Trong bối cảnh đó, trí tuệ nhân tạo AI với những bước tiến vượt bậc trong lĩnh vực xử lý hình ảnh, đặc biệt là các công nghệ phục dựng và số hóa ảnh cũ, đã mở ra nhiều khả năng mới cho c
XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ
Thực trạng bảo tồn và phục dựng hình ảnh tư liệu lịch sử hiện nay
Trong thời đại số, ảnh tư liệu lịch sử vẫn giữ giá trị bền vững như những nhân chứng sống lưu giữ ký ức dân tộc Những bức ảnh không chỉ ghi lại khoảnh khắc quan trọng của đời sống xã hội, phong tục tập quán, cảnh vật và con người, mà còn là di sản trực quan vô giá giúp các thế hệ hiểu quá trình hình thành và phát triển của đất nước Việc bảo tồn và phục dựng hình ảnh tư liệu lịch sử đang trở thành thách thức cấp bách ở Việt Nam và trên thế giới, đồng thời là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, góp phần giáo dục truyền thống và bồi đắp lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ Ở nhiều quốc gia, ảnh tư liệu ghi nhận thành tựu xã hội, lưu giữ ký ức tập thể và làm phong phú di sản văn hóa nhân loại.
Ở Việt Nam, các bảo tàng và trung tâm lưu trữ lưu giữ hàng ngàn bức ảnh tư liệu quý giá phản ánh các mốc lịch sử và văn hóa theo từng thời kỳ Những bộ ảnh về chiến dịch Điện Biên Phủ, cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, cùng quá trình dựng nước và giữ nước luôn được xem như tài sản vô giá cần được bảo tồn và phát huy giá trị Ảnh tư liệu lịch sử đóng vai trò đặc biệt trong việc lưu giữ, truyền tải giá trị lịch sử và chứng tích của các thời kỳ phát triển xã hội, giúp thế hệ sau hình dung rõ nét quá khứ, hiểu và trân trọng những thành quả và hy sinh của cha ông Nhờ ảnh báo chí và ảnh tư liệu, đây trở thành nguồn cứ liệu xác thực phản ánh chân thực các sự kiện và hoạt động của con người, phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục và truyền thông lịch sử, và lan tỏa giá trị truyền thống đến cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.
Các bảo tàng và trung tâm lưu trữ thường tổ chức triển lãm ảnh tư liệu và trưng bày lưu trữ nhằm kể chuyện lịch sử bằng hình ảnh, giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu sâu giá trị của tài liệu lưu trữ và từ đó trân trọng, yêu quý di sản tư liệu cùng những thành quả của các thế hệ đi trước.
Hiện nay, nhiều hình ảnh tư liệu lịch sử đang đối diện với nguy cơ xuống cấp nghiêm trọng Nguyên nhân chủ yếu gồm điều kiện lưu trữ chưa đảm bảo, như ẩm mốc, ánh sáng mạnh và nhiệt độ thất thường gây hại cho chất lượng ảnh Chất lượng giấy in kém khiến hình ảnh dễ rách, phai màu và mất đi độ bền theo thời gian Để bảo tồn hiệu quả, cần cải thiện điều kiện lưu trữ với môi trường được kiểm soát độ ẩm và nhiệt độ, hạn chế tiếp xúc với ánh sáng, sử dụng vật liệu lưu trữ chuẩn và tiến hành số hóa để lưu trữ kỹ thuật số Việc nhận diện và xử lý sớm sẽ giúp giữ gìn những hình ảnh tư liệu lịch sử quý giá cho các thế hệ sau.
1 https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/gia-tri-lich-su-cua-nhung-tac-pham-anh-bao-chi-p29141.html
2 https://nhandan.vn/ke-cau-chuyen-cua-lich-su-bang-hinh-anh-post806393.html
Trong lĩnh vực bảo quản và phục dựng, một nét nổi bật là sự tác động của thời gian và môi trường lên vật liệu và cấu trúc gốc Tác động này gồm thời tiết, điều kiện môi trường và sự xâm nhập của côn trùng, nấm mốc, chuột bọ gây hại, làm hỏng và mất giá trị của hiện vật theo thời gian Công tác bảo quản và phục dựng còn hạn chế về nhân lực, kinh phí và công nghệ, khiến việc bảo tồn gặp nhiều khó khăn Để nâng cao hiệu quả, cần tăng cường nguồn lực, cập nhật công nghệ mới và đào tạo đội ngũ chuyên môn nhằm ngăn ngừa hỏng hóc và phục dựng một cách chính xác và bền vững.
Hiện nay nhiều bộ sưu tập ảnh quý đang rơi vào tình trạng mờ nhòe, rách nát và mất chi tiết, làm khó khăn cho công tác khai thác, sử dụng tư liệu Một số di tích, bảo tàng lớn vẫn chưa đủ điều kiện để trưng bày và bảo quản toàn bộ ảnh tư liệu hiện có Tình trạng xuống cấp còn diễn ra ở nhiều di tích lịch sử, nơi lưu giữ các hiện vật, tư liệu ảnh quý giá nhưng thiếu nguồn lực đầu tư bảo tồn, dẫn đến nguy cơ mất mát và hư hỏng không thể phục hồi.
Ở tỉnh Quảng Trị, nhiều hạng mục thuộc di tích quốc gia đặc biệt như Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải và Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị đang xuống cấp nghiêm trọng, không đáp ứng được yêu cầu trưng bày và bảo quản hiện vật cũng như lưu trữ ảnh tư liệu phục vụ khách tham quan và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ Tình trạng xuống cấp này gây khó khăn cho công tác bảo tồn di sản và làm giảm hiệu quả giáo dục lịch sử tại các điểm di tích, ảnh hưởng đến trải nghiệm tham quan và giá trị giáo dục của di sản tại Quảng Trị Cần có sự đầu tư nâng cấp toàn diện cơ sở vật chất, hệ thống trưng bày và biện pháp bảo quản để phục hồi và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt, đồng thời nâng cao sự kết nối giữa cộng đồng, du khách và thế hệ trẻ với lịch sử địa phương.
Hiện còn vô số bộ sưu tập ảnh tư liệu lịch sử có giá trị cần được bảo tồn, nổi bật như bộ ảnh chiến dịch Điện Biên Phủ và các tư liệu về cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ; những bức ảnh như lá cờ quyết chiến quyết thắng trên nóc hầm De Castries trong bộ phim tài liệu Điện Biên Phủ (1954) đã trở thành biểu tượng và được lưu giữ như kỷ niệm vô giá của lịch sử dân tộc; kho ảnh hiện vật tại các bảo tàng lịch sử quốc gia và địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn di sản; đồng thời bộ sưu tập gần 2.000 tranh ảnh, bản đồ trong sách Lịch sử Việt Nam bằng hình được sưu tầm từ nhiều nguồn trong và ngoài nước phản ánh toàn diện các giai đoạn lịch sử của dân tộc.
Hình 1 ghi nhận đoàn làm phim tài liệu và nhiếp ảnh tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ - những người chép sử Điện Biên bằng hình ảnh Bức ảnh được chụp ngày 8/5/1954 và được ghi nhận nguồn từ Cục Điện ảnh, cho thấy vai trò của đội ngũ truyền thông trong việc lưu lại lịch sử và tinh thần chiến đấu của chiến dịch Điện Biên Phủ.
Trong hình 2, lá cờ Quyết chiến Quyết thắng được giương trên nóc hầm De Castries, biểu tượng cho tinh thần chiến đấu kiên cường Đây là hình ảnh trích từ bộ phim tài liệu Điện Biên Phủ (1954), được quay trực tiếp trên chiến trường, mang đến góc nhìn chân thực về trận đánh tại Điện Biên Phủ.
