Trêng thcs t©y hå - thä xu©n I Lý chọn đề tài Lý thuyết Ngữ văn môn học có vị trí đặc biệt việc thực mục tiêu chung nhà trờng T.H.C.S Nó bé m«n thc nhãm khoa häc- x· héi, võa gióp ngời học hình thành bớc trình độ học vấn phổ thông tạo tiền đề cho em học bậc cao Đồng thời giúp ngời học phát triển hoàn thiện mặt nhân cách, em biết yêu hay đẹp, ghét xấu, biết cách ăn nói, giao tiếp sống hàng ngày.Từ ta thấy học văn đờng tiếp cận tác phẩm văn chơng có ý nghĩa quan trọng Đây vấn đề mà học cảm thụ văn chơng học sinh nhiều lúng túng bỡ ngỡ, đặc biệt em học tác phẩm văn học trung đại Bài thơ "Bạn đến chơi nhà" tác giả Nguyễn Khuyến thi phÈm nghƯ tht hay thĨ hiƯn phong c¸ch nghƯ tht, tâm hồn cao sáng ''Nhà thơ làng cảnh Việt Nam'' Tác phẩm đợc đa vào giảng dạy chơng trình T.H.C.S, Ngữ văn 7- tập 1, thuộc mảng thơ trữ tình trung đại Việt Nam Khi hớng dẫn học sinh tiếp cận thơ ''Bạn đến chơi nhà'' tập trung khai thác tình cảm chân thành, sâu sắc Nguyễn Khuyến dành cho bạn mình, mà không trọng đến khai thác cảnh sắc thiên nhiên thơ Nếu vô tình làm phần giá trị đích thực tác phẩm cha dẫn dắt học sinh đến cảm nhận sâu xa hồn thơ nh phong cách thơ bậc thi nhân vờn Bùi Hiện nay, giáo dục có có chuyển biến mạnh mẽ, đặc biệt phơng pháp giảng dạy Chơng trình đổi SGK bậc THCS đà đợc thực năm học 2002 - 2003, đến bớc đầu đà đạt đợc số kết đáng khích lệ, phần tích cực đẩy mạnh phát triển nghành, đáp ứng nhu cầu tri thức ngày xà hội Là giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn nhà trờng THCS, thân thấy đợc vai trò ý nghĩa lớn đổi phơng pháp dạy học Để góp phần nho nhỏ đó, xin góp cách hiểu, tiếp cận tác phẩm văn học thiết kế dạy "Bạn đến chơi nhà " chơng trình SGK ngữ văn 7, tập I Qua đề tài: Hớng tiếp cận thơ "Bạn đến chơi nhà" - Ngữ văn 7, tập Bản thân mong muốn đa lại hiệu cao dạy học thơ "Bạn đến chơi nhà'' Vì mong đợc ủng hộ chia sẻ đồng nghiệp II Thực trạng vấn đề nghiên cứu: Thực trạng: Văn học trung đại (Tính từ văn học kỉ X đến hết kỉ XIX) đợc đa vào giảng dạy chơng trình T.H.C.S tất khối lớp từ ®Õn 9, ®ã cã rÊt nhiỊu c¸c t¸c phÈm thơ hay tơng xứng với vị trí thi nhân giai đoạn văn học Song hay tác phẩm văn chơng cha đợc học sinh khám phá lĩnh hội triệt để Điều nhiều nguyên nhân đem lại, GV: Bùi Thị Nga Trờng thcs tây hồ - thọ xuân song văn học cổ mảng văn học đòi hỏi nỗ lực lớn khả tiếp cận ngời học Trong dạy học tác phẩm văn chơng nguyên tắc phải hớng dẫn học sinh tiếp cận khai thác tác phẩm trữ tình theo đặc trng thể loại.Thế nhng thực tế giảng dạy, giáo viên đôi lúc mắc mớ phơng pháp dạy học thơ trữ tình Xử lí tác phẩm thơ trữ tình theo đặc trng thể loại có ý nghĩa lớn Nắm vững đặc trng thơ trữ tình giúp giáo viên biÕt c¸ch híng dÉn häc sinh chiÕm lÜnh t¸c phÈm cách đắn Vì giảng dạy thơ ''Bạn đến chơi nhà'' ta không khai thác chất tình mà cần nhìn tiếp cận thi phẩm góc độ cảnh thơ Với đề tài muốn góp ý kiến tìm hớng tiếp cận đầy đủ nhằm nâng cao chất lợng khả tiếp thu thơ "Bạn đến chơi nhà'', nhằm làm rõ phong cách nghƯ tht cđa Ngun Khun, ®a néi dung t tëng, tình cảm nhà thơ vào mạch suy nghĩ học sinh, làm cho văn học cổ trở thành niềm rung động yêu mến hệ trẻ.Từ học sinh thấy cảm nhận đợc đóng góp to lớn vỊ néi dung t tëng cịng nh c¸ch sư dơng ngôn ngữ dân tộc tài hoa Nguyễn Khuyến.Từ việc khai thác giá trị nội dung nghệ thuật thơ "Bạn đến chơi nhà'', đợc hoà quện nhân cách cao đẹp, tình bạn chân thành tâm hồn yêu thiên nhiên, gắn bó với nông thôn Viêt Nam thơ.Từ mạnh dạn đa hớng thiết kế dạy "Bạn đến chơi nhà " Kết quả, hiệu thực trạng Học sinh khối trờng có 79 em Đa số em lứa tuổi từ 13 đến 14 tuổi, tuổi nhỏ, thể lực yếu, lực học tập hạn chế Các em vừa làm quen với phơng pháp dạy học cấp II Bên cạnh hiểu biết sống em ỏi, điều kiện sở