Tình hình bệnh dại trên thế giới Bệnh dại là bệnh có tỷ lệ tử vong cao nhất trong các bệnh truyền nhiễm, khi xuất hiện triệu chứng bệnh ở người thì tử vong hầu như là 100%, khả năng mắc
Lựa chọn vấn đề sức khỏe ưu tiên
Hà Nội là thủ đô của Việt Nam, đồng thời là một trong hai đô thị loại đặc biệt và là thành phố trực thuộc trung ương Nằm ở phía tây bắc của trung tâm vùng đồng bằng sông Hồng, Hà Nội có địa hình gồm vùng đồng bằng trung tâm và vùng đồi núi ở phía bắc và phía tây Với diện tích 3.359,82 km² và dân số khoảng 8,33 triệu người, Hà Nội là thành phố trực thuộc trung ương có diện tích lớn nhất Việt Nam, đồng thời là thành phố đông dân thứ hai và có mật độ dân số cao thứ hai trong 63 đơn vị hành chính cấp tỉnh, tuy phân bố dân số không đồng đều Hà Nội gồm 30 đơn vị hành chính cấp huyện, gồm 12 quận, 17 huyện và 1 thị xã Với vai trò thủ đô, Hà Nội là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của đất nước, nơi tập trung nhiều địa điểm văn hóa giải trí, công trình thể thao quan trọng và là địa điểm được lựa chọn để tổ chức nhiều sự kiện chính trị và thể thao quốc tế Đây cũng là nơi tập trung nhiều làng nghề truyền thống và là một trong ba vùng tập trung nhiều hội lễ của miền Bắc Việt Nam.
Ở Hà Nội, dù là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của cả nước, tình hình bệnh truyền nhiễm vẫn phức tạp Theo báo cáo bệnh truyền nhiễm gần đây từ Trung tâm Kiểm soát bệnh tật thành phố Hà Nội, ba bệnh truyền nhiễm nổi bật và thường xuyên hiện hữu là Sốt xuất huyết (SXH), Tay chân miệng (TCM) và bệnh Dại Trong đó SXH và TCM có số ca mắc cao, còn bệnh Dại gây nhiều quan ngại cho công tác phòng chống bệnh truyền nhiễm do tỷ lệ tử vong lên tới 100%.
Bảng 1 Tình hình bệnh truyền nhiễm tại Hà Nội, 2021 – 2/2023
❖ Đánh giá vấn đề sức khỏe ưu tiên
Trong năm 2022, dựa trên số mắc của ba bệnh truyền nhiễm, Sốt xuất huyết có phạm vi ảnh hưởng lớn nhất với gần 20.000 ca mắc, tiếp đến là bệnh Tay Chân Miệng và cuối cùng là bệnh Dại.
Đánh giá tính nghiêm trọng của vấn đề cho thấy, dù số mắc của bệnh SXH là cao nhất, tỷ lệ tử vong của bệnh Dại lại cao nhất, với 2 trường hợp tử vong được ghi nhận.
2 trường hợp mắc bệnh dại có tỷ lệ tử vong 100%, trong khi SXH và TCM có tỷ lệ tử vong lần lượt 0,12% và 0%, cho thấy mức độ nghiêm trọng của bệnh dại là lớn nhất so với hai bệnh còn lại.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu nào đánh giá đầy đủ hiệu quả của truyền thông trong công tác phòng chống SXH (sốt xuất huyết), TCM và bệnh Dại ở Hà Nội Tuy vậy, một số nghiên cứu ở các tỉnh/thành khác cho thấy truyền thông về bệnh Dại mang lại hiệu quả cao và có thể được áp dụng rộng rãi Đối với SXH và TCM, các chiến lược truyền thông vẫn đang được triển khai, song vẫn chưa có các đánh giá về hiệu quả của những hoạt động này đối với hai bệnh trên [4].
Sau khi đánh giá số liệu, chúng tôi đã tham vấn ý kiến các chuyên gia tại Trung tâm kiểm soát bệnh tật thành phố Hà Nội và tiến hành thảo luận nhóm để chấm điểm, nhằm xác định các vấn đề sức khỏe ưu tiên theo Phương pháp xác định vấn đề sức khỏe ưu tiên dựa trên hệ thống phân loại ưu tiên cơ bản (BPRS) Kết quả được thể hiện trong bảng 2 và cho thấy danh sách các vấn đề được sắp xếp theo mức độ ưu tiên dựa trên tiêu chí của BPRS, giúp xác nhận các lĩnh vực cần tập trung hành động để cải thiện sức khỏe cộng đồng.