Trong khuôn khổ bảo tồn di sản lịch sử, một số phương pháp truyền thống thường được áp dụng để phục dựng hình ảnh tư liệu lịch sử ở Việt Nam, như vẽ lại, tô màu thủ công trên ảnh gốc; sửa chữa, phục hồi bằng tay (dùng bút, màu vẽ); chụp lại bản in, phóng to hoặc thu nhỏ; và dùng hóa chất xử lý bề mặt ảnh Tuy nhiên, các phương pháp này tồn tại nhiều hạn chế: đòi hỏi kỹ năng, thời gian và sự tỉ mỉ của người thực hiện; khó phục hồi chi tiết nhỏ hoặc vùng ảnh bị mất hoàn toàn; dễ làm thay đổi tinh thần, giá trị gốc của ảnh; đồng thời không thể số hóa, chia sẻ rộng rãi hoặc lưu trữ lâu dài trên nền tảng số.
Quá trình phục chế thủ công chỉ đáp ứng một phần nhu cầu bảo tồn ảnh in truyền thống, vì phương pháp này đòi hỏi sự tỉ mỉ và thời gian xử lý từng chi tiết nhỏ Tuy nhiên, ảnh in truyền thống vẫn dễ hư hỏng theo thời gian do tác động của môi trường bên ngoài Cụ thể, ánh sáng mặt trời trực tiếp có thể làm phai màu và làm giảm độ sắc nét, khiến hình ảnh trở nên mờ nhòe và mất vẻ đẹp ban đầu Thêm vào đó, độ ẩm cao trong không khí là nguyên nhân gây hại cho chất liệu giấy và mực in, thúc đẩy quá trình xuống cấp và làm ảnh hưởng đến tuổi thọ của ảnh.
3 https://baoquangninh.vn/phuc-che-anh-cu-trong-thoi-dai-so-3331751.html
Có bốn nguyên nhân chính gây mốc và loang lổ trên bề mặt ảnh, đồng thời làm giấy in dễ mục nát và giảm tuổi thọ của ảnh; bên cạnh đó, côn trùng như mối, kiến và chuột bọ có thể gây hư hại nghiêm trọng bằng cách cắn phá, làm rách hoặc mất mảng trên ảnh Chất lượng giấy in ảnh kém cũng là yếu tố quan trọng khiến ảnh dễ rách, gập hoặc gãy theo thời gian, đặc biệt khi ảnh được lưu trữ hoặc bảo quản sai cách, như ở nơi có nhiệt độ và độ ẩm thay đổi thất thường hoặc bị ép ảnh quá chặt Do đó, mặc dù phục chế thủ công có thể khôi phục phần nào hình ảnh và giá trị kỷ niệm, để bảo tồn lâu dài cần kết hợp các biện pháp bảo quản đúng chuẩn và áp dụng công nghệ phục chế hiện đại nhằm nâng cao độ bền và chất lượng của ảnh in truyền thống.
Hình 3:Chân dung anh hùng Võ Thị Sáu (Ảnh: Bảo tàng Lịch sử Việt Nam)
Trong bối cảnh hiện nay, phục dựng và số hóa tư liệu hình ảnh lịch sử trở thành một nhiệm vụ cấp thiết và ưu tiên trong công tác bảo tồn di sản văn hóa Quá trình số hóa không chỉ đảm bảo lưu trữ an toàn ở dạng số, giảm thiểu rủi ro hư hỏng hay mất mát bản gốc do thời gian, tác động môi trường và các yếu tố khách quan khác, mà còn tạo nên một kho dữ liệu phong phú, dễ truy cập và quản lý hiệu quả hơn Đồng thời, số hóa hỗ trợ chia sẻ và công bố rộng rãi các giá trị di sản đến cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ—những người sẽ kế thừa và phát huy di sản trong thời đại số hóa, khi công nghệ thông tin phát triển mạnh và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống xã hội.
Việc số hóa tư liệu ảnh, phim và băng ghi hình không chỉ là một phương pháp bảo tồn truyền thống mà còn mở ra nhiều cơ hội khai thác toàn diện di sản lịch sử Nhờ số hóa, các tư liệu quý được bảo vệ tốt hơn khỏi hư hỏng và mất mát, đồng thời dễ tiếp cận với công chúng trong nước và nước ngoài, qua đó kết nối giá trị lịch sử với thế hệ trẻ và giúp họ hiểu rõ quá khứ Điều này góp phần lan tỏa tinh thần dân tộc, giáo dục truyền thống và khơi dậy niềm tự hào về lịch sử dân tộc Số hóa không chỉ là công cụ bảo tồn mà còn là cầu nối giữa quá khứ và tương lai, giúp các giá trị lịch sử được duy trì, phát triển và truyền lại một cách bền vững trong xã hội hiện đại.
Hạn chế trong tiếp cận các công cụ phục dựng hình ảnh lịch sử cũ
Việc phục dựng hình ảnh tư liệu lịch sử là một công việc đầy thách thức vì không chỉ đòi hỏi yếu tố kỹ thuật mà còn cần sự am hiểu sâu sắc về bối cảnh văn hóa – lịch sử Trước đây, các phương pháp phục dựng phần lớn mang tính thủ công và yêu cầu sự tham gia trực tiếp của những chuyên gia đồ họa hoặc nhà nghiên cứu có chuyên môn cao Các công việc như chỉnh sửa từng chi tiết trên ảnh, khôi phục màu sắc, loại bỏ nhiễu và tái tạo những phần ảnh đã mờ, rách đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và kỹ năng cá nhân Chính tính chất thủ công này khiến quá trình phục dựng thiếu tính linh hoạt, khó mở rộng quy mô và không thể đáp ứng kịp thời nhu cầu bảo tồn ngày càng tăng.
Trong bối cảnh nền công nghệ số phát triển, nhiều phần mềm phục dựng hình ảnh dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) được ra đời để tự động hóa quá trình phân tích, nhận diện và tái tạo ảnh Tuy nhiên Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều hạn chế trong tiếp cận và ứng dụng các công cụ này Các phần mềm tiên tiến như Remini, DeOldify và phiên bản Photoshop có tích hợp AI đã xuất hiện, nhưng chưa phổ biến trong các tổ chức lưu trữ, bảo tàng hay giới nghiên cứu Nguyên nhân một phần đến từ chi phí bản quyền cao, đòi hỏi máy móc có cấu hình mạnh và yêu cầu người dùng có kiến thức nền tảng về công nghệ và xử lý ảnh.
Khoảng cách giữa nhu cầu bảo tồn di sản hình ảnh và khả năng tiếp cận công nghệ hiện đại ngày càng rõ rệt và đáng báo động Số lượng hình ảnh tư liệu quý giá đang dần xuống cấp do tác động của môi trường, quá trình lão hóa và các yếu tố khách quan khác, trong khi các cơ sở lưu trữ và giới trẻ – những người cần được kết nối với giá trị lịch sử nhiều nhất – gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận các công cụ số hóa và phục dựng hiện đại Thiếu hụt cơ chế hỗ trợ về công nghệ và tài chính, cùng với đội ngũ nhân lực có chuyên môn cao, đã khiến công tác số hóa và phục dựng di sản hình ảnh bị chậm lại và để lộ nhiều lỗ hổng trong bảo tồn và phát huy giá trị của các tư liệu lịch sử quan trọng Cần ưu tiên đầu tư cho giải pháp số hóa, nâng cao năng lực công nghệ và nguồn nhân lực, đồng thời xây dựng các cơ chế hỗ trợ tài chính để thu hẹp khoảng cách giữa bảo tồn di sản hình ảnh và tiếp cận công nghệ hiện đại.