vật chất, trang thiết bị phục vụ cho việc giảng dạy theo phơng pháp hạn chế, học tác phẩm thơ trung đại( Việt Nam Trung Quốc) chơng trình ngữ văn học kì 1, với em thật không đơn giản Bởi vậy, thực tế hàng năm khả tiếp thu, lĩnh hội kiến thức phần văn học trung đại nói chung nh riêng thơ ''Bạn đến chơi nhà'' em tỉ lệ đạt giỏi cha nhiều( chiếm - 12%), tỉ lƯ u kÐm vÉn cßn nhiỊu( chiÕm 30 - 33%) Cụ thể kết kiểm tra khả tiếp thu tác phẩm ''Bạn đến chơi nhà'' học kì I, năm học 2004 - 2005: Lớp Sỉ số 7A 37 7B 42 §iĨm 10 Tỉng % sè 0 §iĨm - §iĨm - §iĨm - §iĨm - Tỉng sè % Tæng sè % Tæng sè % Tæng sè % 23 62 11 30 0 12 22 53 14 33 0 Từ thực trạng trên, để giúp tiết dạy có hiệu tốt hơn, với mong muèn häc sinh lÜnh héi vµ tiÕp thu kiÕn thức học có chất lợng cao hơn, đà mạnh dạn GV: Bùi Thị Nga Trờng thcs tây hồ - thọ xuân cải tiến nội dung, phơng pháp tiếp cận thơ ''Bạn đến chơi nhà'' qua đề tài: Hớng tiếp cận thơ "Bạn đến chơi nhà" - Ngữ văn 7, tập I B Giải vấn đề: I Các giải pháp thực hIệN: Tiếp cận qua hình tợng nhân vật trữ tình Tiếp cận văn chơng đến gần tác phẩm văn chơng, để tìm hiểu, khám phá Đây bớc quan trọng phải vận dụng nhiều lực tâm lí, cảm thụ nhiều bình diện khác nhau.Tiếp cận việc tìm hiểu, phân tích, bình giá tác phẩm dễ dàng, hiểu xác đầy đủ giá trị nội dung - nghệ thuật (t tởng chủ đề) tác phẩm Để tiếp cận đắn tác phẩm văn chơng cần phải loại trừ ấn tợng chủ quan sai lệch Cần xác định rõ: Mỗi tác phẩm văn chơng lời nhắn gửi trực tiếp hay gián tiếp, kín đáo công khai nhà văn đời với đời Thơ trữ tình ngời không đợc phô mặt nh truyện ngắn, kịch, tiểu thuyết (thuộc phơng thức tự ) mà cho độc giả thấy rõ tâm t tình cảm, suy nghĩ ớc mơ, nhân vật trữ tình Trong "Bạn đến chơi nhà'' ta xác định đợc nhân vật trữ tình thân tác giả - đóng vai trò chủ nhà tình đón bạn đÃi bạn thân xa lâu ngày đến thăm thơ, Nguyễn Khuyến không trực tiếp nói lên tình cảm, tâm nhng thơ đà toát lên tâm t tình cảm tình ngời, tình đời nh cảm xúc trớc cảnh sắc d vị làng quê nông thôn Việt Nam Vì lẽ đó, giảng dạy thơ GV cần phải biết hớng dẫn học sinh tiÕp cËn, GV: Bïi ThÞ Nga Trêng thcs tây hồ - thọ xuân chiếm lĩnh hình tợng cảm xúc, hình tợng nhân vật trữ tình ta phải làm toát lên đợc nhân cách sáng cao thợng "nhà thơ làng cảnh Việt Nam" Nguyễn Khuyến(1835 - 1909), đời 74 năm ông có 11 năm làm quan, 25 năm ẩn (1884 - 1909); bậc trí thức cao nhng ông sống gần dân, chan hòa với thôn quê, đất nớc Là ngời có nghị lực phi thờng sống gắn bó với thực tiễn đời sống; với ông ( ngời trí thức) vấn đề lớn vấn đề dân nớc, thấy không giúp đợc cho dân, đất nớc lại bị xâm lợc Vì thÕ, Ngun Khun thÊy ®au, thÊy bÊt lùc Víi phÈm chất nên ông đà từ quan quê ẩn Những năm sống ẩn thời gian mà nhà thơ Nguyễn Khuyến đạt đợc sâu sắc giá trị nội dung nghệ thuật cao so với thời kỳ trớc Bài thơ ''Bạn đến chơi nhà"đợc sáng tác thời gian Nguyễn Khuyến đà cáo quan Nguyễn Khuyến trởng thành lúc giặc Pháp bắt đầu xâm lợc nớc ta Thời Nguyễn Khuyến sống thời suy vi lịch sử đất nớc: Đất nớc bị xâm chiếm chiếm, triều đình ơn hèn thối nát, nhân dân lầm than cực khổ Là đại khoa làm quan Tam phẩm, tham gia giữ gìn kỷ cơng phong kiến, Nguyễn Khuyến thấy rõ suy thoái vô phơng cứu chữa ông rơi vào bế tắc thật bi quan trớc đời đau đớn trớc thời đại: " Ngẫm đến bút nghiên đáng trào nớc mắt Ngớc nhìn sông núi buồn ®au" Lêi tri ©m cđa Ngun Khun mn gưi ngêi chung tâm tình, sông núi đó! Qua tác phẩm lòng ngời gắn bó với đời đậm nét Đấy sức mạnh tác phẩm văn chơng Qua tác phẩm đánh thức, khêu gợi tâm hồn rung động ngời đọc Từ tác giả đà đốt cháy lên lòng ngời đọc tia lửa , lửa tình cảm , nguồn rung động sâu lắng Qua thơ Bạn đến chơi nhà cụ Tam Nguyên Yên Đỗ không cho độc giả niềm rung động sâu lắng trớc tình bạn cao quí, sáng