Hình tượng con trâu trong văn học dân gian việt nam và trung quốc tiếp cận từ góc nhìn so sánh (tt)

Đặc biệt hơn, không chỉ là công cụ sản xuất, con trâu là nguồn cảm hứng sáng tác cho nhiều tác phẩm, trở thành biểu tượng về lao động nông nghiệp, đạo đức hay triết lý sống của con người

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-FU YUANYUAN

HÌNH TƯỢNG CON TRÂU TRONG VĂN HỌC DÂN GIAN VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC

TIẾP CẬN TỪ GÓC NHÌN SO SÁNH

Chuyên ngành:Việt Nam học

Mã số:8310630

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ VIỆT NAM HỌC

Hà Nội – 2025

Công trình được hoàn thành tại: Khoa Việt Nam học và Tiếng Việt, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Thị Tuân

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Thị Bích Thu

Phản biện 2: TS Lư Thị Thanh Lê

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận thạc sĩ họp tại:

Hội trường A, Khoa Việt Nam học và Tiếng Việt, Trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

Vào lúc 14 giờ ngày 14 tháng 8 năm 2025

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong tiến trình phát triển văn hóa nông nghiệp ở khu vực Đông Á, đặc biệt là tại Việt Nam và Trung Quốc, con trâu được xem là công cụ sản xuất không thể thiếu Tục ngữ Việt Nam có câu “Con trâu là đầu cơ nghiệp” để khẳng định con vật này là tư liệu sản xuất quan trọng bậc nhất, giúp người nông dân kéo cày, bừa ruộng, vận chuyển hàng hoá và hỗ trợ cho toàn bộ quá trình canh tác Ở Trung Quốc, con trâu là phương tiện tối ưu để hỗ trợ nông dân làm ruộng và canh tác từ thời cổ đại Đặc biệt hơn, không chỉ là công cụ sản xuất, con trâu là nguồn cảm hứng sáng tác cho nhiều tác phẩm, trở thành biểu tượng về lao động nông nghiệp, đạo đức hay triết lý sống của con người trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc Có thể thấy, người dân Việt Nam và Trung Quốc đã đưa hình ảnh con trâu vào các sáng tác dân gian như một biểu trưng văn hóa vừa gần gũi, vừa đa nghĩa Đây không chỉ là hình tượng phản ánh mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên,

mà còn thể hiện rõ quan niệm sống, đạo đức lao động và thế giới tinh thần đặc trưng của cư dân nông nghiệp truyền thống

Trong kho tàng văn học dân gian, truyện cổ tích, tục ngữ và ca dao có thể xem là ba thể loại truyền tải sinh động, phản ánh rõ nét cách nhìn, cách nghĩ và hệ giá trị văn hóa của cộng đồng Hình tượng con trâu xuất hiện trong nhiều truyện cổ tích như một nhân vật có tính cách, số phận, gắn với bài học đạo đức và triết

lý sống Trong tục ngữ, con trâu thường được dùng như một đơn vị biểu đạt cho các kinh nghiệm sống, quy tắc ứng xử, các chuẩn mực đạo đức và quan hệ xã hội Còn trong ca dao, hình ảnh con trâu thường mang sắc thái biểu cảm, chứa đựng những tình cảm mộc mạc, hồn hậu của người lao động, đó có thể là tình cảm gia đình, tình yêu đôi lứa và cả những nỗi niềm trong đời sống thường nhật Đặc biệt, điểm thú vị là, cùng là biểu tượng con trâu nhưng ở mỗi nền văn hóa, biểu tượng ấy lại mang những tầng ý nghĩa khác nhau Nếu trong văn học dân gian Việt Nam, con trâu hiện lên cụ thể, gần gũi, chất phác, mang tinh thần hồn hậu, thực

tế của người nông dân Việt Nam, thì trong văn học dân gian Trung Quốc, hình tượng này lại được soi chiếu qua lăng kính triết lý Nho giáo, gắn với con đường tu đạo, với các giá trị đạo đức như trung thành, nhẫn nại