Các phần mềm phục dựng ảnh sử dụng trí tuệ nhân tạo, như Neural Filters của Adobe Photoshop, có khả năng tái tạo chi tiết và làm mới những bức ảnh cũ một cách ấn tượng; tuy nhiên, chi phí thuê bao hàng tháng khá cao và giao diện, cách dùng phức tạp khiến người dùng chưa chuyên gặp khó khăn Ngược lại, các công cụ miễn phí như DeOldify dễ tiếp cận hơn nhưng chất lượng phục dựng không được đảm bảo đối với ảnh có mức độ hư hỏng lớn hoặc chi tiết phức tạp, tạo rào cản cho người dùng phổ thông, học sinh, sinh viên và những người đam mê lịch sử Đặc biệt, giới trẻ – nhóm đối tượng cần kết nối nhiều hơn với lịch sử dân tộc – lại thiếu cơ hội tiếp cận tư liệu lịch sử nguyên gốc hoặc các phiên bản phục dựng chất lượng cao do hạn chế về số hóa và thiếu nền tảng công nghệ thân thiện, dễ sử dụng Sự thiếu kết nối giữa công nghệ và giáo dục lịch sử khiến việc gìn giữ và truyền tải các giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ gặp khó khăn, ảnh hưởng tới khả năng truyền cảm hứng, giáo dục và phát huy giá trị văn hóa lịch sử trong bối cảnh xã hội ngày càng số hóa.
LỰA CHỌN CÔNG CỤ SỐ HỖ TRỢ
Giới thiệu một số công cụ AI trong phục dựng ảnh hiện nay
Việc ứng dụng công cụ AI mang tên MHD 3.0 được xây dựng trên nền tảng Stable Diffusion, một trong những AI tạo sinh hình ảnh nổi tiếng hiện nay MHD 3.0 đang mang lại hiệu quả vượt trội cho quá trình phục dựng hình ảnh nhờ tăng hiệu suất và tự động hóa, giúp tiết kiệm thời gian và nâng cao chất lượng sản phẩm Tuy nhiên, việc triển khai cũng đặt ra một số thách thức cần được nhận diện rõ ràng, bao gồm chất lượng đầu ra, tính nhất quán của kết quả và các vấn đề liên quan đến bản quyền cũng như đạo đức công nghệ.
Về ưu điểm, trước tiên là tối ưu hóa thời gian phục dựng hình ảnh: giảm thời gian từ vài ngày xuống vài giờ, tăng năng suất và giải phóng nguồn lực cho các tác vụ khác khi xử lý số lượng lớn ảnh Tiếp đến là tự động hóa ở từng chi tiết trong mỗi bức ảnh, đảm bảo sự đồng nhất về chất lượng và giảm thiểu can thiệp thủ công, giúp các dự án phục dựng quy mô lớn thực hiện nhanh chóng và hiệu quả hơn Với sự phát triển của AI tạo sinh toàn cầu, chất lượng đầu ra được cải thiện liên tục, cho thấy MHD 3.0 có tiềm năng gia tăng giá trị mang lại theo thời gian Khả năng dễ tiếp cận và tính khả thi cho người dùng phổ thông cũng là một lợi thế đáng kể, hạ thấp rào cản kỹ thuật và cho phép nhiều người tham gia vào công tác bảo tồn di sản hình ảnh mà không cần chuyên môn sâu Các bước chính trong quy trình có thể tóm lại như: xử lý hỏng hóc vật lý trên ảnh (kết hợp công cụ và thủ công); phục hồi sắc độ và chi tiết bằng AI; xử lý bước đầu ảnh và các yếu tố còn thiếu (thủ công); phục dựng kết cấu da mặt và quần áo bằng AI; tinh chỉnh (thủ công) và tăng kích thước ảnh về chuẩn đầu ra bằng AI Upscaler.
MHD 3.0 tuy mang lại nhiều đột phá nhưng vẫn chịu những nhược điểm nhất định; tính phổ biến và thời gian để làm quen với công cụ AI mới có thể là thách thức, đặc biệt với người dùng ít kinh nghiệm công nghệ, và giao diện cùng quy trình làm việc cần được tối ưu hóa liên tục để trở nên thân thiện và trực quan hơn Về tính năng kỹ thuật và mức độ tự động hóa, hệ thống vẫn vận hành theo một quy trình 6 bước có sự xen kẽ giữa thao tác thủ công và tự động, cho thấy MHD 3.0 chưa thể hoàn toàn thay thế vai trò của con người, nhất là ở các khâu tinh chỉnh cuối cùng hoặc xử lý những hư hại vật lý phức tạp của ảnh gốc Thêm vào đó, AI đôi khi tạo ra những chi tiết thừa ở bước 4 và yêu cầu người dùng phải chỉnh sửa ở các bước tiếp theo.
MHD 3.0 cho thấy một bước tiến đáng kể, nhưng chi phí giá thành vẫn là yếu tố cần được cân nhắc kỹ lưỡng Nếu MHD 3.0 được xem như một giải pháp thương mại với mức giá cao, nó có thể trở thành rào cản lớn đối với các cá nhân, cộng đồng bảo tồn và các tổ chức tham gia thực thi, gây ảnh hưởng đến tính khả thi và phạm vi tiếp cận của giải pháp Vì vậy, cần thiết kế cơ chế giá linh hoạt, các gói hỗ trợ tài chính và tối ưu hóa chi phí vận hành để bảo đảm sự bền vững và sự lan toả của MHD 3.0.
Với ngân sách hạn chế, việc tiếp cận công nghệ tiên tiến đòi hỏi một mô hình chi phí hợp lý nhằm đảm bảo tính phổ cập cho người dùng và doanh nghiệp Dù chất lượng đầu ra liên tục được cải thiện, vẫn có những trường hợp cụ thể mà kết quả chưa đạt mức hoàn hảo tuyệt đối Sự phụ thuộc vào dữ liệu huấn luyện của AI đôi khi dẫn đến các kết quả không mong muốn hoặc thiếu chính xác đối với những bức ảnh có đặc điểm riêng biệt, vì vậy cần sự can thiệp và tinh chỉnh tỉ mỉ từ con người để đạt được hiệu suất tối ưu.
Stable Diffusion (SD) là một giải pháp tạo ảnh bằng công nghệ AI nguồn mở do Stability.ai phát hành, không phải là một phần mềm độc lập mà là một khung nền tảng cho phép người dùng tự do đào tạo và phát triển các mô hình riêng biệt Kể từ phiên bản 1.0 ra mắt vào tháng 8 năm 2022, Stability đã liên tục cập nhật nhiều phiên bản cùng với các bộ dữ liệu bổ trợ như VAE, inpaint model và Control LoRA, mở ra vô vàn khả năng ứng dụng trong nhiều lĩnh vực Việc phân tích ưu nhược điểm của SD sẽ giúp làm rõ tiềm năng và thách thức của công cụ này đối với người dùng phổ thông và cộng đồng bảo tồn.
Stable Diffusion có ưu thế vượt trội ở tính năng kỹ thuật và khả năng kiểm soát, cho phép đào tạo mô hình và xây dựng dữ liệu tùy chỉnh phục vụ mục tiêu riêng mà không bị giới hạn; một trong những công cụ mạnh nhất là ControlNet, cho phép kiểm soát quá trình tạo ảnh ở mức độ hoàn hảo và đảm bảo đầu ra sát với ý tưởng mong muốn, điều hiếm gặp ở các nền tảng khác Khả năng sinh nội dung không giới hạn giúp người dùng sáng tạo mọi loại hình ảnh mà không bị ràng buộc bởi các quy tắc kiểm duyệt nghiêm ngặt; đồng thời, phổ biến, dễ sử dụng và chi phí thấp nhờ tính mã nguồn mở của Stable Diffusion mang lại lợi thế lớn khi người dùng có thể tiếp cận vô số công cụ và tài nguyên miễn phí do cộng đồng phát triển, giúp giảm đáng kể chi phí tiếp cận công nghệ AI tạo hình ảnh chất lượng cao Với khả năng tùy biến cao, Stable Diffusion cho phép các tổ chức hoặc cá nhân tự xây dựng các mô hình chuyên biệt cho các dự án đặc thù, ví dụ phục dựng ảnh lịch sử hay minh họa tài liệu bảo tồn, mang lại sự chủ động và độc lập khỏi các dịch vụ thương mại Những ưu điểm này mở ra nhiều ứng dụng đa dạng trong cuộc sống.