tuyệt đẹp mà gửi tới hơng vị đậm chất làng quê, nông thôn Việt Nam khiết, đơn sơ Vậy nên tìm hiểu phân tích thơ Bạn đến chơi nhà ta giúp Nguyễn Khuyến nói khẳng định đợc nhân cách, phẩm chất tâm hồn thi nhân Đến với thơ Nguyễn Khuyến ta thấy ông không nhà thơ trào phúng sâu sắc, nhà thơ thực tài mà nhà thơ trữ tình xuất sắc Vì tiếp cận "Bạn đến chơi nhà'' ta tiếp cận hình tợng trữ tình, tức tiếp cận, tìm hiểu tình cảm cụ thể tác giả hoàn cảnh cụ thể nhng tinh tế Đó giá trị đích thực mà tác phẩm văn học mang đến cho độc giả Mác-xim Goorki đà nói : "Văn học nhân học" thật hoàn toàn đắn Trong tác phẩm văn học dù trực tiếp hay không trực tiếp nói đến ngời song trung tâmcủa tác phẩm sống ngời Trong thơ trữ tình ngời thông qua cảm xúc thi nhân "Bạn đến chơi nhà'' nhà thơ đà tập trung nói tình huống: có mà không, không mà có mối quan hệ vật chất tinh thần Nhân vật trữ tình vị quan ë Èn, ®· rêi xa chèn quan trêng tõ lâu; ngời u thời mẫn Nhng không ngẫu nhiên nhà thơ để nhân vật trữ tình cảnh sắc hơng vị làng quê để giải bày tâm hồn, chân GV: Bùi Thị Nga Trờng thcs tây hồ - thọ xuân tình cao đẹp dành cho bạn Chúng ta biết cảnh sắc thôn quê với hình ảnh mộc mạc, giản dị nguồn khơi gợi bao xúc cảm cho thi ca.Víi mét ngêi cao nh Ngun Khun, ch¸n ghét đời đầy rối ren, tao loạn; Ông muốn gửi lòng vào ngời, thiên nhiên nơi miền yên bình Vì có hơng vị, cảnh vật làng quê giúp Nguyễn Khuyến trải lòng cách thỏa thê mà Bài thơ ''Bạn đến chơi nhà'' thơ nôm khó quên, cho thấy tâm hồn đẹp, tình hữu thâm giao, chân tình, lòng hồn hậu, đẹp đẽ, đợc gửi gắm nơi chốn làng quê bình vùng đồng Bắc Bộ Tình bạn Nguyễn Khuyến sáng, bạch, đối lập với nhân tình thái" Còn bạc, tiền, đệ tử - Hết cơm hết rợu hết ông tôi'' mà Nguyễn Bỉnh Khiêm đà kịch liệt lên án Hai nhà thơ sống cách trăm năm mà có chung tâm hồn lớn: nhân hậu, thuỷ chung, bạch Tâm hồn đó, lòng tiền nhân thái nhân tình hôm xứng đáng gơng sáng cho ngời soi chung Nguyễn Khuyến không nhà thơ làng cảnh Việt Nam mà nhà thơ tình bạn sáng, thuỷ chung cao đẹp đáng yêu, đáng kính Tiếp cận từ đề tài thơ Trong nhiều mối quan hệ sống ngời tình bạn xa đợc coi nhu cầu tinh thần thiếu đợc Tục ngữ dân gian đà khẳng định ''Giàu bạn, sang vợ''.Truyện dân gian kể đôi bạn Lu Bình - Dơng Lễ (sau nhà nho ghi thành truyện thơ tên) cảm động Danh nho lục tỉnh Nguyễn Đình Chiểu để lại hình tợng đẹp đẽ cao tình bạn Vân Tiên - Hớn Minh, Vân Tiên - Tử Trực đồng thời lu danh Trịnh Hâm tên phản bạn (Truyện Lục Vân Tiên) Trớc sau Nguyễn Khuyến tình bạn nh thiên nhiên vốn nguồn thi hứng nghệ thuật Với tình bạn nhu cầu thiết yếu đời sống tình cảm ngời; thiên nhiên lại nơi bậc tao nhân mặc khách thởng ngoạn gửi gắm tâm sự, nỗi niềm, trải gửi lòng Trong ''Bạn đến chơi nhà" nhà thơ đà lồng ghép hai cảm xúc Đến với thơ Nguyễn Khuyến nói riêng tình bạn, ta thấy nhà thơ dành cho mảng thơ vị trí u Ta bắt gặp cảm xúc chân thành nhà thơ tâm tình, thủ thỉ với bạn thái, nhân tình: ''Tuổi già đời loạn cảnh gieo neo, Mùa mất, dồn thêm nạn đói theo Tờng vách cha xong, ông sợ trộm, Cháo rau không đủ, lÃo lo nghèo Cõi trần chật vật không thể, Thân thể loàng xoàng nghĩ chán phèo Riêng cụ Đào xa sung síng nhØ, Tríc song say tÝt l¹i n»m khÌo'' ( Ký song khế Lơng Xá Lê ông -Đỗ Ngọc Toại dịch) Hay: ''Thân kiện hỉ khan quân hữu mẫu Nhỡn hoa sầu thảm ngà vô thiên.'' GV: Bùi Thị Nga Trêng thcs t©y hå - thä xu©n ( Dịch xuôi: Mừng bác mẹ già sức khoẻ, Ngán cho mắt loá, chẳng biết trời đâu.) (Dữ hữu nhân Đồng, Tốn thoại.) Trong thơ viết tình bạn, Nguyễn Khuyến để lại cho đời hai thơ đặc sắc: ''Bạn đến chơi nhà'' ''Khóc Dơng Khuê'' Lúc sinh thời, Nguyễn Khuyến có ngời bạn thân Dơng Khuê Hai ông kết bạn từ hồi để chỏm lúc đầu bạc long, từ thuở bạch diện th sinh lúc thợng quan