của toàn xã hội, dưới sự lãnh đạo của Đảng Mác-Lênin và quản lý, hướng dẫn, giúp đỡ của nhà nước XHCN Trước hết đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân về các tư liệu sản xuất chủ yếu; quyền làm chủ trong quá trình sản xuất kinh doanh, quản lý và phân phối, phải coi lợi ích kinh tế của người lao động là động lực cơ bản nhất có sức thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển
Dù khác về bản chất kinh tế của các chế độ tư hữu, áp bức, bóc lột, bất công nhưng cũng như toàn bộ nền kinh tế XHCN, bản chất kinh tế của nền dân chủ XHCN không hình thành từ “hư vô” theo mong muốn của bất kỳ ai Kinh tế XHCN cũng là sự kế thừa
và phát triển mọi thành tựu nhân loại đã tạo ra trong lịch sử, đồng thời lọc bỏ những nhân
tố lạc hậu, tiêu cực, kiềm hãm… của các chế độ kinh tế trước đó
Dưới góc độ kinh tế, dân chủ XHCN được biểu hiện là sự đảm bảo về lợi ích kinh tế, phải coi lợi ích kinh tế của người lao động là động lực cơ bản nhất có sức thúc đẩy kinh
tế - xã hội phát triển Lao động, việc làm và phân phối lợi ích tương ứng với kết quả lao
Trang 5động là nội dung kinh tế của dân chủ, đây cũng là nội dung mà quyền dân chủ được thể hiện một cách rộng rãi, trực tiếp Bản chất kinh tế của nền dân chủ XHCN là thực hiện chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu và thực hiện chế độ phân phối lợi ích theo kết quả lao động là chủ yếu
- Bản chất tư tưởng - văn hóa - xã hội:
Về bản chất tư tưởng – văn hóa, nền dân chủ XHCN lấy hệ tư tưởng Mác –Lênin - hệ
tư tưởng của giai cấp công nhân làm chủ đạo đối với mọi hình thái ý thức xã hội khác trong xã hội mới Đồng thời nó kế thừa, phát huy những tinh hoa văn hóa truyền thống dân tộc; tiếp thu những giá trị tư tưởng - văn hóa văn minh, tiến bộ xã hội… mà nhân loại đã tạo ra ở tất cả các quốc gia, dân tộc Trong nền dân chủ XHCN, nhân dân được làm chủ những giá trị văn hóa tinh thần; được nâng cao trình độ văn hóa, có điều kiện để phát triển cá nhân Dưới góc độ này dân chủ là một thành tựu văn hóa, một quá trình sáng tạo văn hóa, thể hiện khát vọng tự do được sáng tạo và phát triển của con người
Về bản chất xã hội, nền dân chủ XHCN có sự kết hợp hài hòa về lợi ích giữa cá nhân, tập thể và lợi ích của toàn xã hội; ra sức động viên, thu hút mọi tiềm năng sáng tạo, tích cực xã hội của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng xã hội mới
Với những bản chất nêu trên, dân chủ XHCN trước hết và chủ yếu được thực hiện bằng nhà nước pháp quyền XHCN, là kết quả hoạt động tự giác của quần chúng nhân dân dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân, dân chủ XHCN chỉ có được với điều kiện tiên quyết là bảo đảm vai trò lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản Bởi lẽ, nhờ nắm vững hệ
tư tưởng cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác-Lênin và đưa nó vào quần chúng, Đảng mang lại cho phong trào quần chúng tính tự giác cao trong quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa; thông qua công tác tuyên truyền, giáo dục của mình Đảng nâng cao trình độ giác ngộ chính trị, trình độ văn hóa dân chủ của nhân dân để họ có khả năng thực hiện hữu hiệu những yêu cầu dân chủ phản ánh đúng quy luật phát triển xã hội Chỉ dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, nhân dân mới đấu tranh có hiệu quả chống lại mọi mưu đồ lợi dụng dân chủ vì những động cơ đi ngược lại lợi ích của nhân dân
II Sự khác biệt về bản chất giữa nền dân chủ Xã hội chủ nghĩa và nền dân
chủ Tư sản
1 Sự khác biệt về bản chất giữa nền dân chủ Xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ
Tư sản trên lĩnh vực chính trị.
Thứ nhất, trên phương diện là một phạm trù chính trị, cả dân chủ tư sản và dân chủ XHCN đều đề cao nguyên lý "quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân" Tuy nhiên, bản chất giai cấp của hai chế độ dân chủ này lại khác nhau.
