Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm vào một bài học cụ thể trong chương trình sách giáo khoa thpt hiện hành, cụ thể là khi giảng dạy tác phẩm hai Đứa trẻ

Môn Ngữ Văn, với đặctrưng là môn học hình thành tư duy, bồi dưỡng cảm xúc và nhân cách, càng phảiđược giảng dạy bằng những phương pháp linh hoạt, khơi dậy được hứng thúhọc tập, phát huy

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

PPTLN Phương pháp thảo luận nhóm

MỞ ĐẦU

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài:

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục hiện nay, việc nângcao chất lượng dạy học không chỉ dừng lại ở nội dung kiến thức mà còn đòi hỏi

những đổi mới tích cực về phương pháp truyền đạt Môn Ngữ Văn, với đặctrưng là môn học hình thành tư duy, bồi dưỡng cảm xúc và nhân cách, càng phảiđược giảng dạy bằng những phương pháp linh hoạt, khơi dậy được hứng thúhọc tập, phát huy tinh thần chủ động, sáng tạo của học sinh.

Một trong những phương pháp dạy học tích cực đang được nhiều nhànghiên cứu và giáo viên quan tâm là phương pháp thảo luận nhóm (PPTLN)

Đây là phương pháp tạo điều kiện cho học sinh tham gia các hoạt động học tậptheo nhóm nhỏ, cùng nhau trao đổi, trình bày, phản biện và hợp tác để giảiquyết vấn đề học thuật Việc vận dụng PPTLN vào dạy học Ngữ Văn không chỉgiúp nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức, mà còn góp phần hình thành và pháttriển những phẩm chất, năng lực quan trọng như: năng lực tư duy phản biện,

năng lực làm việc nhóm, năng lực giao tiếp, năng lực tự học, và khả năng cảmthụ văn học sâu sắc.

Xuất phát từ nhận thức đó, nhóm em chọn thực hiện tiểu luận với đề tài

“Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm vào một bài học cụ thể trong chương trình sách giáo khoa THPT hiện hành, cụ thể là khi giảng dạy tác phẩm “Hai đứa trẻ” của Thạch Lam, bộ sách Chân trời sáng tạo, Ngữ văn lớp 12 Thông

qua bài tiểu luận này, nhóm em mong muốn đóng góp một phần nhỏ vào việctìm hiểu và vận dụng hiệu quả hơn phương pháp dạy học hiện đại, phù hợp vớiđịnh hướng phát triển năng lực người học.

Lý do chọn đề tài:

Với tư cách là sinh viên Sư phạm Ngữ Văn, trong quá trình học tập và rèn

luyện nghiệp vụ sư phạm, nhóm em luôn trăn trở với câu hỏi: Làm thế nào để

học sinh ngày nay không còn thờ ơ với môn Văn, mà thực sự yêu thích, chủ động khám phá tác phẩm? Câu hỏi ấy dẫn nhóm em đến việc tìm hiểu các

phương pháp dạy học tích cực, trong đó PPTLN nổi lên như một phương pháp

có hướng tiếp cận khả thi, phù hợp với đặc điểm tâm lý và xã hội của học sinhhiện nay

Đặc biệt, trong chương trình Ngữ văn lớp 12, Tập 1 thuộc bộ sách “Chân trời sáng tạo”, nhiều văn bản văn học được thiết kế theo hướng phát huy năng lực đọc hiểu, liên hệ thực tế và tư duy cá nhân Văn bản “Hai đứa trẻ” của

Thạch Lam là một tác phẩm giàu tính nghệ thuật và chiều sâu cảm xúc, songcũng là một văn bản không dễ để học sinh tiếp cận nếu thiếu sự định hướng phùhợp. Nhóm em nhận thấy đây là cơ hội lý tưởng để thử nghiệm vận dụng

phương pháp thảo luận nhóm, tạo điều kiện cho học sinh tự khám phá, bày tỏquan điểm và cảm xúc cá nhân khi tiếp cận văn học.