và hy sinh Việc so sánh cách thể hiện hình tượng con trâu trong văn học dân gian, tập trung vào ba thể loại dân gian này giúp chúng ta vừa thấy được sự tương đồng về nền tảng nông nghiệp và văn hóa, nhưng cũng vừa thấy rõ đặc tính tư duy dân gian và mỹ cảm đặc trưng của từng dân tộc Rõ ràng, khi xét trong bối cảnh toàn cầu hóa và giao thoa văn hóa hiện nay, việc nghiên cứu hình tượng con trâu không chỉ nhằm mục đích hiểu rõ hơn di sản văn hóa truyền thống, mà còn giúp khẳng định bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc trong sự tương quan với các nền văn hóa trong khu vực Trong trường hợp này, Việt Nam và Trung Quốc, tuy cùng chia sẻ mô hình canh tác lúa nước, cùng có hệ tư tưởng chịu ảnh hưởng của Nho - Đạo - Phật, nhưng lại sản sinh những cách biểu đạt khác biệt về cùng một biểu tượng văn hóa Những khác biệt ấy có thể phản ánh sâu

xa những lựa chọn văn hóa, hệ giá trị bản địa và cách thức con người ở từng cộng đồng tương tác với tự nhiên và với nhau

Ngoài ra, trong bối cảnh hiện đại, khi các giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, việc quay trở lại khảo sát các biểu tượng văn hóa trong văn học dân gian như hình tượng con trâu không chỉ

có giá trị học thuật, mà còn mang ý nghĩa giáo dục và bảo tồn văn hóa, có ý nghĩa thiết thực, có khả năng khai thác sâu sắc các chiều kích văn hóa qua biểu tượng và tư tưởng dân gian Bên cạnh đó, mặc dù hình tượng con trâu đã xuất hiện rải rác trong một số công trình nghiên cứu dân gian ở cả hai quốc gia, tuy nhiên hầu hết các nghiên cứu hiện tại mới chỉ khảo sát riêng lẻ trong phạm vi một nền văn hóa hoặc một thể loại cụ thể, thiếu đi sự đối sánh xuyên văn hóa có hệ thống

Từ những lý do nêu trên, tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Hình tượng con trâu trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc tiếp cận từ góc nhìn so sánh”, tập trung vào ba thể loại truyện cổ tích, tục ngữ và ca dao Với hướng tiếp cận liên ngành, nghiên cứu so sánh và kí hiệu học văn hoá, đề tài sẽ góp phần làm rõ những lớp nghĩa đa dạng và phong phú của hình tượng con trâu qua các thể loại văn học dân gian, mối quan hệ giữa văn hóa - tư tưởng - biểu tượng trong cấu trúc văn học dân gian hai nước, vai trò của biểu tượng động vật trong việc hình thành và truyền tải bản sắc văn hóa dân tộc, và cuối cùng, đóng góp một nghiên cứu đối sánh

có tính hệ thống, nhằm làm phong phú thêm kho tàng tri thức văn hóa dân gian Đông Á nói chung và Việt Nam - Trung Quốc nói riêng

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Hình tượng con trâu là một biểu tượng văn hóa sâu sắc, gắn liền với nền văn minh lúa nước và đời sống lao động của người Việt Tuy nhiên, số lượng công trình chuyên sâu nghiên cứu về hình tượng này dưới góc nhìn văn học dân gian vẫn còn khiêm tốn Dù vậy, theo khảo sát của chúng tôi, có thể nhận diện ba hướng tiếp cận chính trong các công trình học thuật đã công bố, đó là tiếp cận dân tộc học - folklore học, tiếp cận ngôn ngữ - biểu tượng học và tiếp cận liên văn hóa - so sánh

Hình tượng con trâu là một đối tượng nghiên cứu phong phú trong nhiều công trình học thuật Trung Quốc, trải rộng trên các lĩnh vực văn hóa, tín ngưỡng, văn học, nghệ thuật dân gian và ngôn ngữ dân gian

Từ cách tiếp cận biểu tượng học đến phân tích ngôn ngữ học so sánh, các nhà nghiên cứu Trung Quốc đã góp phần làm sáng tỏ giá trị của hình tượng con trâu trong văn hóa truyền thống, cũng như những chuyển biến của nó trong bối cảnh hiện đại

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn này là hình tượng con trâu trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc

Phạm vi nghiên cứu: Do các thể loại văn học dân gian tương đối rộng, luận văn giới hạn tập trung nghiên cứu vào ba thể loại chính và quan trọng trong hệ thống văn học dân gian của Việt Nam và Trung Quốc là truyện cổ tích, tục ngữ và ca dao Cụ thể, luận văn sẽ khảo sát hình tượng con trâu trong các công trình sưu tầm, biên soạn