Bảng 2 Phương pháp xác định vấn đề sức khỏe ưu tiên dựa trên hệ thống phân loại ưu tiên cơ bản (BPRS)
STT Vấn đề sức khỏe
Phạm vi của vấn đề
Tính nghiêm trọng của vấn đề
Hiệu quả của giải pháp can thiệp
Kết quả xác định vấn đề ưu tiên cho thấy bệnh dại là một vấn đề sức khỏe ưu tiên tại thành phố Hà Nội và có thể can thiệp hiệu quả thông qua các chiến lược truyền thông sức khỏe, nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng, thúc đẩy hành động phòng ngừa và giảm nguy cơ mắc bệnh dại ở địa phương.
Tổng quan về tình hình bệnh dại
Tình hình bệnh dại trên thế giới
Bệnh dại là bệnh có tỉ lệ tử vong cao nhất trong các bệnh truyền nhiễm; khi xuất hiện triệu chứng ở người, tỉ lệ tử vong gần như 100% Khả năng mắc sau phơi nhiễm phụ thuộc vào nhiều yếu tố như liều nhiễm (số lượng vết cắn, vết thương trầy xước), đường phơi nhiễm (vị trí bị phơi nhiễm), loài động vật phơi nhiễm, biến thể vi-rút, đặc tính di truyền của vật chủ và tình trạng tiêm phòng trước hoặc sau phơi nhiễm [5] Theo báo cáo của WHO, mỗi năm có trên 15 triệu người bị động vật nghi dại cắn phải đi tiêm phòng, chủ yếu ở Châu Á, đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ [6] Riêng Trung Quốc mỗi năm có tới trên 5 triệu người bị chó cắn phải tiêm vaccine, trong khi tại các nước Châu Âu số người đi tiêm phòng dại hàng năm chỉ trên 71.500 người [4] Chủ yếu các trường hợp điều trị dự phòng sau phơi nhiễm chỉ tiêm vaccine (VX), với tỷ lệ 99% ở Châu Á, 94% ở Châu Âu và 91% ở Châu Phi [7].
Theo báo cáo tại Hội nghị quốc tế lần thứ 4 về giám sát bệnh dại ở Châu Á, được tổ chức tại Hà Nội vào tháng 3 năm 2001, các nước Đông Nam Á cho thấy hàng năm tỷ lệ tử vong do bệnh dại ở khu vực này lên tới 80% tổng số ca trên toàn thế giới.
Bệnh dại xảy ra ở cả hai giới, nhưng tử vong do dại ở nam giới cao hơn nữ giới; nguyên nhân chủ yếu là nam giới thường làm các công việc đòi hỏi hoạt động thể lực nhiều và tiếp xúc với nguồn lây nhiều hơn, từ đó làm tăng nguy cơ phơi nhiễm với virus dại Bệnh dại có thể gặp ở mọi lứa tuổi, trong đó trẻ em có nguy cơ mắc bệnh cao hơn người lớn; khoảng 40–60% số trường hợp phơi nhiễm và phải tiêm phòng sau phơi nhiễm là trẻ dưới 15 tuổi, do đây là độ tuổi hiếu động và dễ bị động vật cắn, vết thương ở trẻ em thường nặng và nhiều.
Tất cả các loài động vật có vú đều nhạy cảm với lyssavirus và mức độ nhạy cảm này khác nhau tùy từng loài; trong nhóm được xem là ổ chứa virus dại, cáo và các động vật thuộc họ chó cho thấy sự nhạy cảm cao với lyssavirus, được thể hiện bằng tỷ lệ kháng thể trung hòa kháng vi rút dại (rVNA) trong huyết thanh của quần thể ở mức rất thấp, từ 0% đến 5%; ngược lại, loài dơi lại cho thấy mức nhạy cảm với lyssavirus thấp hơn, với tỷ lệ kháng thể trung hòa kháng vi rút dại trong huyết thanh của quần thể dơi khá cao, từ 5% đến 50%.