Chính từ sự kết hợp giữa niềm đam mê môn học, ý thức học hỏi phươngpháp mới và mong muốn phát triển năng lực dạy học trong tương lai, nhóm emquyết định chọn đề tài này làm nội dung cho bài tiểu luận

Mục đích nghiên cứu:

Bài tiểu luận này nhằm mục đích làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn củaphương pháp thảo luận nhóm trong dạy học Ngữ Văn ở trường THPT Trên cơ

sở đó, nhóm em xây dựng

- Tìm hiểu cơ sở lý luận

- Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm để thiết kế một tiết dạy cụ thể vớivăn bản Hai đứa trẻ -Thạch Lam

- Đề xuất quy trình và một số kinh nghiệm tổ chức thảo luận nhóm hiệuquả trong giờ học Ngữ văn.

- Góp phần nâng cao hứng thú học tập, khả năng cảm thụ văn chương vàphát triển năng lực học sinh thông qua hoạt động nhóm tích cực

Đối tượng và phạm vi khảo sát:

Đối tượng khảo sát: Văn bản Hai đứa trẻ (Thạch Lam) trong chương trìnhNgữ văn lớp 12, Tập 1 - bộ sách Chân trời sáng tạo; học sinh trung học phổthông (qua quan sát mô phỏng, bài tập tình huống) và tài liệu dạy học hiện hành.

Phạm vi khảo sát: Tập trung nghiên cứu và vận dụng phương pháp thảoluận nhóm trong một tiết dạy cụ thể thuộc thể loại truyện ngắn hiện đại ViệtNam đầu thế kỷ XX

Phương pháp nghiên cứu: 

Để thực hiện đề tài này, nhóm em sử dụng các phương pháp chủ yếu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Tìm hiểu các công trình nghiên cứu, bàiviết liên quan đến phương pháp thảo luận nhóm và việc dạy học văn bảnHai đứa trẻ

- Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phân tích nội dung văn bản, mục tiêubài học, các yêu cầu cần đạt theo chương trình sách giáo khoa mới, từ đóxây dựng hệ thống câu hỏi và hoạt động nhóm phù hợp.

- Phương pháp mô phỏng - thực hành: Thiết kế và trình bày tiến trình dạyhọc một tiết cụ thể với giả định là người tổ chức hoạt động nhóm trên lớp

- Phương pháp quan sát sư phạm: Dựa vào một số giờ dạy mẫu hoặc bàigiảng của giáo viên thực tế để tham khảo và điều chỉnh tiến trình cho phùhợp với thực tiễn.

Cấu trúc bài viết:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, bài tiểu luận gồm các

chương chính như sau:

Chương 1:  Cơ sở lý luận và thực tiễn phương pháp thảo luận nhóm

trong dạy học Ngữ văn

Chương 2:  Khái niệm và đặc điểm của phương pháp dạy học thảo luận

nhóm

Chương 3:  Thiết kế một tiết dạy văn bản “Hai đứa trẻ” theo phương

pháp thảo luận nhóm

NỘI DUNG

Chương 1: Cơ sở lí luận của vấn đề

Xu thế đổi mới giáo dục hiện nay đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc chuyển đổi từdạy học theo lối truyền thụ kiến thức một chiều sang các phương pháp dạy họctích cực, lấy người học làm trung tâm Trong đó, phương pháp dạy học theonhóm (hay còn gọi là thảo luận nhóm) nổi lên như một công cụ hữu hiệu nhằmphát huy tính chủ động, năng lực hợp tác, tư duy phản biện và khả năng giaotiếp của học sinh.

Phương pháp thảo luận nhóm được hiểu là hình thức tổ chức dạy học trong đógiáo viên chia lớp học thành các nhóm nhỏ (thường từ 5-7 học sinh), giao nhiệm

vụ học tập cụ thể cho từng nhóm, từ đó học sinh sẽ cùng nhau thảo luận, chia sẻ,thống nhất ý kiến để giải quyết vấn đề Đây là phương pháp hướng tới việc học

sinh "tự học có hướng dẫn" - nghĩa là người học tham gia vào quá trình xây

dựng kiến thức chứ không chỉ tiếp thu thụ động từ giáo viên

Trong môn Ngữ văn, việc dạy học không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu tri thứcngôn ngữ, mà quan trọng hơn là hình thành ở học sinh năng lực cảm thụ vănhọc, tư duy phản biện, khả năng trình bày quan điểm cá nhân cũng như lắngnghe và phản hồi quan điểm của người khác Chính vì vậy, thảo luận nhómkhông chỉ là một phương pháp mà còn là một mục tiêu của dạy học Ngữ văn.