4 Phương pháp nghiên cứu

Để làm sáng rõ và thuyết phục vấn đề nghiên cứu, luận văn sử dụng các lý thuyết tiếp cận, phương pháp nghiên cứu và thao tác khoa học sau:

Về lý thuyết tiếp cận: luận văn sử dụng tiếp hướng tiếp cận biểu tượng học văn hóa, xem hình tượng con trâu là một biểu tượng văn hóa mang nghĩa đa tầng, có tính truyền thống, bản địa, vùng miền; bên cạnh

đó, luận văn sử dụng hướng tiếp cận liên văn hóa - so sánh văn học để phân tích sự tương đồng và dị biệt trong cách xây dựng hình tượng con trâu giữa hai nền văn học dân gian Việt - Trung

Về phương pháp nghiên cứu: luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành, thi pháp học (phân tích hình thức và nội dung các câu tục ngữ, ca dao và truyện cổ tích)

Về các thao tác cụ thể: luận văn thống kê, phân loại các câu ca dao, tục ngữ và truyện cổ tích về hình tượng con trâu; so sánh, đối chiếu những ca dao, tục ngữ và truyện cổ tích theo ý nghĩa biểu tượng của con

trâu; phân tích ý nghĩa và giá trị biểu tượng của con trâu, so sánh sự tương đồng và khác biệt của hình tượng con trâu Việt Nam và Trung Quốc

5 Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn này là qua việc thống kê, phân tích những ca dao, tục ngữ và truyện

cổ tích nói về con trâu của Việt Nam và Trung Quốc, để chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt trong cách thể hiện hình tượng con trâu giữa hai nền văn hóa dân gian Qua đó, luận văn hướng đến đánh giá ý nghĩa tư tưởng, thẩm mỹ và văn hóa của hình tượng này

Nghiên cứu hình tượng con trâu trong văn học dân gian hai nước có thể làm rõ vai trò con trâu giúp đỡ con người trong lao động nông nghiệp, khám phá mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên; giúp làm rõ con trâu đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh những giá trị đạo đức, tình cảm và tín ngưỡng đối với người nông dân

Thông qua so sánh hình tượng con trâu trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc, tạo ra một kênh giao lưu văn hóa, làm sâu sắc hơn sự hiểu biết lẫn nhau về các giá trị chung và sự khác biệt trong văn hóa truyền thống của hai dân tộc Chúng tôi hy vọng đề tài này sẽ giúp những người học tiếng Việt và tiếng Trung nói riêng và những ai yêu mến muốn tìm hiểu văn hóa hai nước nói chung có thêm hiểu biết về văn hóa con trâu hai nước

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, phần nội dung của luận văn được triển khai thành 3 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Các lớp nghĩa biểu tượng con trâu trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc

Chương 3: Tư duy biểu tượng và bản sắc văn hoá Việt Nam và Trung Quốc từ hình tượng con trâu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 1 đã xây dựng nền tảng lý luận và thực tiễn cho việc nghiên cứu hình tượng con trâu trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc thông qua góc độ so sánh và liên ngành Về cơ sở lý luận, luận văn giới thuyết về hình tượng nghệ thuật và hình tượng động vật trong văn học dân gian, khái lược về lý thuyết

kí hiệu học và biểu tượng, để khám phá ý nghĩa biểu tượng của con trâu như một mã văn hóa, phản ánh tư duy dân gian và quan hệ giữa con người và thiên nhiên Luận văn cũng sơ lược về phương pháp tiếp cận so sánh và liên văn hoá để làm rõ sự tương đồng và khác biệt trong diễn giải hình tượng con trâu trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc Lý thuyết văn hóa học cung cấp khung phân tích liên ngành, nhấn mạnh vai trò của yếu tố lịch sử, xã hội và tâm thức cộng đồng trong việc đình hình hình tượng con trâu Về cơ sở thực tiễn, luận văn phân tích bối cảnh văn hóa nông nghiệp của hai nước, cho thấy tự nhiên và xã hội đã định hình vị thế con trâu, nó không chỉ đóng vai trò quan trọng trong công việc lao động, gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế - xã hội của người nông dân, mà còn trở thành người bạn của người nông dân hai nước, khiến con trâu trở thành sự biểu tượng quen thuộc Chương 1 giúp đặt nền móng cho các chương sau đi sâu phân tích các lớp biểu tượng và tư duy biểu tượng cụ thể, làm rõ cách hình tượng con trâu truyển tải triết lý sống, niềm tin và khát vọng của người lao động Việt Nam và Trung Quốc