Stable Diffusion hiện đang được áp dụng hiệu quả trong nhiều lĩnh vực, từ sáng tạo nội dung như viết bài, blog và thiết kế nhân vật truyện tranh, đến sản xuất video với các kỹ thuật tạo khung hình và hoạt hình, hay hỗ trợ hình ảnh sản phẩm bằng cách tạo mockup và bối cảnh đa dạng; trong ngành game, công cụ này thể hiện ở thiết kế nhân vật và môi trường, mở rộng khả năng sáng tạo và rút ngắn thời gian sản xuất Bên cạnh đó, Stable Diffusion còn tối ưu quy trình làm việc, giúp tiết kiệm chi phí và nâng cao chất lượng hình ảnh cho nhiều dự án marketing và truyền thông.
Stable Diffusion mang lại nhiều ứng dụng cho sản phẩm truyện tranh, thiết kế kiến trúc – nội thất (tạo phối cảnh, ý tưởng thiết kế) và nhiếp ảnh (phục hồi ảnh cũ, tạo hiệu ứng) Nhờ sự linh hoạt này, nó trở thành giải pháp chi phí thấp và khả thi cho cả người dùng phổ thông lẫn cộng đồng bảo tồn, giúp họ chủ động kiểm soát quy trình và bảo mật dữ liệu mà không phụ thuộc vào các ứng dụng web thông thường.
Những nhược điểm nổi bật của các mô hình được đào tạo bởi cộng đồng là sự thiếu thống nhất về từ khóa và cách vận hành giữa các model tuned, do sự tự do trong đào tạo khiến người dùng khó tiếp cận và chuyển đổi giữa các mô hình Người dùng phải dành thời gian tìm hiểu và làm quen với từng bộ dữ liệu cụ thể Mặc dù khả năng generate không giới hạn mang lại tính sáng tạo, nhưng nó cũng tạo nguy cơ bị lạm dụng vào mục đích trái phép, như tạo nội dung độc hại hoặc gây hiểu lầm Việc phát triển mạnh mẽ của Stable Diffusion mang lại đa dạng công cụ nhưng cũng tạo rào cản cho người dùng mới, vì không có một lộ trình học tập chuẩn hay một bộ tài liệu tổng quát Chất lượng của base model thường ở mức khá sơ sài, buộc người dùng phải tải lên các model tuned do cộng đồng hoặc cá nhân đào tạo thêm Tuy nhiên, các model tuned này đôi khi thiếu tính nhất quán và còn mắc nhiều thiếu sót, khiến việc tìm được một model đào tạo bài bản và chất lượng cao là thử thách đòi hỏi kiên nhẫn và kinh nghiệm chọn lọc.
Midjourney là công cụ AI tạo hình ảnh tiên tiến có khả năng biến mô tả văn bản thành tác phẩm nghệ thuật kỹ thuật số chất lượng cao Được vận hành chủ yếu thông qua nền tảng Discord, Midjourney mang lại trải nghiệm sáng tạo nhanh chóng và trực quan cho người dùng ở mọi trình độ Nhờ các kết quả ấn tượng và khả năng tùy chỉnh sâu, nó đã trở thành lựa chọn phổ biến cho cả các chuyên gia sáng tạo và người dùng thông thường, phục vụ cho mục đích thiết kế, kể chuyện và sản xuất nội dung số.
Midjourney được đánh giá cao về khả năng biến các prompt văn bản đơn giản thành các tác phẩm nghệ thuật chi tiết và ấn tượng Với thuật toán nghệ thuật đa dạng, AI này có thể tạo ra nhiều phong cách độc đáo từ cùng một prompt, từ giả tưởng, chủ nghĩa tối giản hiện đại đến hiện thực Công cụ hỗ trợ độ phân giải lên tới 4K giúp hình ảnh sắc nét và sống động, phù hợp cho mục đích chuyên nghiệp Các phiên bản gần đây như V6.1 cải thiện tính logic của hình ảnh, nâng cao chất lượng tổng thể và khả năng cá nhân hóa dựa trên sắc thái của prompt.
Người dùng có khả năng kiểm soát sáng tạo và tùy chỉnh ở mức cao, cho phép tinh chỉnh đầu ra để phù hợp với ý tưởng độc đáo của từng dự án Midjourney được biết đến là một công cụ dễ tiếp cận, dù hoạt động trên nền tảng Discord, giúp người dùng nhanh chóng bắt nhịp và bắt đầu sáng tạo mà không gặp rào cản kỹ thuật.
Quy trình sử dụng Midjourney tương đối đơn giản: người dùng tham gia máy chủ Discord của Midjourney và tương tác với bot AI bằng lệnh hoặc hình ảnh kèm mô tả văn bản mong muốn Nền tảng này liên tục được cập nhật với các tính năng và phong cách mới, giữ cho trải nghiệm người dùng tươi mới và hấp dẫn Về chi phí, Midjourney hoạt động theo mô hình đăng ký trả phí và không có gói miễn phí; các gói trả phí bắt đầu từ 10 USD mỗi tháng (gói Basic) và cung cấp số giờ GPU nhất định để tạo ảnh, giúp kiểm soát chi phí đồng thời đảm bảo hiệu suất Với khả năng tạo ra hình ảnh chất lượng cao nhanh chóng, Midjourney tiết kiệm đáng kể thời gian và công sức so với các phương pháp thủ công, làm cho nó trở thành lựa chọn phù hợp cho các dự án sáng tạo và bảo tồn cần hình ảnh minh họa chất lượng cao một cách hiệu quả.
Những nhược điểm chính của Midjourney đến từ việc hoạt động chủ yếu qua giao diện Discord, có thể làm khó những người dùng chưa quen với nền tảng này bất chấp sự phát triển của các giao diện web riêng; so với các công cụ mã nguồn mở như Stable Diffusion có thể chạy cục bộ hoặc trên máy chủ cá nhân, Midjourney hoàn toàn phụ thuộc vào dịch vụ đám mây của nhà cung cấp, đồng nghĩa người dùng không có quyền kiểm soát trực tiếp máy chủ hay dữ liệu của mình; mặc dù Midjourney có các chính sách bảo mật, dữ liệu và prompt được xử lý trên máy chủ bên thứ ba vẫn gây lo ngại về quyền riêng tư, đặc biệt với các gói cơ bản khi tác phẩm và prompt có thể công khai trên Discord hoặc trên trang web của Midjourney; về chi phí, việc không có gói miễn phí và yêu cầu đăng ký trả phí từ đầu tạo rào cản cho người mới hoặc những người có ngân sách hạn chế, trong khi các gói trả phí dựa trên số giờ GPU và khi hết giờ “Fast GPU” sẽ chuyển sang “Relax mode” có tốc độ chậm hơn, ảnh hưởng đến tiến độ dự án; dù giao diện Discord dễ tiếp cận, để tạo ra hình ảnh thực sự chất lượng và đúng ý, người dùng cần học cách viết prompt hiệu quả với các tham số và cú pháp phức tạp, đòi hỏi quá trình học hỏi và thử nghiệm; thêm vào đó, hạn chế về ngôn ngữ (chủ yếu tiếng Anh) làm hạn chế cho người dùng không thành thạo tiếng Anh; cuối cùng, như mọi AI tạo hình khác, Midjourney có thể tạo ra hình ảnh không hoàn toàn chính xác so với mô tả hoặc chứa các chi tiết không mong muốn, dẫn đến yêu cầu lặp lại hoặc tinh chỉnh thủ công.