Theo quan điểm của nhiều nhà giáo dục hiện đại, dạy học theo nhóm có những

- Tạo điều kiện để học sinh được tiếp cận tri thức đa chiều, hình thành tư duylinh hoạt và sáng tạo.

Ngoài ra, thảo luận theo nhóm còn thúc đẩy động lực học tập ở học sinh thôngqua việc giao nhiệm vụ rõ ràng, tạo cơ hội thể hiện bản thân, xây dựng tinh thầntrách nhiệm trong tập thể Đây cũng là hình thức học tập chuẩn bị cho ngườihọc khả năng thích nghi với môi trường làm việc thực tế trong tương lai

Phương pháp thảo luận nhóm còn phù hợp với định hướng phát triển năng lựchọc sinh trong chương trình giáo dục phổ thông mới Khi học sinh được cùngnhau trao đổi, phản biện và đi đến thống nhất trong học tập, các em không chỉhiểu sâu kiến thức mà còn rèn luyện được phẩm chất như tôn trọng lẫn nhau,trách nhiệm, chủ động và hợp tác - những năng lực được xác định là trọng tâmtrong Chương trình Giáo dục phổ thông tổng thể 2018.

Như vậy, phương pháp thảo luận nhóm là một trong những lựa chọn phù hợp,hiệu quả để đổi mới cách dạy và học môn Ngữ văn ở trường phổ thông, đặc biệttrong bối cảnh hiện nay khi người giáo viên được yêu cầu không chỉ là ngườitruyền đạt kiến thức mà còn là người tổ chức, hướng dẫn, hỗ trợ học sinh chiếmlĩnh và vận dụng kiến thức một cách chủ động và sáng tạo.

2 Thực trạng của vấn đề:

2.1 Về phía giáo viên

Trong thực tiễn giảng dạy hiện nay, nhiều giáo viên đã bước đầu tiếp cậnphương pháp thảo luận nhóm Tuy nhiên, việc triển khai hoạt động này trongcác tiết học Ngữ văn vẫn còn gặp không ít khó khăn Một số giáo viên còn thiếuhiểu biết hệ thống về lí luận dạy học nhóm, từ đó dẫn đến tình trạng tổ chức

hoạt động thảo luận một cách hình thức, thiếu hiệu quả Nhiều tiết học chỉ dừnglại ở việc "chia nhóm- làm việc- trình bày" mà không có sự định hướng rõ ràng,dẫn dắt cụ thể từ giáo viên Bên cạnh đó, nhiều giáo viên vẫn chịu ảnh hưởngnặng nề từ tư duy dạy học truyền thống, coi trọng việc giảng giải hơn là tổ chứchoạt động cho học sinh khám phá và tự kiến tạo tri thức.

Một khó khăn khác là việc thiếu thời gian chuẩn bị Một tiết học nếu khôngđược xây dựng kịch bản cụ thể cho hoạt động nhóm thì rất dễ trở nên lúng túng,thiếu gắn kết giữa các bước Giáo viên cũng có thể gặp khó khăn trong khâuđánh giá hoạt động của học sinh khi học theo nhóm, đặc biệt là với những lớpđông, đa dạng về trình độ.

Ngoài ra, có giáo viên ngại đổi mới vì lo ngại không kiểm soát được lớp học,

sợ mất thời gian hoặc chưa quen với cách đánh giá kết quả học tập theo nhóm.Cũng có trường hợp giáo viên không có đủ thời gian để chuẩn bị các câu hỏi gợi

mở, tài liệu hỗ trợ hoặc kế hoạch tổ chức chi tiết cho hoạt động nhóm

Không thể phủ nhận rằng, mặt bằng chung về năng lực tổ chức hoạt độngnhóm của giáo viên còn chưa đồng đều Một phần nguyên nhân là do chưa được

tập huấn thường xuyên, thiếu môi trường chia sẻ chuyên môn, chưa có nhiều tàiliệu hướng dẫn thực hành cụ thể.