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Sơ lược về hình tượng văn học và hình tượng động vật trong văn học dân gian

Hình tượng văn học là phạm trù trung tâm của nghiên cứu lý luận, vừa phản ánh hiện thực vừa mang tính sáng tạo nghệ thuật, được xem như cầu nối giữa đời sống và tư tưởng thẩm mỹ Trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc, hình tượng giữ vai trò đặc biệt trong việc lưu truyền tri thức, kinh nghiệm, giá trị đạo lý và bản sắc văn hóa cộng đồng Đặc biệt, hình tượng động vật, tiêu biểu là con trâu, trở thành biểu tượng phức hợp của nền văn minh nông nghiệp lúa nước, vừa gắn với lao động sản xuất vừa mang ý nghĩa tâm linh, tín ngưỡng So sánh hình tượng trâu trong văn học dân gian hai nước cho thấy sự tương đồng về nền tảng nông nghiệp và sự khác biệt trong hệ giá trị triết lý, thẩm mỹ, qua đó khẳng định trâu không chỉ là hình ảnh quen thuộc mà còn là hệ biểu tượng văn hóa đa tầng, phản ánh tư duy và tâm thức dân gian phương Đông

1.1.2 Khái lược về kí hiệu học và biểu tượng văn hoá

Ký hiệu học là khoa học nghiên cứu về hệ thống ký hiệu, cơ chế tạo nghĩa và cách chúng vận hành trong đời sống xã hội Ngành này hình thành cuối thế kỷ XIX – đầu XX, gắn với hai người sáng lập: F de Saussure (cái biểu đạt – cái được biểu đạt) và C S Peirce (biểu trưng – chỉ dấu – biểu tượng) Sau đó, ký hiệu học được mở rộng thành ký hiệu học văn hóa với các học giả như Roland Barthes, Yuri Lotman, Umberto Eco

Ở Việt Nam, ký hiệu học du nhập từ thập niên 1970, ảnh hưởng đến nghiên cứu văn học, văn hóa Các học giả như Lê Huy Bắc, Trần Nho Thìn, Trần Lê Bảo, Trịnh Bá Đĩnh đã áp dụng để phân tích hình tượng, biểu tượng và mã văn hóa

Trong đó, biểu tượng được xem là một loại ký hiệu đặc biệt, mang tính tượng trưng, đa nghĩa, mơ hồ, gắn chặt với ký ức, niềm tin và giá trị văn hóa cộng đồng Nó vượt lên trên nghĩa quy ước của ký hiệu, trở thành hình thức tư duy nghệ thuật, thường thấy trong văn học dân gian và văn hóa truyền thống Các nhà nhân học như Clifford Geertz, Victor Turner, Mary Douglas cũng coi văn hóa là hệ thống biểu tượng

Trong nghiên cứu văn học, việc phân biệt ký hiệu và biểu tượng rất quan trọng: Ký hiệu mang nghĩa trực tiếp, ổn định trong hệ thống ngôn ngữ Biểu tượng đa nghĩa, gợi mở, gắn với cảm xúc và tư duy văn hóa

Ví dụ: hình tượng con trâu trong văn học dân gian Việt Nam không chỉ là ký hiệu về loài vật kéo cày, mà còn là biểu tượng văn hóa đa tầng: sức lao động nông nghiệp, tính cách người nông dân, sức mạnh sinh tồn

và gắn bó với đất đai Nghiên cứu biểu tượng học giúp hiểu văn học, văn hóa truyền thống không chỉ ở mức ngôn ngữ mà còn như kho lưu giữ và truyền tải ký ức văn hóa cộng đồng