hu trí Tình bạn lấp lánh bất chấp thay đổi thời cảnh ngộ riêng: ''Cũng có lúc rợu ngon nhắp, Chén quỳnh tơng ăm ắp bầu xuân Có bàn soạn câu văn Biết bao đông bích điển phần trớc sau Buổi dơng cửu hoạn nạn Phận đẩu thăng chẳng dám than trời'' Nếu ''Khóc Dơng Khuê''đau đớn, xót xa, thống thiết, nghẹn ngào nghe tin bạn qua đời đột ngột ''Bạn đến chơi nhà'' niềm vui mừng khôn xiết, nụ cời hiền hóm hỉnh đà lâu bạn già thăm Nh vậy, theo dòng cảm xúc thơ Nguyễn Khuyến ta thấy ''Bạn đến chơi nhà'' nằm mạch cảm hứng tình bạn Nhân vật trữ tình thơ đóng vai trò vị chủ nhà đón khách ngời bạn xa quí lâu ngày đến chơi (Đà lâu bác tới nhà ) Thế mà chủ nhà lại gặp tình thật khó xử : "Trẻ thời vắng, chợ thời xa Ao sâu nơc cả, khôn trài cá, Vờn rộng rào tha, khó đuổi gà Cải chửa cây, cà nụ , Bầu vừa rụng rốn, mớp đơng hoa Đầu trò tiếp khách trầu không có" Sáu câu thơ toát lên nơ cêi hãm hØnh Mét ý th¬ bao trïm : Đà lâu ngày bạn đến chơi , biết lấy đÃi bạn đây? Thế nhng tình éo le: Có tất mà củng chẳng có để đÃi bạn thân ! Có ao cá, có vờn gà, có cà cải, có mớp bầu, nhng Tất lời thơ trên, ta thấy Nguyễn Khuyến giÃi bày với bạn: nhà vờn có thứ, nhng thực chẳng có để thết đÃi bạn, đÃi bạn tất thứ, thức cha đến lúc, đến thời! Câu thơ thứ bảy tiếp nối, mở rộng ý thơ trên, khẳng định ''không có'': ''Đầu trò tiếp khách trầu không có'' Phải nghèo cụ Tam Nguyên Yên Đổ đà đến mức ? ''Vẻ chi mớ trầu cay''(ca dao) Nhà thơ đà xng hoá nghèo, thi vị hoá nghÌo Mét «ng quan to triỊu Ngun vỊ ë Èn, với ngơi ''chín sào t thổ nơi ở'' ''miếng trầu đầu câu chuyện'' để tiếp bạn ''không có'' Đây lời thơ hóm hỉnh, pha chút tự trào vui vui, để bày tá mét cuéc sèng GV: Bïi ThÞ Nga Trêng thcs tây hồ - thọ xuân bạch tâm hồn cao nhà nho khớc từ lơng bổng thựcPháp, lui sống bình dị xóm làng quê hơng Trong Bạn đến chơi nhà, với Tam Nguyên Yên Đỗ, tiếp bạn chẳng cần đến mâm cao, cỗ đầy, cao lơng mĩ vị, cơm gà cá gỡ, mà có lòng chân tình, thiết tha: ''Bác đến chơi đây, ta với ta.'' Lần thứ hai, chữ ''bác'' đà xuất thơ, thể trìu mến, kính trọng Bác đà không quản tuổi già sức yếu, không quản đờng sá xa xôi đến thăm tôi, quí bằng! Tình bạn hết Không thứ vật chất thay đợc tình bạn tri âm, tri kỉ Mọi ''không có'' nhng lại ''có'' : tình hữu thân thiết Bên cạnh vần thơ hay viết tình bạn, Nguyễn Khuyến nhà thơ có nhiều thơ thật hay làng cảnh quê hơng Việt Nam Ngời yêu thơ nớc nhà có lại không thuộc biết đến chùm thơ thu ba bài(Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm) thi nhân Trong''Bạn đến chơi nhà'' không ngợi ca tình bạn mà gợi không khí làng quê, vờn xanh, trái miền Bắc Việt Nam thật tài tình Nguyễn Khuyến Bởi qua lời nhà thơ tranh vờn Bùi thân thuộc lên thật sống động, vui tơi Một đời bạch, ấp áp đời tình ngời đáng tự hào Chúng ta nh cảm thấy Nguyễn Khuyến dắt tay bạn thăm vờn ao cá, tận hởng thú vui dân dà ông quan ẩn Chỉ vài nét chấm phá, nhà thơ đà phác hoạ, gọi tên đợc hồn cốt làng quê Việt Nam Là ngời dân đất Việt, mà lại đến cà, mớp, bầu Thậm chí khi: Anh anh nhớ quê nhà, Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tơng Trong ''Bạn đến chơi nhà'' không ngợi ca tình bạn mà gợi không khí làng quê, vờn xanh, trái miền Bắc Việt Nam thật tài tình Không khí làng quê Hà Nam dậy lên hết hơng sắc, âm qua câu thơ tiếp bạn già Có ao sâu, nớc tràn bờ, có vờn rộng xanh mớt cải, muống giàn bầu đung đa tròn nh bầu, dài nh lọ Hoa mớp vµng rùc Ong bím rµng, gµ mĐ, gµ bới đất tìm sâu Bầu trời xanh Cảnh sinh động, ấm áp thân mật, gần gũi vô Phải hiểu lắm, yêu cảnh làng quê hạ câu đơn giản ngỡ nh cố gắng suy nghĩ mà khiến nguơì đọc vừa vui vừa cảm động đến nao lòng Bởi cảnh quê ta, làng quê - miền thơ ấu sống êm đềm ngời Việt Nam Tiếp cận thông qua từ ngữ hình ảnh, nhịp điệu Tình cảm thể