V.I.Lênin đã nhiều lần khẳng định dân chủ tức là quyền lực nhà nước phải thuộc về nhân dân, nhân dân sử dụng quyền lực của mình để quản lý công việc nhà nước, quyền lực nhà nước do nhân dân mà có và nó thuộc về nhân dân Nhân dân có quyền làm chủ
Trang 6trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, từ kinh tế đến chính trị, văn hóa, xã hội Người viết: “Chuyên chế của nhân dân toàn bộ quyền lực tối cao trong nước phải thuộc
về các đại biểu của nhân dân, do nhân dân bầu ra, có thể bị nhân dân bãi chức bất cứ lúc nào và các đại biểu đó hợp thành một quốc hội duy nhất, một hội nghị duy nhất”
Tuy nhiên, nội hàm của khái niệm “nhân dân” trong chế độ dân chủ Tư sản và dân chủ XHCN hoàn toàn không giống nhau và về thực chất, nhà nước Tư sản vẫn là nhà nước của thiểu số giai cấp bóc lột Nhân dân là chủ thể quyền lực chỉ được biểu hiện qua hình thức phổ thông đầu phiếu, qua Quốc hội lập hiến hoặc Nghị viện Để bảo đảm trước hết lợi ích của giai cấp mình, giai cấp tư sản bao giờ cũng thiết kế những nguyên tắc bầu
cử mà trong thực tế người dân lao động không bao giờ có cơ hội tham gia công việc của nhà nước Ví dụ ở Mỹ có quy định trong hiến pháp, những người tham gia tranh cử phải
là những người có khả năng tài chính nhất định Khi cầm lá phiếu đi bầu cử, người dân vốn đã không hẳn là người chủ, nhưng họ vẫn được ủy quyền và sau khi ủy quyền rồi, bỏ phiếu rồi thì quyền của người dân không còn nữa Điều quan trọng hơn là ở chỗ, hiến pháp thì ghi nhận quyền lực thuộc về nhân dân, nhưng cơ sở kinh tế, nền tảng cơ bản để thực hiện lời tuyên bố đó lại không có Chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa vẫn được duy trì, giai cấp tư sản đặt quyền tự do sở hữu tư liệu sản xuất, quyền tự do chuyển nhượng tài sản lên ngang với các quyền tự do khác Cùng với quá trình sản xuất giá trị thặng dư đã dẫn đến sự tập trung tư bản ngày càng lớn vào giới chủ tư sản, đồng thời tách người lao động ra khỏi tư liệu sản xuất Một người dân trong xã hội tư bản muốn có tiếng nói của mình thì họ phải có tiền, có tài sản; bằng không, cái gọi là tự do, bình đẳng chỉ là hình thức và mang tính ước lệ mà thôi Sự ghi nhận quyền lực thuộc về nhân dân trong chế độ dân chủ tư sản chỉ đánh dấu sự chuyển quyền lực từ tay một người sang tay một
số người đông hơn trong xã hội - là giai cấp tư sản, chứ không phải toàn thể nhân dân lao động Đó chính là sự khác nhau căn bản giữa chế độ dân chủ tư sản và dân chủ XHCN
Thứ hai, cả dân chủ tư sản và dân chủ XHCN đều phải thực hành dân chủ thông qua hình thức nhà nước pháp quyền Tuy nhiên, vai trò, cơ cấu và mối quan hệ giữa quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp ở hai kiểu nhà nước khác nhau.