1.1.3 Sơ lược về nghiên cứu so sánh và liên văn hoá

Trong nghiên cứu văn học dân gian, bên cạnh lý thuyết biểu tượng văn hóa, việc vận dụng văn học so sánh và nghiên cứu liên văn hóa là cần thiết để lý giải cách hình tượng được kiến tạo và tiếp nhận trong những không gian văn hóa khác nhau Văn học so sánh, theo Bassnett và nhiều học giả, cho phép đối chiếu, tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt về cấu trúc, đề tài, tư tưởng và biểu tượng, qua đó soi sáng các

mô hình tư duy và thẩm mỹ Trong khi đó, nghiên cứu liên văn hóa nhấn mạnh sự đối thoại và sự khác biệt giữa các nền văn hóa, giúp giải mã thế giới quan, hệ giá trị và cảm thức của từng cộng đồng Việc kết hợp hai hướng tiếp cận này không chỉ mở rộng phân tích từ cấp độ văn bản đến cấp độ văn hóa – xã hội – lịch sử,

mà còn giúp nhận diện cơ tầng văn hóa và tâm thức chi phối sự hình thành hình tượng

Ở Việt Nam, các học giả như Trần Đình Hượu, Nguyễn Văn Dân khẳng định phương pháp so sánh đã

có truyền thống lâu dài trong nghiên cứu văn học dân gian, với những nguyên tắc cơ bản như khách quan, cùng loại, liên ngành và tổng hợp Nhiều công trình tiêu biểu của Hoài Thanh, Hoài Chân, Phan Cự Đệ cho thấy cách vận dụng phương pháp này để làm rõ sự ảnh hưởng, giao thoa và cách tân văn học Việt Nam trong mối quan hệ với văn học thế giới Trong nghiên cứu hình tượng con trâu, phương pháp so sánh – liên văn hóa sẽ được vận dụng nhằm chỉ ra vừa nét tương đồng của nền văn minh nông nghiệp Việt – Trung, vừa sự khác biệt trong giá trị văn hóa và thế giới quan của mỗi dân tộc

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Bối cảnh và đặc điểm văn hóa nông nghiệp của Việt Nam và Trung Quốc

Việt Nam và Trung Quốc là hai quốc gia nông nghiệp truyền thống, có bối cảnh tự nhiên và văn hóa nông nghiệp gắn liền với nền văn minh lúa nước Ở Việt Nam, truyền thuyết thời Hùng Vương đã phản ánh các hình thức canh tác cơ bản và sự ra đời của nền nông nghiệp lúa nước dựa trên hệ thống sông ngòi, đồng bằng châu thổ màu mỡ cùng khí hậu nhiệt đới gió mùa Nền văn hóa nông nghiệp Việt Nam hình thành làng

xã, tín ngưỡng, lễ hội gắn liền với chu kỳ mùa vụ, trong đó con trâu trở thành gia súc quý giá, “đầu cơ nghiệp” của nông dân, biểu tượng của sự giàu có, sức lao động và bạn đồng hành trong sản xuất cũng như trong đời sống tinh thần, được phản ánh sâu đậm trong ca dao, tục ngữ và văn học dân gian

Trung Quốc với lãnh thổ rộng lớn có sự phân hóa vùng miền, miền Bắc chủ yếu trồng kê, lúa mì, còn miền Nam phát triển nông nghiệp lúa nước Quá trình phát triển nông nghiệp trải qua các giai đoạn từ đao canh hỏa chủng đến cày sắt và cày trâu, đánh dấu bước tiến quan trọng về kỹ thuật và tổ chức xã hội Con trâu ở Trung Quốc không chỉ là sức kéo trong sản xuất mà còn gắn liền với tín ngưỡng hiến tế thần linh để cầu mưa thuận gió hòa Dưới ảnh hưởng Nho giáo, nông nghiệp được coi là gốc rễ quốc gia, nông dân giữ vị trí quan trọng trong xã hội, và con trâu trở thành biểu tượng văn hóa - đạo đức, phản ánh giá trị cần cù, kiên nhẫn của nền văn minh nông nghiệp Trung Hoa

1.2.2 Vai trò của con trâu trong đời sống kinh tế - xã hội của Việt Nam và Trung Quốc

Trong nền văn minh lúa nước ở Việt Nam và Trung Quốc, con trâu giữ vai trò then chốt cả về kinh tế lẫn đời sống xã hội Trâu là sức kéo chủ lực trong sản xuất nông nghiệp nhờ phù hợp với địa hình đồng ruộng ngập nước, giúp cày bừa, vận chuyển nông sản, đồng thời cung cấp thịt, sữa, da, dược liệu và phân bón hữu cơ cho canh tác bền vững Bên cạnh đó, con trâu còn mang lại sinh kế và thu nhập cho nông dân thông qua chăn nuôi và chế biến, trở thành “đầu cơ nghiệp” gắn bó mật thiết với cuộc sống của cư dân trồng lúa