2.2 Về phía học sinh

Về phía học sinh, nhìn chung các em chưa quen với việc học tập theo nhóm,vẫn còn nặng tâm lí học để thi, học thuộc lòng Nhiều học sinh chưa chủ độngtrong trao đổi, thảo luận hoặc ngại phát biểu vì thiếu tự tin, sợ sai Không ít học

sinh coi giờ thảo luận là giờ “nghỉ ngơi”, khiến hoạt động nhóm trở nên hình

Ngoài ra, kĩ năng tổ chức, phân công, điều hành nhóm của học sinh còn yếu.Nhiều em chưa biết cách trao đổi hiệu quả, thiếu sự tương tác tích cực hoặc gặpkhó khăn khi có ý kiến bất đồng Trong một số trường hợp, không gian lớp họcchưa phù hợp cho hoạt động nhóm (bàn ghế cố định, lớp đông), phương tiện hỗtrợ chưa đầy đủ (thiếu giấy khổ lớn, bảng nhóm, bút trình bày…), ảnh hưởngđến chất lượng hoạt động.

Bên cạnh đó, một số học sinh có tâm lí e ngại trình bày trước lớp, thiếu độnglực tham gia hoặc bị áp lực bởi các bạn có năng lực nổi trội hơn Những điềunày khiến hiệu quả của hoạt động thảo luận nhóm không đạt được như mongmuốn.

Từ thực trạng trên, có thể thấy việc vận dụng phương pháp thảo luận nhómtrong môn Ngữ văn tuy có nhiều tiềm năng nhưng cũng đòi hỏi sự chuẩn bịcông phu, linh hoạt và kiên trì từ cả giáo viên và học sinh.

3 Giải pháp thực hiện:

3.1 Trang bị cho giáo viên những năng lực cần thiết

Một trong những điều kiện tiên quyết để triển khai hiệu quả dạy học theonhóm là giáo viên cần được bồi dưỡng kiến thức lí luận và kĩ năng thực hành cụthể Việc này có thể được thực hiện thông qua các hình thức sau:

- Thứ nhất, tổ chức các buổi tập huấn chuyên đề về dạy học tích cực, trong

đó có chuyên sâu về kĩ thuật thảo luận nhóm

- Thứ hai, xây dựng tài liệu hướng dẫn chi tiết và trực quan cho giáo viên

về quy trình tổ chức thảo luận nhóm trong môn Ngữ văn

- Thứ ba, tạo môi trường sinh hoạt tổ chuyên môn linh hoạt để giáo viên

có thể trao đổi, học hỏi, chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn trong quá trìnhtriển khai

- Thứ tư, khuyến khích giáo viên tự học, nghiên cứu sách báo, tài liệu vàứng dụng công nghệ thông tin để nâng cao hiệu quả tổ chức nhóm.

3.2 Xây dựng kế hoạch tổ chức bài học theo phương pháp thảo luận nhóm

Để tổ chức dạy học theo phương pháp thảo luận nhóm hiệu quả, giáo viên cần

xây dựng kế hoạch bài dạy thật chi tiết, còn gọi là “kịch bản bài dạy” Một kịch

bản như vậy cần được chuẩn bị đầy đủ qua 5 bước chính sau:

Bước 1: Xác định mục tiêu của việc tổ chức học tập theo nhóm nhỏ

Mục tiêu này cần gắn với nội dung cụ thể của bài học và định hướng pháttriển năng lực học sinh Mục tiêu cần được cụ thể hoá theo ba phương diện:

- Nhận thức: giúp học sinh nắm vững kiến thức nhờ quá trình khám phá, traođổi trong nhóm

- Kĩ năng: rèn luyện tư duy phân tích, đánh giá, tổng hợp; kĩ năng hợp tác, giaotiếp, trình bày, phản biện.

- Thái độ: giúp học sinh thêm yêu thích môn học, tích cực hợp tác, chủ độnghọc tập, biết tôn trọng bạn bè và chấp nhận sự khác biệt

Bước 2: Công tác chuẩn bị tổ chức học tập

Giáo viên cần chuẩn bị kĩ lưỡng trước khi vào tiết dạy:

- Về phương pháp: lựa chọn hình thức làm việc nhóm phù hợp với nội dung bàihọc như: sắm vai, giải quyết tình huống, giải quyết vấn đề

- Về nội dung thảo luận: đảm bảo phù hợp, mang tính thời sự hoặc hấp dẫn, cókhả năng gợi mở tư duy