Sự khác nhau căn bản giữa chế độ dân chủ tư sản và dân chủ XHCN về phương diện này lại nằm ở chỗ: dân chủ tư sản thực hành dân chủ thông qua hình thức nhà nước pháp quyền tư sản Trong khi đó, dân chủ XHCN thực hành dân chủ thông qua hình thức nhà nước pháp quyền XHCN
Mặc dù nhà nước pháp quyền XHCN và nhà nước pháp quyền tư sản đều phải thừa nhận phương thức tổ chức, xây dựng và vận hành bộ máy nhà nước do pháp luật quy định Nhưng bản chất và nội dung pháp luật về tổ chức, xây dựng và vận hành bộ máy của hai nhà nước đó có nhiều điểm khác nhau rất cơ bản Đó là sự khác nhau trong các quy phạm của hiến pháp và pháp luật về tổ chức, cơ cấu nhân sự và việc xây dựng, vận hành của bộ máy quyền lực như: Quốc hội và Nghị viện; Tổng thống và Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, Tòa án,… Pháp luật trong nhà nước pháp quyền XHCN thừa nhận
Trang 7tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, do nhân dân bầu ra các cơ quan quyền lực (Quốc hội, Chính phủ, ) và chỉ có nhân dân trực tiếp hoặc thông qua các đại biểu của mình là chủ thể duy nhất có quyền tuyên bố chấm dứt hoạt động của Quốc hội, Chính phủ hoặc tổ chức ra Quốc hội và Chính phủ nhiệm kỳ mới (như Việt Nam, Trung Quốc) Trong khi đó, hiến pháp và pháp luật tư sản lại thừa nhận quyền lực của cá nhân Tổng thống hoặc cá nhân Thủ tướng có quyền giải tán Nghị viện (Quốc hội) hoặc giải tán Chính phủ, (điển hình là Mỹ)
Mặt khác, trong nhà nước pháp quyền XHCN, nhà nước và công dân đều phải thừa nhận tính tối cao của pháp luật, vì pháp luật XHCN thể hiện ý chí và nguyện vọng của toàn thể nhân dân Trong nhà nước pháp quyền tư sản, nhà nước và công dân cũng phải thừa nhận tính tối cao của pháp luật, nhưng pháp luật tư sản không phải là pháp luật của toàn dân, không thể hiện đầy đủ ý chí, nguyện vọng của toàn dân mà chỉ phản ánh ý chí, nguyện vọng của một bộ phận nhân dân, đó là những người giàu, là giai cấp tư sản Nói cách khác, luật pháp của nhà nước pháp quyền tư sản chỉ bảo vệ lợi ích của giai cấp tư sản và gạt ra ngoài lề quyền lợi của người lao động - những người bị áp bức bóc lột Đây
là nội dung khác biệt cơ bản nhất giữa nhà nước pháp quyền XHCN và nhà nước pháp quyền tư sản
Các nhà nước pháp quyền tư sản đều tổ chức theo nguyên tắc phân chia quyền lực thành ba quyền: lập pháp, hành pháp, tư pháp Một số nhà nước tư sản cũng phân chia quyền lực một cách mềm dẻo giữa lập pháp và hành pháp đã tạo nên hình thức tổ chức nhà nước của chính thể cộng hoà (như ở các nước Anh, Đức, Italia, ) Còn số khác lại phân chia quyền lực một cách cứng rắn giữa lập pháp và hành pháp, tạo nên hình thức tổ chức nhà nước của chính thể cộng hoà tổng thống (điển hình là Mỹ) Hiện nay, quyền lập pháp ở các nước đều giao cho Nghị viện Còn việc thực hiện quyền hành pháp trong hệ thống phân quyền đã có những thay đổi nhất định so với trước đây Hiện đang có khuynh hướng tạo ra hình thức cai trị linh hoạt hơn, pha trộn giữa các hình thức chính thể của nhà nước và cơ cấu lãnh thổ Đó là khuynh hướng tạo ra hình thức chính thể nửa tổng thống, nửa đại nghị và tiếp thu một số yếu tố của chế độ cộng hoà đại nghị vào chỉnh thể cộng hoà tổng thống, hay tiếp thu một số yếu tố của chính thể tổng thống vào chính thể cộng hoà đại nghị Quyền tư pháp thống nhất được thể hiện ở Hoa Kỳ, Anh, Canađa, Ôxtrâylia, Ấn Độ, Nhìn chung, ở các nước theo hệ thống pháp luật án lệ đều theo xu hướng này
Trong khi nhà nước pháp quyền tư sản coi thuyết “Tam quyền phân lập” là học thuyết cơ bản trong việc thực hiện quyền lực nhà nước, các cơ quan lập pháp, hành pháp,
tư pháp hoàn toàn độc lập với nhau trong việc thực hiện ba quyền; thì nhà nước pháp quyền XHCN không thừa nhận việc phân chia quyền lực mà coi quyền lực nhà nước là thống nhất và thuộc về nhân dân; trong đó có sự phân công, phối hợp, để thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm bảo đảm cho quyền lực nhà nước thống nhất, được thực hiện với hiệu quả cao nhất
Trang 8Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và
vì nhân dân Đây là đặc điểm rất quan trọng mà nhà nước pháp quyền tư sản không thể có được Thực chất đặc điểm này nhằm bảo đảm tính giai cấp, tính nhân dân của Nhà nước Việt Nam, của chế độ dân chủ XHCN Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và