Về mặt xã hội và văn hóa, con trâu hiện diện trong đời sống tinh thần, tín ngưỡng và nghệ thuật của cả hai dân tộc Ở Việt Nam, hình ảnh con trâu gắn với tuổi thơ làng quê, đi vào ca dao, tục ngữ, nhạc họa, trò chơi dân gian, trống hội, tù và, lễ cưới hỏi hay các lễ hội như chọi trâu Đồ Sơn Ở Trung Quốc, trâu là vật hiến tế quan trọng trong các nghi lễ, xuất hiện nhiều trong nghệ thuật, văn tự giáp cốt, truyền thuyết Ngưu Lang – Chức Nữ, đồng thời gắn với tín ngưỡng nông nghiệp, lễ hội Ngưu Vương, lễ Đánh Xuân Ngưu hay truyền thuyết trâu trấn thủy Như vậy, từ biểu tượng sản xuất đến hình tượng văn hóa – tâm linh, con trâu trở thành điểm giao thoa đặc sắc trong đời sống kinh tế và văn hóa của hai dân tộc

1.2.3 Tục ngữ, ca dao và truyện cổ tích Việt Nam và Trung Quốc về hình tượng con trâu

Như đã trình bày trong phạm vi nghiên cứu, chúng tôi lựa chọn ngữ liệu từ các tuyển tập, tổng tập đã được biên soạn, xuất bản chính thức, nhằm đảm bảo tính học thuật, tính xác thực và khả năng đối chiếu liên văn hóa Tuy chưa thể bao quát toàn bộ kho tàng văn học dân gian liên quan đến hình tượng con trâu, nhưng các nguồn tài liệu này là cơ sở đủ tin cậy để triển khai phân tích chuyên sâu trong khuôn khổ một luận văn thạc sĩ

Cụ thể, ngữ liệu khảo sát được lựa chọn là những tác phẩm đã được liệt kê trong phạm vi nghiên cứu

Chương 2: Các lớp nghĩa biểu tượng con trâu trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc

Qua việc khảo sát hình tượng con trâu trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc, có thể thấy rằng hình ảnh này không chỉ phản ánh hiện thực sản xuất nông nghiệp mà còn mang những tầng ý nghĩa biểu tượng sâu sắc Ba lớp nghĩa nổi bật được nhận diện đó là: biểu tượng lao động, nơi con trâu hiện thân cho sức lao động bền bỉ, cần cù, gắn với sinh kế cư dân nông nghiệp; biểu tượng tâm linh, nơi con trâu gắn với các nghi lễ, phong tục, tín ngưỡng dân gian, thể hiện mối quan hệ giữa con người với thế giới siêu nhiên; và biểu tượng đạo đức - triết lý nhân sinh, nơi con trâu trở thành ẩn dụ cho những giá trị sống, cách ứng xử và quan niệm về con người, vũ trụ trong đời sống truyền thống Từ những bảng thống kê, so sánh số lượng các câu tục ngữ, ca dao, truyện cổ tích và thống kê số phần trăm ở các lớp biểu tượng có thể thấy, trong văn học dân gian Việt Nam, hình tượng con trâu gần gũi, mộc mạc, gắn với đời sống lao động và mỹ cảm dân gian, trong khi đó, trong văn học dân gian Trung Quốc, hình tượng này phần nào được khái niệm hóa theo triết học, gắn với các tầng lớp biểu tượng Nho - Đạo - Phật và hệ thống biểu tượng vũ trụ quan Sự khác biệt này không chỉ là sự khác biệt trong nghệ thuật dân gian mà còn phản ánh những khác biệt sâu xa trong tư duy biểu tượng và hệ giá trị văn hóa của hai dân tộc Từ những biểu tượng biểu hiện cụ thể trong văn học dân gian, có thể nhận thấy rằng hình tượng con trâu đã trở thành một “cửa sổ văn hóa”, giúp ta hiểu được thế giới quan, nhân sinh quan và hệ thống tư duy của người Việt và người Trung Hoa trong lịch sử Những biểu tượng ấy không chỉ cho thấy cách con người quan niệm về sự sống, về đạo đức và sự tồn tại, mà còn mở ra không gian để so sánh, đối thoại văn hóa giữa hai nền văn hóa phương Đông Chính từ đây, chương tiếp theo

sẽ đi sâu vào phân tích, đối sánh đặc điểm tư duy biểu tượng học và các tầng sâu văn hóa Việt – Trung qua hình tượng con trâu, nhằm làm rõ hơn nữa bản sắc tinh thần của mỗi nền văn hóa trong mối quan hệ đối sánh

2.1 Biểu tượng lao động, gắn với đời sống sản xuất và lý tưởng về sự cần cù, nhẫn nại

Trong hệ thống biểu tượng dân gian, hình tượng con trâu trước hết tồn tại ở biểu tượng gắn liền với đời sống lao động và sản xuất nông nghiệp Đây được xem là lớp biểu tượng nền tảng nhất Theo Jean Chevalier, biểu tượng mang tính chất kinh nghiệm, gắn liền với đời sống, phản ánh mối quan hệ trực tiếp giữa con người và thế giới tự nhiên Trong xã hội nông nghiệp lúa nước, đời sống kinh tế và tổ chức xã hội đều xoay quanh canh tác, hình ảnh con trâu gắn liền với sinh kế của người dân, gắn với đức tính cần mẫn, nhẫn nại và cam chịu Trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc, hình tượng con trâu được khắc họa với tư cách

là hiện thân của người lao động, với các đặc điểm chăm chỉ, bền bỉ, âm thầm cống hiến mà không đòi hỏi đền đáp Chính từ nền tảng văn hóa lúa nước (Việt Nam) và đại nông nghiệp (Trung Quốc), con trâu đã vượt

ra khỏi phạm vi con vật để trở thành một biểu tượng lao động giàu giá trị đạo lý và thẩm mỹ, thể hiện rõ lý tưởng về cần cù và tư tưởng “lấy lao động làm gốc” của cộng đồng cư dân nông nghiệp phương Đông

2.2 Biểu tượng tâm linh liên quan đến lễ hội, tín ngưỡng và phong tục dân gian

Trong văn hóa nông nghiệp phương Đông, đặc biệt là Việt Nam và Trung Quốc, hình ảnh con trâu không chỉ đại diện cho sức lao động mà còn mang những ý nghĩa biểu tượng sâu xa về mặt tâm linh, tín ngưỡng và các mối quan hệ xã hội Đây là lớp biểu tượng thể hiện những tầng sâu của tâm thức cộng đồng Theo Mircea Eliade, đây là tầng nghĩa mà biểu tượng trở thành cầu nối giữa con người với cái thiêng, cái vô hình Trong bối cảnh đó, hình tượng con trâu không còn là động vật thuần hóa, mà trở thành linh vật, một thực thể mang tính trung gian giữa con người và các lực lượng siêu nhiên như thần linh, tổ tiên, trời đất, mùa màng Lớp biểu tượng tâm linh của con trâu thường thể hiện trong các hình thức nghi lễ, lễ hội, phong tục

như chọi trâu, hiến sinh trâu, đả xuân Những hình thức này cho thấy quá trình thiêng hóa biểu tượng, khi con trâu từ đời sống hiện thực được thần thánh, mang theo niềm tin phồn thực, cầu mùa, hộ mệnh trong cấu trúc tâm linh dân gian Để có cái nhìn toàn diện hơn, chúng tôi khảo sát hệ thống tục ngữ, ca dao và truyện

cổ tích có yếu tố biểu tượng tâm linh, lễ hội, tín ngưỡng và phong tục của con trâu trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc

2.3 Biểu tượng đạo đức, triết lý nhân sinh, thể hiện cách nhìn về con người, vũ trụ và các giá trị sống

Có thể khẳng định, văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc đều là những kho tàng tinh thần phong phú, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và hệ giá trị của cộng đồng qua nhiều thế hệ Các tác phẩm không chỉ ghi lại kinh nghiệm sống mà còn chuyển tải các chuẩn mực đạo đức, triết lý ứng xử và tư tưởng văn hóa đặc trưng của mỗi dân tộc Chúng tôi đã thực hiện bảng khảo sát thống kê số lượng tục ngữ, ca dao

và truyện cổ tích về con trâu trong văn học dân gian Việt Nam và Trung Quốc như một biểu tượng đạo đức

và tư tưởng trong bảng so sánh