sắc thái riêng biệt nhà thơ đợc gửi gắm qua hệ thống ngôn ngữ phù hợp Trong thơ trữ tình ngôn ngữ thể khí chất cá tính ngời nghệ sĩ cách trọn vẹn Bài thơ ''Bạn đến chơi nhà'' thơ nôm hay viết tình bạn đẹp Mở thơ câu nhập đề tự nhiên, nh lời nói mộc mạc nhà thơ sau bao tháng ngày gặp lại bạn Lời chào vồn vÃ, biểu lộ niềm vui khôn xiết: ''Đà lâu bác tới nhà'' GV: Bùi Thị Nga Trờng thcs tây hồ - thọ xuân ''Đà lâu nay'' bao thời gian, năm tháng? Bộ phận trạng ngữ đợc tác giả đa lên đầu câu có tác dụng đậm nét diễn tả tình cảm nhà thơ Đó nhớ mong, niềm xúc động sung sớng vô hạn gặp lại bạn Chữ ''bác'' gợi lên thái độ niềm nở, thân mật kính trọng nhà thơ bạn tri âm, cách xng hô thân tình, mở lời chào với ngời bạn đà lâu ngày đến thăm Cũng từ ngữ ấy, Tam Nguyên Yên Đỗ lần muốn khẳng định trìu mến, kính trọng dành cho bạn đặt vị trí câu thơ cuối: ''Bác đến chơi đây, ta với ta.'' Từ ''bác'' ''tôi'' đến lẽ tất nhiên ''hai chúng ta'' Để ''ta với ta'' thực giúp nhà thơ bộc lộ niềm vui trọn vẹn, tràn đầy lắng đọng tâm hồn Chữ ''ta'' đại từ nhân xng, đa nghÜa( võa chØ sè Ýt, võa chØ sè nhiÒu), ta vừa nhà thơ, vừa bạn ; bác, hai mà mà hai Chỉ mét cơm tõ ''ta víi ta'' nhng díi ngßi bót Nguyễn Khuyến mà thật tài tình! Sự xuất câu thơ thêm ấp áp tình đời sâu nặng tình bạn Còn câu thơ ''Một mảnh tình riêng ta với ta''( Qua Đèo Ngang ) Bà Huyện Thanh Quan lại nỗi buồn cô đơn, lẻ bóng khách ly hơng đứng đỉnh đèo Ngang lúc hoàng hôn Qua ta thấy đợc khả sáng tạo ngôn ngữ thi nhân đà góp phần không nhỏ việc tạo nên giá trị tác phẩm văn chơng Quả thực thơ ta thấy cách sử dụng ngôn ngữ Nguyễn Khuyến tài tình Trong câu thơ: "Trẻ thời vắng, chợ thời xa", chữ ''thời''(thì) vốn mét h tõ, rÊt Ýt xt hiƯn v× dƠ rơi vào tầm thờng nhạt nhẽo Nhng dới ngòi bút thi nhân, trở nên thoát tự nhiên vô Không sử dụng ngôn ngữ tài tình, ''Bạn đến chơi nhà'' phần thể phong cách thơ ca Nguyễn Khuyến Đó vật, tợng đợc đặt biến đổi thái cực khác Ông vừa nói đến ''không có'' : Nào trẻ vắng ngời sai bảo; chợ xa không mua đợc thức ăn đÃi bạn; không bắt đợc cá, gà ao sâu nớc vờn rộng, rào tha; cải, cà, bầu, mớp, không dùng đợc cha đến độ dùng; chí ''miếng trầu đầu câu chuyện'' nốt Nhng lại có tất tình ngời; có bác tôi; có tình bạn chân thành Nhà thơ đà dùng không để nói có; dùng vật chất để nói tinh thần; dùng cụ thể để nói trừu tợng Quả Nguyễn Khuyến đà tạo nên hình ảnh vừa quen mà lạ Dờng nh nhà thơ muốn chọn từ ngữ ấy, hình ảnh để biểu tâm t cảm xúc mình, gửi vào tình cảm chân thành, sâu sắc đời đầy biến đổi, thăng trầm Ta biết Nguyễn Khuyến ẩn để lắng đục tìm với trong, yên bình sau luỹ tre làng Có lẽ mà vần thơ viết vờn Bùi dờng nh có sức lắng đọng sâu xa Nhịp điệu thơ vừa có nhịp nh thơ thất ngôn bát cú Đờng luật nào, nhịp 4/3; 2/2/3; đặc biệt câu nhịp thơ 4/1/2 (Đầu trò tiếp khách /trầu/ không có.) Nhịp thơ đà tạo nên giọng điệu thơ vừa chậm rÃi, ung dung vừa hóm hỉnh nh thấp thoáng nụ cời "Bạn đến chơi nhà " thi phẩm đậm sắc trữ tình Đó thơ tiếng nói vang lên từ tâm hồn, vẻ đẹp phẩm chất nhà thơ Qua câu chữ ta cảm nhận đợc tình bạn cao đẹp Đó tình bạn vợt lên lễ nghi, vật GV: Bùi Thị Nga Trờng thcs tây hồ - thọ xuân chất tầm thờng để khẳng định tình bạn sáng, thuỷ chung đáng yêu, đáng kính Tiếp cận từ thể loại thơ Tiếp cận tác phẩm văn chơng ta không dừng lại việc tập trung khai thác tâm cảnh mà phải trọng khai thác ngoại cảnh tác phẩm Đồng thời tiếp cận cần ý đặc điểm thể loại Nắm đợc đặc trng thể loại ngời giáo viên đà nắm đợc chìa khoá để mở tác phẩm Từ giáo viên giúp học sinh hiểu tác phẩm từ góc độ đặc trng thể loại, đánh giá đợc giá trị đích thực tác phẩm "Bạn đến chơi nhà" đợc viết theo thể thơ thất ngôn bát cú Đờng luật Với thể thơ qui định niêm, luật chặt chẽ Về kết cấu thơ phải tuân