2.1.4 Công cụ Fotor AI Photo Restorer
THỰC HIỆN GIẢI PHÁP VÀ ĐÁNH GIÁ
Các bước thực hiện phục dựng ảnh bằng Photoshop AI
Vài năm trước đây, trước khi AI bắt đầu nở rộ và phổ biến trong nhiều lĩnh vực, việc phục dựng một bức ảnh cũ là một công việc khó khăn đòi hỏi công sức và kỹ năng cao Người dùng phải tự tay xử lý từng chi tiết bằng công cụ Clone Stamp, đóng dấu lặp đi lặp lại để che vết hỏng và vết xước Họ còn kết hợp với nhiều công cụ khác như loại bỏ vết bẩn và tái tạo các phần ảnh bị mất hoặc mờ nhòe bằng các họa tiết và kỹ thuật phù hợp, tất cả đều được thực hiện một cách tỉ mỉ và tốn nhiều thời gian Quá trình phục chế không chỉ đòi hỏi sự kiên nhẫn mà còn cần người thực hiện có kiến thức sâu rộng về kỹ thuật chỉnh sửa ảnh truyền thống và kinh nghiệm để đảm bảo kết quả ở mức cao nhất có thể.
Kể từ khi Adobe Photoshop cho ra công cụ Generative Fill vào năm 2023, cuộc cách mạng phục chế ảnh đã diễn ra với sự xuất hiện của công nghệ AI sáng tạo, cho phép khôi phục nhanh chóng những bức ảnh cũ, mờ nhòe hoặc thiếu chi tiết một cách hiệu quả hơn phương pháp thủ công Generative Fill đã trở thành trợ thủ đắc lực của người dùng, giúp tiết kiệm thời gian và công sức trong quá trình phục chế ảnh bằng cách cho phép chọn vùng cần sửa, nhập mô tả hoặc để AI tự động phân tích và điền chi tiết phù hợp, từ đó tái hiện hình ảnh sắc nét, chân thực và sống động hơn rất nhiều Điều này mở ra một kỷ nguyên mới cho công tác phục chế ảnh, giúp bảo tồn các giá trị lịch sử và văn hóa một cách hiệu quả và dễ dàng hơn bao giờ hết.
Phục chế ảnh cũ bằng công cụ Photoshop AI là giải pháp lý tưởng để tái hiện những hình ảnh xưa mà người dùng không cần có nhiều kiến thức chuyên sâu về Photoshop hay kỹ thuật chỉnh sửa phức tạp Chỉ với vài thao tác đơn giản như chọn vùng ảnh và sử dụng Generative Fill, những bức ảnh cũ bị mờ nhòe hay hư hại sẽ nhanh chóng trở nên sắc nét và giàu cảm xúc như khoảnh khắc vừa chụp Công nghệ AI không chỉ phục hồi chi tiết bị mất mà còn bổ sung texture, màu sắc và ánh sáng tự nhiên, tạo nên ảnh chất lượng cao gần như hoàn hảo Nhờ đó, người dùng có thể lưu giữ và chia sẻ kỷ niệm quá khứ dưới dạng số hóa, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của tư liệu hình ảnh lịch sử một cách bền vững trong thời đại công nghệ số.
Phương pháp phục hồi ảnh cũ bằng Photoshop AI hoạt động tốt nhất với các bức ảnh có duy nhất một khuôn mặt và đặc biệt phù hợp với ảnh chân dung kiểu thẻ, giúp làm rõ chi tiết và nét mặt ở mức tối ưu Vì vậy, đối với ảnh chân dung một người, kết quả phục hồi thường đạt chất lượng cao và tự nhiên Ngược lại, với ảnh chụp tập thể có nhiều người, kết quả phục hồi thường không đạt được chất lượng như mong muốn do sự phức tạp của nhiều khuôn mặt và nền.
Dưới đây là các bước phục chế ảnh cũ bằng công cụ AI của Photoshop, nhằm cải thiện chi tiết, phục hồi màu sắc và khắc phục vết nứt một cách tự nhiên Đầu tiên, nhập ảnh cũ vào Photoshop, kích hoạt công cụ AI phù hợp và thực hiện các chỉnh sửa cơ bản như tăng độ phân giải, điều chỉnh tông màu và làm sắc nét Tiếp theo là sử dụng các lớp sửa chữa và bộ lọc AI để loại bỏ vết xước và khu vực mục nát mà ảnh gặp phải, đồng thời cân bằng ánh sáng cho kết quả hài hòa Trang chủ của Adobe đã đăng tải một bài viết ví dụ về cách sử dụng công cụ này, minh họa cách triển khai trong thực tế và gợi ý các mẹo tối ưu cho người dùng Việc tối ưu từ khóa như phục chế ảnh cũ bằng AI Photoshop, công cụ AI Photoshop và ví dụ Adobe sẽ giúp bài viết thân thiện với SEO và dễ được người tìm kiếm tìm thấy.
1 Đầu tiên, người dùng cần sử dụng công cụ Selection Brush hoặc bất kỳ công cụ chọn nào khác như Lasso để chọn một đối tượng hoặc vùng trong hình ảnh, sau đó nhấp vào nút Generative Fill xuất hiện trên thanh tác vụ.
2 Người dùng viết ra prompt để mô tả đối tượng hoặc cảnh tượng mong muốn trong hộp nhập văn bản hoặc có thể để prompt trống và Photoshop sẽ điền vào vùng chọn dựa trên môi trường xung quanh vùng đã chọn Để tùy chỉnh thêm kết quả trong ứng dụng Photoshop, nhấp vào nút Reference Image và tải lên một hình ảnh ví dụ mà trong đó có chứa nội dung mong muốn.
3 Nhấp chuột vào nút Generate Lúc này trên màn hình sẽ hiển thị bản xem trước hình thu nhỏ của các biến thể được tạo dựa trên prompt đã cung cấp, cùng lúc đó, một Generative Layer sẽ được tạo trong bảng Layers để thực hiện chỉnh sửa mà không phá hủy hoàn toàn hình ảnh gốc.
Qua minh họa của Photofocus, Generative Fill trong Photoshop có thể khắc phục bố cục không bắt mắt bằng cách chỉnh sửa và bổ sung chi tiết, từ đó nâng cao chất lượng ảnh phục chế Phục chế ảnh bằng Photoshop AI không chỉ là một phương pháp kỹ thuật hiện đại mà còn là một giải pháp toàn diện để lưu giữ ký ức quý giá và bảo tồn các giá trị lịch sử, đồng thời mở ra nhiều cơ hội sáng tạo nghệ thuật mới Công nghệ AI giúp quá trình phục chế nhanh hơn, chính xác hơn và dễ dàng hơn so với các phương pháp truyền thống, từ đó nâng cao độ bền và giá trị của những bức ảnh được phục hồi Mỗi ảnh sau phục chế vừa là sản phẩm kỹ thuật vừa là nhịp cầu kết nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa quá khứ và tương lai, giúp các thế hệ cảm nhận và trân trọng những giá trị văn hóa đã qua Việc này còn góp phần giữ gìn và truyền tải câu chuyện của các thế hệ, tạo sự gắn kết trong cộng đồng; những hình ảnh tái hiện sống động phục vụ giáo dục, nghiên cứu và phát triển văn hóa Trong bối cảnh số hóa phát triển, bảo tồn di sản bằng AI thể hiện sự hòa nhập với xu hướng toàn cầu và mở rộng khả năng sáng tạo cho nghệ sĩ và nhà nghiên cứu.
Đánh giá hiệu quả của Photoshop AI trong phục dựng ảnh tư liệu
Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong Adobe Photoshop đánh dấu một bước tiến quan trọng cho công tác bảo tồn, phục dựng và số hóa tư liệu lịch sử Trong bối cảnh nhiều hình ảnh quý giá đang xuống cấp nghiêm trọng bởi thời gian và điều kiện bảo quản, AI mang lại giải pháp vừa hiệu quả vừa dễ tiếp cận để khôi phục giá trị thị giác của tư liệu Photoshop AI cho phép tăng chi tiết, tái tạo màu sắc trung thực và phục hồi các vùng bị hỏng một cách đồng nhất, giúp hình ảnh lịch sử trở nên sống động và dễ tiếp cận cho công chúng Các đánh giá thực nghiệm cho thấy công cụ này có tiềm năng tăng tốc quá trình phục dựng, giảm thiểu mất mát thông tin và hỗ trợ việc số hóa lưu trữ một cách bền vững Tuy nhiên, để đảm bảo tính xác thực và tôn trọng nguồn gốc, cần kết hợp biện pháp kiểm chứng dữ liệu và kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt Tổng quan, AI trong Photoshop được xem là một công cụ đắc lực cho bảo tồn tư liệu lịch sử, mở ra cơ hội bảo tồn lâu dài và phổ biến hóa nội dung lịch sử trên các nền tảng số.
Thứ nhất, công nghệ phục dựng ảnh tư liệu giúp tăng hiệu suất và tốc độ phục dựng các bức ảnh lịch sử Một trong những thách thức lớn nhất trong bảo tồn ảnh tư liệu là yếu tố thời gian Những ảnh lịch sử bị hư hỏng, mờ nhoè hoặc mất chi tiết là mục tiêu cần cải thiện bằng các phương pháp phục dựng tối ưu Việc áp dụng kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo cho phục dựng ảnh tư liệu giúp khôi phục chất lượng hình ảnh, làm rõ chi tiết và cải thiện độ tương phản mà vẫn giữ được tính nguyên bản Kết quả là quá trình phục dựng diễn ra nhanh hơn và hiệu quả hơn, giảm chi phí bảo tồn và tăng khả năng chia sẻ di sản văn hóa Điều này giúp các viện lưu trữ và tổ chức bảo tồn có thể mở rộng kho ảnh tư liệu được phục hồi cho nghiên cứu và giáo dục.
Trước đây, phục dựng ảnh bằng thủ công đòi hàng giờ, thậm chí hàng ngày, với các kỹ thuật như vẽ lại chi tiết nhỏ, tái tạo kết cấu, khôi phục ánh sáng và cân bằng màu sắc; các thao tác này đòi hỏi cả kỹ thuật lẫn kiến thức sâu về lịch sử, văn hóa để tránh sai lệch Tuy nhiên, sự xuất hiện của AI trong Adobe Photoshop mang lại bước nhảy về năng suất: AI có thể phân tích bối cảnh, nhận diện phần hư hỏng hoặc thiếu hụt và tự động tạo ra các chi tiết thay thế hợp lý Nhờ đó, thời gian phục dựng có thể rút ngắn từ hàng giờ xuống chỉ vài phút, đồng thời vẫn duy trì độ chính xác ở mức tương đối cao Không chỉ tiết kiệm thời gian, công nghệ này tối ưu nguồn lực cho các dự án số hóa lớn; trước đây cần một đội ngũ chuyên gia, nay xử lý ảnh lịch sử trở nên đơn giản hơn và mở rộng phạm vi tiếp cận công nghệ số trong bảo tồn di sản văn hóa.
Photoshop AI giúp nâng cao chất lượng hình ảnh và trải nghiệm thị giác bằng cách phục dựng và tái hiện màu sắc cho ảnh đen trắng hoặc ảnh mờ, cải thiện độ nét, độ tương phản và kết cấu, đồng thời dựa vào một kho hình ảnh đã học để tự động đoán và tô màu một cách hợp lý dựa trên màu da, ánh sáng, cảnh vật và các yếu tố liên quan Việc cải thiện chất lượng hình ảnh sẽ làm tăng giá trị thị giác của tư liệu, cho phép người xem nhận diện rõ hơn khuôn mặt, biểu cảm, trang phục và cảnh vật, và những chi tiết vốn khó thấy hoặc mất đi do mờ nhòe hoặc cháy sáng có thể được AI tái tạo ở mức khá chính xác Tuy nhiên, AI chỉ có thể mô phỏng và ước lượng có dẫn dắt, không thể thay thế hoàn toàn sự chính xác lịch sử; dù các thuật toán ngày càng thông minh, vẫn có nguy cơ tô màu sai lệch nếu không được kiểm duyệt kỹ, đặc biệt với các bức ảnh có nội dung đặc thù như quân phục hay huy hiệu Vì vậy, để đảm bảo hiệu quả cuối cùng, Photoshop AI nên đi kèm với sự thẩm định của người có hiểu biết nền tảng về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật.
Với tính phổ cập và khả năng ứng dụng rộng trong cộng đồng, Photoshop AI khác với các phần mềm phục dựng ảnh chuyên dụng vốn đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao hoặc hệ thống thiết bị mạnh Thiết kế với giao diện thân thiện, Photoshop AI dễ tiếp cận ngay cả với người không chuyên, nhờ khả năng tự động hóa cao Người dùng chỉ cần kiến thức cơ bản về phần mềm để tham gia vào quá trình phục dựng, từ đó tạo điều kiện phổ cập công nghệ phục dựng ảnh đến nhiều đối tượng khác nhau trong cộng đồng.
Trong xã hội ngày nay, sự phổ biến của Photoshop AI đã biến công nghệ phục dựng ảnh thành một công cụ triển khai thiết thực cho các chiến dịch bảo tồn cộng đồng, dự án giáo dục địa phương và hoạt động trải nghiệm tại di tích lịch sử Khi phục dựng ảnh tư liệu được học sinh, sinh viên tham gia, quá trình học lịch sử sẽ không còn khô khan mà trở nên sinh động và hấp dẫn hơn Ngoài ra, các ảnh phục dựng có thể dễ dàng tích hợp vào các nền tảng số như triển lãm ảo, thư viện trực tuyến và mạng xã hội, từ đó mở rộng phạm vi truyền tải thông tin lịch sử tới cộng đồng.
Photoshop AI đóng góp vào giáo dục lịch sử và bảo tồn di sản bằng cách kết nối giá trị quá khứ với cách tiếp cận của thế hệ trẻ Các tư liệu ảnh đen trắng vốn khó tiếp cận nay được phục dựng bằng AI, mang lại trải nghiệm thị giác mới và giúp người xem hình dung bối cảnh cùng nhân vật lịch sử một cách dễ dàng hơn Tư liệu lịch sử sau phục dựng không còn chỉ là đối tượng nghiên cứu mà trở thành sản phẩm hình ảnh phục vụ cho bài giảng, truyền thông trực tuyến và học tập tương tác Khi học sinh, sinh viên được tiếp cận với hình ảnh đã được tái màu và phục hồi chi tiết, cảm xúc với lịch sử được kích thích theo cách tự nhiên, phù hợp với giáo dục hiện đại chú trọng trải nghiệm và gắn kết cảm xúc Việc ứng dụng Photoshop AI thúc đẩy thế hệ trẻ tham gia chủ động vào quá trình bảo tồn di sản, từ số hóa đến phục dựng và chia sẻ giá trị vào không gian số Đây là minh chứng cho cách công nghệ có ý nghĩa góp phần bảo tồn văn hóa và đóng góp cho cộng đồng, vượt ra ngoài giải trí hay làm việc hàng ngày.
Photoshop AI đã mang lại hiệu quả thiết thực và sâu rộng cho công cuộc phục dựng ảnh tư liệu lịch sử, từ việc tăng tốc độ xử lý và cải thiện chất lượng hình ảnh cho những bức ảnh cũ, đến mở rộng phạm vi ứng dụng xã hội và hỗ trợ giáo dục lịch sử ở mức độ hiện đại và hấp dẫn hơn Công nghệ này giúp người dùng dễ dàng tiếp cận ký ức quá khứ, đồng thời nâng cao tính trực quan và giá trị tham khảo của các tư liệu Nhờ đó, Photoshop AI đang thay đổi cách chúng ta gìn giữ, phục hồi và truyền tải ký ức lịch sử cho cộng đồng một cách an toàn, trực quan và có tác động giáo dục cao.
Adobe Photoshop tích hợp công nghệ AI phục dựng ảnh lịch sử mang lại nhiều lợi ích cho công tác số hóa và tái hiện chi tiết của tư liệu, nhưng việc ứng dụng công nghệ này cũng đặt ra nhiều thách thức về kỹ thuật, học thuật và đạo đức Vấn đề cốt lõi là tính xác thực: các thuật toán AI dựa trên học máy để dự đoán nội dung hợp lý nhất chứ không phải khôi phục đúng từng chi tiết; khi nguồn gốc ảnh còn thiếu thông tin quan trọng, AI có thể gợi ý hoặc thêm dữ liệu không có trong thực tế, từ đó làm sai lệch nhận thức Vì vậy, phục dựng ảnh lịch sử bằng AI đòi hỏi sự thẩm định của chuyên gia, sự minh bạch về nguồn gốc và quy trình xử lý, cũng như cân nhắc các khía cạnh đạo đức và học thuật để bảo toàn giá trị của di sản và niềm tin của người xem.
21 thể tô màu hoặc phục dựng theo dữ liệu phổ biến trong bộ học, dẫn đến việc sai lệch thông tin lịch sử.
Việc AI hỗ trợ quá hiệu quả trong xử lý hình ảnh có thể tạo ra tâm lý lệ thuộc công nghệ, khiến người học chỉ tập trung vào thao tác kỹ thuật thay vì tìm hiểu bối cảnh, biểu tượng và quá trình sáng tác ảnh gốc; điều này làm suy giảm mục tiêu phát triển năng lực số toàn diện, bởi công nghệ chỉ là công cụ còn con người mới là trung tâm tri thức Khả năng của AI vẫn bị giới hạn bởi dữ liệu đã học, đặc biệt với những ảnh tư liệu mang tính địa phương, dân tộc thiểu số hoặc sự kiện ít được ghi chép lại, khiến AI khó có cơ sở để phục dựng chính xác; khi đó, kết quả do Photoshop AI tạo ra có thể trở nên vô ích hoặc phản tác dụng nếu người dùng không nhận thức được những giới hạn của công cụ.
Trong quá trình phục dựng ảnh tư liệu bằng Photoshop AI, một vấn đề phổ biến là AI không phân biệt được ngữ cảnh màu sắc theo từng thời kỳ lịch sử Các công cụ như Colorize Neural Filter và các mô hình tô màu khác chủ yếu được huấn luyện từ dữ liệu hình ảnh hiện đại nên màu sắc, ánh sáng và sắc độ thường bị hiện đại hóa quá mức Lỗi này không chỉ ở phạm vi mỹ thuật mà còn ở tri thức thị giác: người xem, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thể hình dung sai bối cảnh lịch sử chỉ dựa vào ảnh phục dựng Một bức ảnh thập niên 1950 nếu có màu sắc như chụp năm 2020 sẽ tạo ra khoảng cách nhận thức về quá khứ Nguyên nhân chính là Photoshop AI hiện chưa tích hợp các bộ lọc màu theo từng giai đoạn lịch sử và không có cơ chế hiểu văn hóa thị giác của từng thời kỳ Trong khi đó, các chuyên gia phục dựng ảnh chuyên nghiệp trước đây thường nghiên cứu kỹ tư liệu lịch sử để phối màu phù hợp với bối cảnh cụ thể Do đó, nếu không có sự kiểm tra và điều chỉnh cuối cùng từ người am hiểu lịch sử, ảnh phục dựng bằng Photoshop AI có nguy cơ mất bản sắc thời đại dù kỹ thuật hoàn hảo.
Đề xuất khuyến nghị cải tiến và phát triển ứng dụng AI trong số hóa ảnh tư liệu
Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ và lan rộng trên nhiều lĩnh vực, AI được ứng dụng vào phục dựng và số hóa hình ảnh tư liệu lịch sử mở ra nhiều cơ hội bảo tồn giá trị văn hóa và lịch sử Quá trình phục dựng ảnh tư liệu bằng phần mềm Adobe Photoshop tích hợp AI cho thấy tiềm năng đáng kể trong việc tái hiện hình ảnh lịch sử sống động và có chiều sâu, đồng thời giúp tiết kiệm thời gian và nguồn lực so với các phương pháp truyền thống Tuy nhiên, để AI phát huy tối đa tiềm năng trong lĩnh vực này, cần có những đề xuất cải tiến và phát triển phù hợp nhằm nâng cao chất lượng phục dựng và đảm bảo tính bền vững của công tác bảo tồn số Phần này trình bày các khuyến nghị cụ thể dựa trên thực tiễn và xu hướng phát triển công nghệ hiện nay.
3.3.1 Về mặt công nghệ - kỹ thuật
Các tính năng AI hiện có trong phần mềm Adobe Photoshop nói riêng và các công cụ xử lý ảnh khác nói chung cần được tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện và cải tiến một cách toàn diện về mặt kỹ thuật Trong quá trình thử nghiệm thực tế, các tính năng AI đã cho thấy khả năng vượt trội trong việc tái tạo vùng ảnh bị mất, tăng độ nét hoặc hồi phục màu sắc cho ảnh đen trắng Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số hạn chế khiến kết quả phục dựng chưa thật sự tối ưu Cụ thể, khả năng tái tạo chi tiết của một số vùng ảnh như khuôn mặt, hoa văn trang phục, kiến trúc nền, vẫn còn ở mức tương đối, dễ tạo ra cảm giác thiếu tự nhiên Nhiều chi tiết mang tính biểu tượng lịch sử có thể bị làm mờ hoặc tái tạo sai lệch do AI không nhận diện được giá trị biểu tượng hoặc ngữ cảnh lịch sử của chúng. Một vấn đề nữa là màu sắc sau khi phục hồi có xu hướng bị "hiện đại hóa", tức là AI tô màu theo thẩm mỹ thị giác hiện đại thay vì dựa trên bảng màu thực tế của thời kỳ đó, dẫn đến việc hình ảnh sau phục dựng có thể bị sai lệch cảm quan lịch sử Không chỉ vậy, trong một số trường hợp, công nghệ AI có xu hướng làm mịn quá mức các chi tiết cũ kỹ vốn là đặc trưng của ảnh phim, từ đó làm mất đi tính chân thực và cảm xúc nguyên gốc của bức ảnh tư liệu Trước những hạn chế đó, cần có những đề xuất phát triển cụ thể và mang tính định hướng lâu dài để nâng cao chất lượng công nghệ AI trong phục dựng ảnh tư liệu lịch sử
Thứ nhất, các nhà phát triển phần mềm cần tích hợp thêm các lựa chọn phục dựng theo bối cảnh thời kỳ lịch sử Thay vì một công cụ tô màu duy nhất, phần mềm nên cho phép người dùng lựa chọn bộ lọc màu theo từng giai đoạn cụ thể, ví dụ như các giai đoạn thập niên 1940s, 1950s, 1960s,… Từng giai đoạn lịch sử thường có đặc trưng màu sắc riêng về quần áo, kiến trúc, ánh sáng do điều kiện kỹ thuật nhiếp ảnh và văn hóa thời kỳ đó, nên việc ứng dụng các preset màu tương ứng sẽ giúp phục dựng gần hơn với thực tế lịch sử
Song song với đó, đội ngũ phát triển phần mềm nên chú trọng đến việc huấn luyện
AI trên các bộ dữ liệu ảnh tư liệu lịch sử thực tế, thay vì chỉ sử dụng ảnh hiện đại để làm nguồn dữ liệu đầu vào Những bộ dữ liệu chuyên biệt này có thể bao gồm ảnh chụp phim đen trắng, ảnh tư liệu thời chiến, ảnh từ kho lưu trữ của bảo tàng, báo chí xưa Qua đó,
AI có thể học được đặc trưng của các loại ảnh cũ như kết cấu hạt ảnh, ánh sáng ngược, nhiễu theo thời gian và các sắc độ đen trắng đặc trưng Việc huấn luyện mô hình AI trên những dữ liệu này giúp hệ thống nhận diện đúng ngữ cảnh lịch sử, tái hiện chi tiết một cách hợp lý và giữ được hồn lịch sử của bức ảnh thay vì biến nó theo xu hướng hiện đại Đây là yếu tố then chốt cho quá trình phục hồi ảnh cổ, giúp bảo tồn giá trị lịch sử và nâng cao khả năng nhận diện ngữ cảnh cho các ứng dụng lưu trữ, nghiên cứu và kể chuyện bằng hình ảnh.
Ngoài ra, phần mềm phục dựng ảnh tư liệu nên được bổ sung chế độ tùy chỉnh chuyên sâu (advanced manual mode), cho phép người dùng kiểm soát cụ thể từng bước trong quá trình xử lý như vùng chọn phục dựng, mức độ làm nét và độ tương phản, từ đó tăng tính linh hoạt và độ chính xác trong phục dựng; chế độ này giúp bảo toàn chi tiết và đặc trưng của ảnh tư liệu, đồng thời cải thiện chất lượng kết quả cho các dự án lưu trữ và nghiên cứu.
Trong bảo tồn chuyên nghiệp và nghiên cứu lịch sử, 23 dải màu và các chế độ tương ứng đóng vai trò thiết yếu để đo đạc, hiệu chuẩn và phục dựng màu sắc một cách chính xác theo mục tiêu học thuật, giúp tăng độ tin cậy của kết quả nghiên cứu chứ không chỉ đơn thuần tạo ra những bức ảnh đẹp.
3.3.2 Về mặt giáo dục - cộng đồng
Một trong những thách thức lớn hiện nay trong việc phát triển ứng dụng AI vào phục dựng ảnh tư liệu lịch sử là khoảng cách giữa công nghệ và cộng đồng Dù các phần mềm như Adobe Photoshop đã tích hợp nhiều tính năng AI hiện đại, việc tiếp cận và sử dụng hiệu quả các công cụ này vẫn gặp khó khăn với nhóm người dùng không chuyên, bao gồm học sinh, sinh viên, giáo viên phổ thông, cán bộ bảo tàng cơ sở và những người đam mê nghiên cứu lịch sử nhưng thiếu nền tảng công nghệ Vì thế, cần triển khai các giải pháp cụ thể nhằm tăng khả năng tiếp cận công nghệ phục dựng bằng AI cho cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ, những người vừa là người thừa hưởng vừa là người lan tỏa giá trị lịch sử trong tương lai Các giải pháp cần tập trung vào giáo dục kỹ thuật số, đào tạo ngắn hạn, giao diện người dùng trực quan, tài liệu hướng dẫn bằng tiếng Việt và hỗ trợ cộng đồng trực tuyến, đồng thời thúc đẩy hợp tác giữa bảo tàng, trường học và nhà phát triển để tối ưu hóa hiệu quả và an toàn khi xử lý ảnh tư liệu lịch sử.
Để tăng khả năng tiếp cận và hiệu quả học tập, các đơn vị R&D phần mềm cần phát triển tài nguyên học tập và công cụ hỗ trợ thân thiện với người dùng phổ thông Để giải quyết sự phức tạp của các công cụ như Adobe Photoshop đối với người mới, các hãng công nghệ có thể hợp tác với các tổ chức giáo dục hoặc cơ quan văn hóa để cho ra các phiên bản rút gọn với giao diện đơn giản, tập trung vào các chức năng phục dựng cơ bản như tô màu, làm nét và tái tạo vùng mất Việc tích hợp ngôn ngữ tiếng Việt, kèm video hướng dẫn thao tác và các mẫu thực hành sẽ giúp người dùng không chuyên dễ dàng tiếp cận và thao tác.
Thứ hai, các cơ quan giáo dục và tổ chức văn hóa cần triển khai các chương trình đào tạo và phổ cập kiến thức ứng dụng AI trong phục dựng ảnh lịch sử thông qua khóa học trực tuyến và workshop tại thư viện, bảo tàng hoặc trường đại học Nội dung đào tạo nên được xây dựng theo hướng thực hành, kết hợp giữa kỹ năng công nghệ và kiến thức lịch sử cơ bản, nhằm trang bị kỹ năng phục dựng ảnh và truyền cảm hứng cho người học khám phá quá khứ qua lăng kính công nghệ hiện đại Các tổ chức như trường đại học, trung tâm sáng tạo trẻ và câu lạc bộ học thuật có thể trở thành đơn vị tổ chức các hoạt động học tập sáng tạo như “Phục dựng một bức ảnh thời ông bà” hay “Kể chuyện địa phương bằng ảnh tư liệu được số hóa”.
Xây dựng nền tảng chia sẻ tư liệu lịch sử được phục dựng mở cho cộng đồng là một giải pháp hiệu quả để lưu giữ và lan tỏa dữ liệu quý về quá khứ Đây là không gian dành cho cá nhân, nhóm học sinh, sinh viên và các nhà nghiên cứu phi chuyên đăng tải, chia sẻ và trao đổi các bức ảnh tư liệu đã được phục dựng bằng AI, kèm ghi chú, nguồn tham khảo và câu chuyện lịch sử đằng sau mỗi tác phẩm Nền tảng này vừa kích thích động lực học hỏi, vừa hình thành mạng lưới cộng đồng quan tâm đến bảo tồn hình ảnh lịch sử và các giá trị văn hóa liên quan Ngoài ra, các dự án cộng đồng trên nền tảng có thể kết nối giáo dục với nghiên cứu, thúc đẩy sự tham gia công khai và tăng cường nhận thức về tầm quan trọng của tư liệu lịch sử được phục dựng.
24 chủ đề nổi bật như "100 bức ảnh xưa Hà Nội", "Phục dựng ảnh chiến sĩ vô danh", "Lịch sử qua ảnh gia đình" sẽ có tác động lớn nếu được tổ chức bài bản và lan tỏa rộng trên mạng xã hội Triển khai với chiến lược nội dung chăm chút và tối ưu hóa SEO, các hoạt động này sẽ thu hút sự quan tâm và tham gia của nhiều nhóm đối tượng khác nhau, từ học sinh, sinh viên đến người cao tuổi, đồng thời mở rộng phạm vi tiếp cận và tăng giá trị giáo dục lịch sử cho cộng đồng.
Để đưa ứng dụng AI phục dựng ảnh lịch sử đến gần người dân, cần sự phối hợp của các tổ chức văn hóa, bảo tàng, trung tâm lưu trữ và các đơn vị truyền thông cộng đồng trong công tác quảng bá và triển khai Các hoạt động như triển lãm số, tọa đàm với chủ đề “Lịch sử qua ảnh phục dựng”, và sản xuất video ngắn trên TikTok, YouTube có thể là những phương thức hiệu quả để lan tỏa ý nghĩa và vẻ đẹp của những bức ảnh tư liệu xưa, đồng thời nâng cao nhận thức của công chúng về giá trị của di sản hình ảnh.
Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong phục dựng và số hóa ảnh tư liệu lịch sử cho thấy một bước tiến quan trọng trong việc gìn giữ ký ức dân tộc và lan tỏa giá trị văn hóa, lịch sử tới các thế hệ sau Tuy nhiên, để AI thực sự trở thành công cụ bảo tồn hiệu quả và bền vững, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cải tiến kỹ thuật công nghệ, phổ cập ứng dụng của AI trong cộng đồng không chuyên và xây dựng các chính sách hỗ trợ dài hạn Những khuyến nghị đề xuất hướng tới xây dựng một hệ sinh thái AI phát triển toàn diện, nơi công nghệ tự động xử lý ảnh đồng thời kết nối con người với lịch sử, đưa quá khứ gần hơn với hiện tại và đời sống hiện đại Đây là cách tiếp cận mới nhằm đưa các giá trị lịch sử đến gần với xã hội, đáp ứng nhu cầu tiếp nhận và phát triển của thế hệ trẻ.