Bản đồ 1 Lưu hành bệnh dại trên thế giới - WHO 2017
Không có thòng tin Không thích hợp
Không có bệnh chó dại và không có BN dại
Bệnh dại lưu hành toàn quốc vá có BN dại
Bệnh dại lưu hành nhiều vùng và không có BN dại
Bệnh dại lưu hành một số vùng và không có BN dại
Bệnh chó dại lẽ tẽ và không có BN dại
Ở người, thời gian ủ bệnh của bệnh dại khá dài, trung bình khoảng 3 tháng Tuy nhiên, kháng thể kháng dại xuất hiện muộn ở những người lên cơn dại, cho thấy virus dại có cơ chế lẩn tránh đáp ứng miễn dịch bằng cách xâm nhập và nhân lên trong tế bào cơ và tế bào thần kinh của vật chủ Gần đây, Gilbert và cộng sự đã phát hiện kháng thể trung hòa kháng virus dại ở 6/63 người chưa tiêm vaccine dại nhưng bị dơi hút máu liên tục tại một vùng được cho là nguồn lây truyền virus dại từ dơi Điều này gợi ý phơi nhiễm liên tiếp với liều nhỏ có thể kích thích sản xuất kháng thể trung hòa đối với biến thể virus dại có nguồn gốc từ dơi trong quần thể người sống ở vùng đó Một số nghiên cứu gần đây báo cáo sự xuất hiện của những người có nguy cơ tiếp xúc với bệnh dại, như người giết mổ chó, bác sĩ thú y, người nuôi chó cảnh, có kháng thể tự nhiên kháng các biến thể virus có nguồn gốc từ chó, genotype 1, trong quần thể người khỏe mạnh.
Một số báo cáo gần đây cho thấy chó đưa vào lò mổ bị nhiễm vi rút dại với tỷ lệ khác nhau ở các nước: Trung Quốc 66/2.887 (2,3%), Peru 16/52 (31%), Nigeria khoảng 5% Philippines, Trung Quốc, Thái Lan, Việt Nam và một số nước châu Phi đã ghi nhận lây truyền dại cho người qua giết mổ và tiêu thụ thịt chó Tình trạng này cho thấy ở các nước có phong tục ăn thịt chó, nguy cơ lây dại sang người thông qua con đường này có thể gia tăng nếu các chủ lò mổ không nhận thức mối nguy cơ và không thực hiện các biện pháp phòng chống Thêm vào đó, việc vận chuyển chó giữa vùng có dịch và vùng không có dịch mà không được kiểm soát sẽ làm lan truyền bệnh dại nhanh chóng.
Tình hình bệnh dại ở Việt Nam
Ở Việt Nam, bệnh dại đã lưu hành nhiều năm, nguồn truyền bệnh chính là chó mắc dại; trong các trường hợp được ghi nhận, 31,3% liên quan đến chó bình thường chưa tiêm phòng dại Theo số liệu của Dự án khống chế và loại trừ bệnh dại thuộc Bộ Y tế, số ca tử vong do bệnh dại trên toàn quốc từ năm 2013 đến tháng 10 năm 2018 là 512 ca.
Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, phân bố ở nhiều tỉnh thành trên cả nước và chiếm phần lớn tổng số ca tử vong so với các bệnh truyền nhiễm khác ở Việt Nam Trung bình mỗi năm có khoảng 330.000 người bị chó cắn phải tiêm vaccine dại và có khoảng 100 ca tử vong liên quan đến bệnh này được ghi nhận Bệnh dại xảy ra trên quy mô rộng ở 40/63 tỉnh, thành phố trong cả nước, đặc biệt ở các tỉnh miền núi và trung du; người nghèo có nguy cơ cao hơn do chi phí điều trị sau phơi nhiễm cao và gặp khó khăn trong tiếp cận dịch vụ dự phòng Mặc dù mọi độ tuổi đều có thể mắc bệnh, dại phổ biến nhất ở trẻ em dưới 15 tuổi, và bất cứ ai có tiếp xúc thường xuyên, liên tục với nguồn bệnh cũng có nguy cơ mắc bệnh.
Bản đồ 2 Phân bố tử vong do bệnh dại ở Việt Nam, 2013-2022
(Nguồn chương trình phòng chống dại-Viện VSDT Trung ương)
Miền Bắc là khu vực có tỷ lệ tử vong cao nhất và tỷ lệ tiêm phòng thấp nhất so với các khu vực khác, trong khi Miền Nam có tỷ lệ tử vong thấp nhất và tỷ lệ tiêm vắc xin phòng dại cao nhất Độ tuổi trung bình của nhóm tử vong là 34 tuổi.
Tỷ lệ tử vong cao nhất ở lứa tuổi lao động, nam giới có nguy cơ tử vong cao hơn nữ giới (p