do nhân dân định đoạt, nhân dân quyết định phương thức tổ chức, xây dựng và vận hành của bộ máy quyền lực nhà nước nhằm đáp ứng ngày càng cao lợi ích của nhân dân và của toàn bộ dân tộc Đây còn là sự thể hiện về tính ưu việt của chế độ dân chủ XHCN so với chế độ dân chủ tư sản Trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, quyền lực nhà nước là thống nhất, nhưng về kỹ thuật và tổ chức hoạt động của nó có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan chức năng của nhà nước để thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Về nguyên tắc, chúng ta không thừa nhận học thuyết “Tam quyền phân lập” vì nó máy móc, khô cứng theo kiểu các quyền hoàn toàn độc lập, không có sự phối hợp, thậm chí đi đến đối lập, hạn chế sức mạnh của cơ quan lập pháp, hành pháp và
tư pháp Quyền lực nhà nước ở Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam thống nhất ở nguồn gốc, bản chất và mục tiêu chung của Nhà nước là phục vụ lợi ích quốc gia, lợi ích của nhân dân Sự thống nhất đó không phải là sự tập trung quyền lực tuyệt đối vào một nhánh quyền lực nào mà có sự phân công trong việc thực hiện quyền lực nhà nước về lập pháp, hành pháp và tư pháp Có thể nói, sự thống nhất là nền tảng, sự phân công, phối hợp là phương thức để đạt được sự thống nhất quyền lực nhà nước Theo đó, Quốc hội là
cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân được phân công thực hiện quyền lập hiến, lập pháp, giám sát tối cao, quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp, thống nhất quản lý việc thực hiện các nhiệm vụ chinh trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh quôc phòng và đối ngoại của Nhà nước Toà án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp
Thứ ba, dân chủ tư sản và dân chủ XHCN biểu hiện ra những quan hệ giữa các tổ chức và quan hệ xã hội mang những tính chất khác nhau.
Dân chủ tư sản là nền dân chủ phục vụ giai cấp tư sản, nên nó tìm cách hạn chế, lừa gạt, trấn áp, tước đoạt dân chủ đối với số đông nhân dân lao động Bằng nhiều hình thức khác nhau, từ những quy định trong hiến pháp, luật pháp, những thủ đoạn chính trị thường ngày, giai cấp tư sản tìm cách hạn chế, cắt xén và tước đoạt dân chủ của số đông người lao động
Trong khi đó, dân chủ XHCN là nền dân chủ thuộc về số đông, là một nền dân chủ thực sự rộng rãi Dân chủ XHCN đã tạo ra những điều kiện trên thực tế để giai cấp công nhân và nhân dân lao động thực hiện quyền làm chủ của mình Cách mạng tháng Mười Nga thành công đã đưa đến cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động Nga các quyền
tự do cơ bản của công dân như tự do hội họp, tự do đi lại, tự do báo chí, Những quyền này không chỉ được ghi nhận trong đường lối, nghị quyết, luật pháp mà còn được thực hiện trong thực tế cho hầu hết nhân dân lao động
Trang 9Ví dụ khác về vấn đề này ta có thể nhìn vào Khoản 1 Điều 3 Hiến pháp Hoa Kỳ có quy định: “Phó Tổng thống Hoa Kỳ sẽ là chủ tịch Thượng Viện, nhưng không có quyền
bỏ phiếu, trừ trường hợp số phiếu trống ngang nhau khi biểu quyết” Điều này chứng tỏ
có thời điểm phiếu bầu của Phó Tổng thống rất quan trọng, có thể cách chức các thành viên nội các mà không cần sự phê chuẩn của Thượng viện, nó khiến cho việc dựa trên dân chủ không được trọn vẹn vì khi phê chuẩn một quyết định nào đó thì cần phải có ý kiến của hết tất cả đại biểu trong cơ quan luật pháp Nhưng ở nước theo dân chủ XHCN thì có sự khác biệt, như tại Hiến pháp Việt Nam ta (Hiến pháp năm 2013), ngay từ Khoản
1 và Khoản 2 Điều 2 quy định:
“1 Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân
2 Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức.”
Nó chứng tỏ được sự dân chủ trong một văn bản pháp lí cao nhất của một đất nước,
nó tôn trọng, nâng cao và tạo điều kiện để nhân dân phát huy được quyền làm chủ của mình một cách hợp lí
2 Sự khác biệt về bản chất giữa nền dân chủ Xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ
Tư sản trên lĩnh vực kinh tế
Cả dân chủ Tư sản và dân chủ XHCN đều dựa trên nền kinh tế thị trường Tuy nhiên, dân chủ Tư sản dựa trên nền tảng kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, còn dân chủ XHCN dựa trên nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa.