theo bốn liên (cứ hai câu liên): đề (câu1-2) - thực (câu3-4) - luận (câu5-6) - kết (câu7-8) Trong thơ Nguyễn Khuyến không tuân theo theo bố cục mà cấu trúc theo: (1+6+1) câu đầu nói lên niềm vui bạn đến; sáu câu hóm hỉnh cời vui, để đÃi bạn; câu cuối khẳng định có tình bạn đẹp Ngay cặp câu - 6(phần luận): Cải chửa cây, cà nụ, Bầu vừa rụng rốn, mớp đơng hoa lại bàn luận mà tiếp tục làm nhiệm vụ câu thực 3-4 (trình bày với bạn hoàn cảnh thực mình) Nguyễn Khuyến tả cảnh nhà vừa cời vừa nh muốn minh bạn già không tuân theo bố cục nghiêm ngặt thơ Đờng bát cú phải trực tiếp bàn luận vấn đề Qua ta thấy đợc sáng tạo, linh hoạt thi nhân Chỗ lĩnh cao nhà thơ chỗ Điểm lại hình ảnh thơ bài, ta thấy hình ảnh thơ, điệu thơ, hồn thơ đà vợt qua khuôn sáo thơ Đờng kiểu tứ thời, tứ quí, tứ linh, tứ vật Hình ảnh thơ, ngôn ngữ thơ giản dị, gần gũi nhng đầy chất thơ Với sáng tạo Tam Nguyên Yên Đỗ đà làm giàu thêm, đẹp thêm cảnh tình thiên nhiên, đất nớc, ngời Việt Nam; góp thêm phong phú đa dạng cho văn học dân tộc Đồng thời giúp hiểu phẩm chất tâm hồn nh ngòi bút tài hoa lực sáng tạo nhà thơ II Các biện pháp thực : Để vận dụng có hiệu đề tài đà tiến hành thực đa vào thiết kế giảng dạy học văn "Bạn đến chơi nhà " cách cụ thể Thiết kế dạy : Tiết 30: Văn : nhà Bạn đến chơi (SGK Ngữ văn 7, tập một) A Mục tiêu cần đạt: Giúp học sinh (HS) : GV: Bùi Thị Nga Trờng thcs tây hồ - thọ xuân - Nắm hiểu đợc tình cảm chân thành, đậm đà, hồn nhiên, sáng Nguyễn khuyến bạn; cảm nhận đợc tranh quê đậm đà hơng sắc Việt Nam thơ; - Nắm đợc nghệ thuật sử dụng ngôn từ, nhịp điệu, hình ảnh thơ; tiếp tục cố thêm thể thơ thất ngôn bát cú Đờng luật -Tích hợp kiÕn thøc víi phÇn TiÕng ViƯt vỊ Quan hƯ tõ, Đại từ; với tập làm văn viết số 2: Văn biểu cảm - Rèn luyện kĩ đọc, phân tích, cảm nhận thơ trữ tình trung đại so sánh thơ cổ B.chuẩn bị : Giáo viên: - Tài liệu tham khảo (Về Nguyễn Khuyến, thơ Bạn đến chơi nhà ) - ảnh Nguyễn Khuyến, tranh ảnh ao làng, nhà Nguyễn Khuyến Học sinh: - Đọc trớc toàn thơ; nắm tác giả, thể thơ , thích - Soạn nhà - Su tầm thơ Nguyễn Khuyến nhà thơ khác viết tình bạn , thiên nhiên C Tiến trình tổ chức hoạt động dạy - học: Hoạt động giáo viên Hoạt động 1: ổn định lớp, kiểm tra cũ H: Đọc diễn cảm thơ Qua Đèo Ngang nêu hiểu biết em tác giả thơ? - Lắng nghe nhận xét cho điểm Hoạt động 2:Giới thiệu học Tình bạn nhu cầu thiếu đời sống Hơn trở thành nguồn cảm hứng vô tận, dồi cho thơ văn Nguyễn Khuyến nhà thơ làng cảnh Việt Nam, vần thơ hay viết nông thôn Việt Nam mà để lại thơ đặc sắc đề tài tình bạn Một thơ nh Bạn đến chơi nhà Hôm cô em đến với thơ để hoạt động học sinh nội dung cần đạt 1-2 häc sinh tr¶ lêi NhËn xÐt, bỉ sung ý kiến Kiểm tra việc học nắm HS Lắng nghe, cảm nhận GV: Bùi Thị Nga Thu hút HS vào 10 Trờng thcs tây hồ hiểu vẻ đẹp phẩm chất, tâm hồn nh tài hoa văn chơng nhà thơ vờn Bùi Hoạt động 3: Hớng dẫnHS tìm hiểu chung Dựa vào văn H: Đọc thích*SGK thích * trả lời trình bày hiểu biết Làm việc độc lập em nhà thơ Lắng nghe Nguyễn Khuyến? bổ sung H:Ngoài điều em biết thêm Nguyễn Khuyến? -Cung cấp thêm t liệu chân dung Nguyễn Khuyến Dựa vào văn H: Nhịp câu thơ trả lời nh nào? Đọc văn -Hớng dẫn HS đọc: Chú ý Nhận xét bạn giọng điệu thơ; giọng đọc đọc chậm rÃi, ung dung, hồn nhiên, hóm hỉnh -Yêu cầu HS đọc HS Dựa vào SGK khác nhận xét - Cho HS tìm hiểu số trả lời thích cần thiết Kiểm Suy nghĩ trả lời tra việc tìm hiểu HS - Mở rộng thêm số từ nh: nớc cả, khôn H: Bài thơ đợc viết theo thể Dựa vào câu chữ thơ nào? Tác giả đà vận dụng thể thơ nh nào? thơ trả lời H:Điểm sáng tạo thơ gì? (Gợi ý: mặt bố cục) H: Nhận xét ngôn ngữ đợc sử dụng thơ? Suy nghĩ phát hiện, trả lời Dựa vào ngôn ngữ thơ để trình bày H: Từ đó, em hÃy xác định đại ý thơ? Hoạt động 4: hớng dẫn học sinh tìm hiểu chi tiết văn H: Tác giả đà mở đầu thơ nh nào? Suy nghĩ, trả lời - thọ xuân I Tìm hiểu chung văn Tác giả: Nguyễn Khuyến (1835 1909) quê thôn Vị Hạ, xà Yên Đỗ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam Là ngời thông minh học giỏi đỗ đầu ba kì thi nên có tên gọi Tam Nguyên Yên Đỗ.Ông làm quan khoảng mời năm sau thời loạn lạc cáo quan ẩn Nguyễn Khuyến nhà thơ lớn dân tộc 2.Tác phẩm a Đọc tìm hiểu thích - Đọc: Nhịp 3/4; 2/2/3;đặc biệt câu bảy nhịp 4/1/2 - Chú thích: + nớc cả: nớc đầy, nớc lín + kh«n: khã, e r»ng khã, kh«ng thĨ b Thể thơ: -Thất ngôn bát cú Đờng luật Câu 3-4 đối nhau( Ao sâu/ vờn rộng; nớc cả/ rào tha Khôn chài cá/ khó đuổi gà) Câu 5-6 đối nhau( Cải/ bầu; chửa cây/ vừa rụng rốn; cà nụ/ mớp đơng hoa).Các câu 1-2-4-6-8 hiệp vần chân - Bố cục thơ không tuân theo qui cách: Đề -Thực -Luận Kết mà cấu trúc theo:(1+6+1) câu đầu nói lên niềm vui bạnđến; sáu câu hóm hỉnh cời vui, để đÃi bạn; câu cuối khẳng định có tình bạn đẹp - Ngôn ngữ nôm, tự nhiên, gần gũi với lời ăn, tiếng nói hàng ngày, có cảm giác nh Nguyễn Khuyến xuất thành thơ c Đại ý: Bài thơ tiếng nói chân tình sâusắc tình bạn đẹp; vẻ đẹp tâm hồn yêu thiên nhiên, gắn bó với làng quê đất nớc II Tìm hiểu chi tiết văn bản: Câu thơ đầu: Đà lâu bác tới nhà - Mở tự nhiên nh lời nói hàng ngày với nhịp thơ 4/3, nhằm thông báo đà lâu 11 GV: Bùi Thị Nga Trờng thcs tây hồ Suy nghĩ độc H: Theo nội dung câu thơ lập, trả lời Nguyễn Khuyến phải tiếp đÃi nh bạn Suy nghĩ, trả lời đến thăm? - Dẫn dắt chuyển nội dung H: Sáu câu thơ hoàn cảnh tiếp bạn thi nhân nh nào? - Lắng nghe, bổ sung thêm H: Có phải Nguyễn Khuyến nghèo đến nh hay không ? H: Có ý kiến cho rằng: Nên hiểu câu thứ riêng trầu không có Theo em có phải nh không ? ? - Nhắc HS xem l¹i chó thÝch – SGK - GV bình ý thơ H: Em có nhận xét hình ảnh thơ đoạn thơ trên? - GV cung cấp tranh làng quê Việt Nam - thọ xuân bạn đến nhà chơi Vì lời thơ tiếng reo vui, hồ hởi, phấn chấn bạn tới thăm - Phải tiếp đÃi thịnh soạn, nồng hậu Sáu câu thơ (câu 2Lắng nghe, cảm 3-4-5-6-7)- Hoàn cảnh tiếp nhận suy khách: nghĩ -Trẻ vắng: ngời để sai bảo hầu hạ, tiếp khách - Chợ thời(thì) xa:không có điều kiện để mua thức ăn đÃi bạn - Khôn(khó) chài cá Độc lập, suy - Khó đuổi gà nghĩ trả lời - Cải chửa Lắng nghe - BÇu võa rơng rèn bỉ sung ý kiÕn - Míp đơng hoa bạn trả - Miếng trầu lời cha đầy Không có thứ ăn đđủ ợc, uống đợc để tiếp đÃi bạn đợc.Tất sốkhông to tớng - Nguyễn Khuyến dụng ý tạo tình nh để tạo nên hóm hỉnh, đùa vui dành cho bạn - Không nên hiểu riêng trầu không cóvì không với Suy nghĩ, trao mạch lạc tứ thơ.Mà nên hiểu đổi trả lời trầu không nốt Có nh làm bật đạm ông quan liêm ẩn, làm bật đợc vẻ đẹp tinh thần cao quí Thảo luận tất cả; tất cả, nhóm -> cử đại có thứ có tất đợc diện trình bày-> chốt lại câu thơ cuối nhóm nhận xét lẫn - Hình ảnh thơ: gà, cá, cải, bầu, Lắng nghe mớp hình ảnh cảm nhận thiên nhiên vùng quê Việt Nam Gợi nên không khí làng quê êm đềm xanh mớt, trù phú trái nông thôn vùng đồng Quan sát tranh Bắc Bộ thật tài tình Phải yêu suy ngẫm lắm, tha thiết gắn bó với làng nhận xét quê thiên nhiên đất nớc viết nên vần thơ hay đẹp nh H: Đọc câu thơ cuối thơ? H: Trong câu thơ cuối nói lên điều gì? H: So sánh với cụm từ ta với tatrong thơ Qua Đèo Ngang Bà Huyện Thanh Quan? -Bổ sung;Qua ta cảm nhận đợc phần tính cá Đọc câu thơ Suy nghĩ, trả lời So sánh, đối chiếu Câu thơ cuối:Bác đến chơi ta với ta -Ta với ta với bác; nhà thơ bạn; hai ngời nhng tâm trạng mừng vui lâu ngày gặp nhau, chung tâm tríc thêi thÕ “Ta víi ta” Qua §Ìo Ngang Bà Huyện Thanh Quan lại nỗi cô đơn khách li hơng đứng Đèo Ngang lúc hoàng hôn, 12 GV: Bùi Thị Nga Trờng thcs tây hồ thể hoá ngôn ngữ sắc điệu trữ tình tạo nên giá trị văn chơng thơ cổ H:HÃy đọc thơ Tìm đọc hát tình bạn? hát Hoạt động 5: hớng dẫn HS tổng kết H: Nhận xét chung tình Dựa vào kiến bạn Nguyễn khuyến thức toàn thơ? tổng hợp, trả H: Bài thơ có nét lời đặc sắc nghệ thuật ? Đọc thầm ghi Hoạt ®éng 6: Híng dÉn nhí HS lun tËp qua phiÕu học tập - thọ xuân câu thơ Nguyễn Khuyến lại ấm áp tình đời sâu nặng tình bạn Gợi ý: Câu 1: A Đúng Làm tập qua phiÕu häc tËp C©u2: Nèi: - b; – a III Ghi nhớ: 1.Nội dung: - Là tình bạn đậm đà thắm thiết Nghệ thuật: -Tạo tình thơ đặc biệt - Giọng thơ hóm hỉnh, vui IV Luyện tập Câu1: Có ý kiến cho thơ Bạn Đến Chơi Nhà ca ngợi tình bạn mà gợi không khí làng quê, vờn xanh trái miền Bắc Việt Nam thật tài tình ý kiến là: A Đúng ; B Sai Câu2: Nối cột cho phù hợp với nhận xét văn Cột A Cột B a.sử dụng ngôn ngữ bác học, điêu luyện hấp dẫn b.sử dụng ngôn 2.Sau phút ngữ đời thờng nhchia li ng điêu (trích) luyện tài tình 1.Bạn đến chơi nhà - D.HƯớNG DẫN HọC SINH HọC BàI Nắm toàn kiến thức Làm tập lại SGK Học thuộc thơ Chuẩn bị soạn bài: Chữa lỗi quan hệ từ GV: Bùi Thị Nga 13 Trờng thcs tây hồ - thọ xuân C Phần kết luận Kết nghiên cứu Với đề tài này, đà vận dụng thực tế năm học 2005 - 2006 Trong híng dÉn häc sinh theo hớng tiếp cận đề tài, đà gây đợc høng thó tÝch cùc häc tËp ë c¸c em víi câu hỏi học từ dễ đến khó; Từ cụ thể đến trừu tợng; từ phát đến sáng tạo Các em đà bớc lĩnh hội đợc kiến thức cảm nhận nội dung thơ trở nên gần gũi, thiết thực Vì số lợng học sinh tham gia góp ý, phát biểu xây dựng nh thảo luận trở nên sôi Giờ học mà tự nhiên thân gần với em Qua phiếu học tập kết kiểm tra văn biểu cảm tác phẩm, tû lƯ tiÕp thu, lÜnh héi kiÕn thøc cđa bµi mức khá, giỏi đà tăng rõ rệt, điểm yếu đà đợc hạn chế, điểm không Cụ thể kết lĩnh hội học "Bạn đến chơi nhà" năm học 2005 - 2006: Lớp Sỉ số 7A 37 7B 42 §iĨm 10 Tỉng % sè 2,7 §iĨm - §iĨm - Tỉng % Tæng sè sè 13,5 27 4,8 19 26 §iĨm - §iĨm - % Tæng sè % Tæng sè % 63 10,8 0 61,9 14,3 0 Kiến nghị, đề xuất Chơng trình thay sách giáo khoa ngành giáo dục chuyển mạnh mẽ, mang lại tiến tích cực, thu hút đợc nhiều quan tâm cấp ngành nhân dân Với vai trò giáo viên trực tiếp giảng dạy Ngữ văn THCS nói chung Ngữ văn nói riêng Tôi xin mạnh dạn có số kiến nghị đề xuất: - Trong chơng trình Ngữ văn đợc xem điểm kết thúc cho vòng chơng trình THCS, có vị trí, tầm quan trọng lớn Song, mà dờng nh kiến thức chơng trình nặng so với lực cảm thụ tầm hiểu biết học sinh Vì thế, dẫn đến kết tiếp thu, lĩnh hội em hạn chế (Ví dụ: Phần thơ trữ tình Trung đại, phần văn nghị luận ) Vì vậy, mong có điều chỉnh thời gian kiến thức phù hợp với lực, tầm hiểu biết học sinh - Khi dạy môn Ngữ văn, nhận thấy để kích thích sáng tạo thu hút ý học sinh cần thiết sử dụng đồ dùng dạy học Nhng thực tế đồ dùng dạy học cho môn Ngữ văn qúa ít, tranh ảnh minh họa cho học, từ ảnh hởng lớn đến kết giảng dạy Tôi mong môn Ngữ văn đợc quan tâm, bổ sung thêm đồ dùng để dạy có kết cao GV: Bùi Thị Nga 14 Trờng thcs tây hồ - thọ xuân - Các SKKN có chất lợng cao, mang tính thực tiễn huyện, tỉnh đợc đa sở để thảo luận triển khai thực nhằm nâng cao tầm hiểu biết kinh nghiệm dạy học giáo viên Tôi xin chân thành cảm ơn! GV: Bùi Thị Nga 15 ... GV: Bùi Thị Nga Trờng thcs tây hồ - thọ xuân cải tiến nội dung, phơng pháp tiếp cận thơ '' ''Bạn đến chơi nhà'''' qua đề tài: Hớng tiếp cận thơ "Bạn đến chơi nhà" - Ngữ văn 7, tập I B Giải vấn đ? ?:. .. dạy thơ '' ''Bạn đến chơi nhà'''' ta không khai thác chất tình mà cần nhìn tiếp cận thi phẩm góc độ cảnh thơ Với đề tài muốn góp ý kiến tìm hớng tiếp cận đầy đủ nhằm nâng cao chất lợng khả tiếp thu thơ. .. rộng thêm số từ nh: nớc cả, khôn H: Bài thơ đợc viết theo thể Dựa vào câu chữ thơ nào? Tác giả đà vận dụng thể thơ nh nào? thơ trả lời H:Điểm sáng tạo thơ gì? (Gợi ? ?: mặt bố cục) H: Nhận xét ngôn