- Về thời gian: xác định thời lượng thảo luận hợp lí (thường từ 5-10 phút), có

dự trù thời gian ổn định lớp, trình bày và nhận xét

- Về tài liệu và phương tiện hỗ trợ: chuẩn bị bảng nhóm, giấy A0, bút viết,phiếu học tập, thiết bị trình chiếu (nếu cần)

- Về nhân lực hỗ trợ: nếu lớp đông, giáo viên nên có thêm giáo sinh thực tậphoặc cử ban cán sự lớp hỗ trợ theo dõi

- Về nội quy: quy định rõ ràng vai trò trong nhóm (nhóm trưởng, thư ký ), thờigian phát biểu, cách ghi chép, phân công nhiệm vụ

Bước 3: Tổ chức, quản lí hoạt động thảo luận trong lớp học

Giáo viên cần có kế hoạch chia nhóm hợp lí (5-7 học sinh/nhóm), có thể căn

cứ vào giới tính, học lực, tính cách, độ thân quen để đảm bảo sự đa dạng và cânbằng Trong quá trình học, giáo viên cần:

- Tạo không khí thân thiện, khuyến khích học sinh bày tỏ ý kiến

- Theo dõi, ghi nhận hoạt động nhóm (bằng hình ảnh, phiếu ghi, video…)

- Gợi ý khi học sinh gặp khó khăn, điều tiết thời gian hợp lí

Bước 4: Đánh giá hoạt động thảo luận nhóm

Việc đánh giá cần khách quan, toàn diện, kết hợp giữa đánh giá cá nhân vàđánh giá nhóm:

- Đánh giá cá nhân: dựa vào mức độ tham gia, chất lượng ý kiến, sự hợp tác

- Đánh giá nhóm: dựa vào tỉ lệ tham gia, chất lượng thảo luận, sự phối hợp vàkết quả trình bày

Cần tránh đánh giá “bình quân”, nghĩa là tất cả học sinh trong nhóm đều nhậnđiểm giống nhau dù mức độ đóng góp khác nhau

Bước 5: Hình dung và khắc phục các khó khăn có thể gặp phải

Một số khó khăn phổ biến như là:

- Thiếu không gian: khắc phục bằng cách tận dụng góc lớp, cho các nhóm hoạtđộng lệch giờ hoặc sử dụng khoảng trống sân trường.

- Thiếu nhân lực hỗ trợ: phân công ban cán sự hỗ trợ hoặc phối hợp với giáosinh, đồng nghiệp

- Học sinh không phát biểu: cần xem xét lại cách đặt câu hỏi, lựa chọn chủ đề,

vị trí ngồi, mối quan hệ giữa các thành viên… để điều chỉnh phù hợp

Giáo viên cần thường xuyên điều chỉnh kế hoạch dựa vào tình hình thực tế lớphọc, rút kinh nghiệm sau mỗi tiết dạy để cải tiến hoạt động nhóm hiệu quả hơn.3.3 Sử dụng hợp lý các mô hình thảo luận nhóm nhỏ

3.3.1 Mô hình 1: Phát biểu lần lượt:

- Ưu điểm: Mọi học sinh đều có cơ hội phát triển, tham gia; mọi người dễbiết về nhau hơn

- Nhược điểm: Không khí tranh luận bị hạn chế, tạo tâm lý ít thoải mái vớimột số người

- Giải pháp: Chỉ nên sử dụng lúc đầu, khi mọi người cần tự giới thiệu vềmình; hoặc khi cần nêu ý kiến riêng của mỗi người, khi không khí thảoluận quá trầm lắng.

3.3.2 Mô hình: Hiệp ý tay đôi:

- Ưu điểm: Hoàn thiện suy nghĩ cá nhân trước khi phát biểu, tạo ra khôngkhí thảo luận dễ chịu.

- Nhược điểm: Một số học sinh có thể không có cơ hội phát biểu

- Giải pháp: Nên dùng trong giai đoạn đầu của thảo luận

3.3.3 Mô hình 3: Hoàn thiện từng bước:

- Ưu điểm: Hoàn thiện từng bước suy nghĩ cá nhân, tạo ra không khí thảoluận dễ chịu.

- Nhược điểm: Nhiều học sinh có thể không được phát biểu trước cả nhóm,mất nhiều thời gian