Kinh tế thị trường là một kiểu tổ chức kinh tế phản ánh trình độ phát triển nhất định của văn minh nhân loại, vừa là vấn đề của lực lượng sản xuất, vừa là vấn đề của quan hệ sản xuất Phải đạt đến một trình độ phát triển nhất định, nền sản xuất xã hội mới thoát khỏi tình trạng tự cung tự cấp, mới có sản phẩm dư thừa để trao đổi Cũng phải trong những quan hệ xã hội như thế nào của sản xuất mới nảy sinh cái tất yếu kinh tế: người sản xuất hàng hóa phải mang sản phẩm dư thừa ra thị trường; kẻ mua và người bán trao đổi sản phẩm với nhau trên thị trường Kinh tế thị trường thuộc phạm trù quan hệ sản xuất, nhưng nó không bao giờ tự sản sinh ra một hệ thống quan hệ sản xuất đầy đủ độc lập với các phương thức sản xuất mà trong đó nó vận động Nó bao giờ cũng gắn bó hữu
cơ với hệ thống các quan hệ sản xuất và trao đổi của từng thời đại kinh tế, với các quan
hệ sở hữu, tổ chức quản lý và phân phối của từng phương thức sản xuất trong lịch sử
Cả hai kiểu kinh tế thị trường này đều chịu sự tác động của cơ chế thị trường với hệ thống các quy luật: quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh, quy luật lưu thông tiền tệ, Đồng thời, dù là nền kinh tế thị trường ở các nước theo chế độ dân chủ Tư sản hay nền kinh tế thị trường XHCN đều là các nền kinh tế hỗn hợp, tức là nền kinh tế
Trang 10thị trường có sự điều tiết, quản lý của nhà nước Tuy nhiên, sự can thiệp của nhà nước ở các nền kinh tế là khác nhau Không có nền kinh tế thị trường thuần tuý (hoàn hảo) chỉ vận hành theo cơ chế thị trường
Sự khác nhau giữa nền kinh tế thị trường XHCN và nền kinh tế thị trường Tư bản chủ nghĩa là ở mục tiêu, phương thức, mức độ can thiệp của nhà nước và sự can thiệp này
là do bản chất của nhà nước quyết định Nó thể hiện qua những điểm chính là:
Về chế độ sở hữu, cơ chế thị trường trong nền kinh tế tư bản chủ nghĩa luôn hoạt động trên nền tảng của chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, trong đó các công ty tư bản độc quyền giữ vai trò chi phối sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế Còn cơ chế thị trường trong nền kinh tế thị trường XHCN lại hoạt động trong môi trường của sự đa dạng các quan hệ sở hữu Trong đó chế độ công hữu giữ vai trò nền tảng của nền kinh tế quốc dân, với vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước
Tính định hướng XHCN đòi hỏi trong khi phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần phải củng cố và phát triển kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể trở thành nền tảng của nền kinh tế có khả năng điều tiết Kinh tế nhà nước phải được củng cố và phát triển ở các vị trí then chốt của nền kinh tế, ở lĩnh vực an ninh quốc phòng mà các thành phần kinh tế khác không có điều kiện thực hiện
Mặt khác, trong nền kinh tế thị trường Tư bản chủ nghĩa, sự quản lý của nhà nước luôn mang tính chất tư sản và trong khuôn khổ của chế độ tư sản với mục đích nhẳm bảo đảm môi trường kinh tế - xã hội thuận lợi cho sự thống trị của giai cấp tư sản, cho sự bền vững của chế độ bóc lột tư bản chủ nghĩa Còn trong nền kinh tế thị trường XHCN, thì sự can thiệp của nhà nước XHCN vào nền kinh tế lại nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của toàn thể nhân dân lao động, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh
Bên cạnh đó, về mối quan hệ tăng trưởng, phát triển kinh tế với công bằng xã hội: Vấn đề công bằng xã hội trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa chỉ được đặt ra khi mặt trái của cơ chế thị trường đã làm gay gắt các vấn đề xã hội, tạo ra nguy cơ bùng nổ
xã hội, đe doạ sự tồn tại của chủ nghĩa xã hội Trong kinh tế thị trường XHCN, nhà nước chủ động giải quyết ngay từ đầu mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội Vấn đề công bằng xã hội không chỉ là phương tiện phát triển nền kinh tế hàng hoá
mà còn là mục tiêu của chế độ xã hội mới
Đặc biệt, về phân phối thu nhập, sự thành công của nền kinh tế thị trường XHCN không chỉ dừng lại ở mức độ tăng trưởng kinh tế mà còn phải không ngừng nâng cao đời sống nhân dân, đảm bảo tốt các vấn đề xã hội và công bằng bình đẳng trong xã hội Tình hình đó đặt ra cho kinh tế thị trường XHCN là luôn phải kết hợp hài hoà ba vấn đề sau: