Siêu văn bản (hypertext) trong tiểu thuyết lâu Đài của những số phận giao thoa của italo calvino

Việc ứng dụng các kiến thức từ nhiều ngành khoa học khác nhau vào nghiên cứu một tác phẩm văn chương, đặc biệt là việc lựa chọn siêu văn bản để phân tích mạng lưới những câu chuyện đa tầ

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN - TRUYỀN THÔNG

TRẦN ĐẶNG BÍCH HUỆ

SIÊU VĂN BẢN (HYPERTEXT) TRONG

TIỂU THUYẾT LÂU ĐÀI CỦA NHỮNG SỐ PHẬN GIAO THOA

CỦA ITALO CALVINO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CHUYÊN NGÀNH: SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN PHƯƠNG KHÁNH

ĐÀ NẴNG – 2025

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN – TRUYỀN THÔNG

TRẦN ĐẶNG BÍCH HUỆ

SIÊU VĂN BẢN (HYPERTEXT) TRONG

TIỂU THUYẾT LÂU ĐÀI CỦA NHỮNG SỐ PHẬN GIAO THOA

CỦA ITALO CALVINO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CHUYÊN NGÀNH: SƯ PHẠM NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN PHƯƠNG KHÁNH

ĐÀ NẴNG – 2025

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Khóa luận này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Nguyễn Phương Khánh

Những kết quả được trình bày trong khóa luận là trung thực và chưa từng được công bố ở bất kì đâu

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Đà Nẵng, tháng 5 năm 2025

Tác giả khóa luận

Trần Đặng Bích Huệ

LỜI CẢM ƠN

Đề tài “Siêu văn bản (Hypertext) trong tiểu thuyết Lâu đài của những số phận giao

thoa của Italo Calvino” là nội dung tôi chọn nghiên cứu và làm khóa luận tốt nghiệp sau

thời gian theo học ngành Sư phạm Ngữ Văn tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng

Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô trong Khoa Ngữ văn – Truyền thông đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện khóa luận Đặc biệt, tôi trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo Khoa Ngữ văn – Truyền thông, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng vì đã luôn đồng hành và hỗ trợ tôi trong suốt những năm học tại trường

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến TS Nguyễn Phương Khánh, thuộc Khoa Ngữ văn – Truyền thông đã trực tiếp hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện khoá luận Cô đã luôn tận tình, hỗ trợ, quan tâm và động viên tôi trong suốt qua trình thực hiện

Lời cuối tôi xin chân thành cảm ơn người thân, bạn bè thân thiết đã bên tôi, động viên, hỗ trợ tôi hoàn thành khoa luận này

Đà Nẵng, tháng 5 năm 2025

Tác giả khóa luận

Trần Đặng Bích Huệ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục đích nghiên cứu 21

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 22

5 Phương pháp nghiên cứu 22

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài 22

7 Bố cục của khóa luận 23

NỘI DUNG 24

Chương 1: SIÊU VĂN BẢN TRONG VĂN HỌC – ĐỊNH NGHĨA VÀ ĐẶC TRƯNG 24

1.1 Siêu văn bản – khái niệm và lịch sử hình thành 24

1.1.1 Khái niệm “siêu văn bản” 24

1.1.2 Lịch sử phát triển của siêu văn bản 26

1.2 Đặc trưng của tác phẩm văn học “siêu văn bản” 32

1.2.1 Trình hiện đa phương thức – khi ngôn từ mất vị thế độc tôn 32

1.2.2 Tính chất liên văn bản – sự chồng xếp và viết lại những văn bản đã hiện tồn 36

1.2.3 Cấu trúc phân mảnh – mê cung truyện kể 39

1.2.4 Kỹ thuật trần thuật đa tuyến và tự động 41

1.2.5 Sự bẻ gãy các quy ước ngữ pháp 45

1.3 Siêu văn bản và những khả thể tương tác người viết - người đọc 49

1.3.1 Người đọc có quyền năng lựa chọn cách đọc và kiến tạo mạch văn bản 49

1.3.2 Siêu văn bản trong bối cảnh công nghệ số – người viết và sự thay đổi tư duy 52

Tiểu kết chương 1 55

Chương 2: SIÊU LIÊN KẾT VÀ LIÊN VĂN BẢN TRONG LÂU ĐÀI CỦA NHỮNG SỐ PHẬN GIAO THOA 57

2.1 Những siêu liên kết trong Lâu đài của những số phận giao thoa 57

2.1.1 Những mạng lưới câu chuyện chồng xếp 57

2.1.2 Bộ cờ Tarot như các nút liên kết 61

2.1.3 Sự đính kết không thể tách rời của các ký hiệu hình ảnh 65

2.2 Liên văn bản đa tầng từ nhân vật đến biểu tượng 69

2.2.1 Nhân vật và biểu tượng từ truyền thuyết và thần thoại 69

2.2.2 Nhân vật và biểu tượng từ nhiều tác phẩm văn học kinh điển 73

2.2.3 Sự tương tác giữa các nhân vật và biểu tượng 75

2.3 Những quy tắc cho thiết kế mạng lưới văn bản và liên kết 79

2.3.1 Những quy ước kể chuyện: trật tự trong hỗn loạn 79

2.3.2 Sự tham chiếu biểu tượng và văn hoá 82

Tiểu kết chương 2 85

Chương 3: MÊ CUNG TRẦN THUẬT VÀ TÍNH TRÒ CHƠI CỦA TRUYỆN KỂ TRONG LÂU ĐÀI CỦA NHỮNG SỐ PHẬN GIAO THOA 86

3.1 Tính phân mảnh, đa tuyến, bất tận – đặc trưng cấu trúc siêu văn bản 86

3.1.1 Những mảnh ghép câu chuyện từ sự sắp xếp các lá bài Tarot 86

3.1.2 Những ngả rẽ tự do theo sự lựa chọn của người đọc 89

3.1.3 Những câu chuyện đứt đoạn và không có hồi kết 92

3.2 Vai trò người kể chuyện trong thiết kế mê cung truyện kể 97

3.2.1 Người kể chuyện và khả năng sắp đặt ký hiệu 97

3.2.2 Người kể chuyện và sự bất lực ngôn từ 100

3.3 Siêu văn bản: tính trò chơi của truyện kể 103

3.3.1 Tính chơi của siêu văn bản 103

3.3.2 Những ngụ ý về khả thể trần thuật của văn chương trong bối cảnh công nghệ số 106

Tiểu kết chương 3 110

KẾT LUẬN 111

TÀI LIỆU THAM KHẢO 113

PHỤ LỤC 120

LƯU Ý VỀ KÝ HIỆU PHỤ LỤC

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi có dịch nghĩa một số trích dẫn tiếng Anh, tuy nhiên nếu đưa nguyên tác vào phần chính văn để đối chiếu sẽ rất rườm rà Do vậy,

chúng tôi quyết định tổng hợp bằng: NGUYÊN TÁC TIẾNG ANH CỦA NHỮNG

PHẦN DỊCH NGHĨA TRONG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU, đính kèm ở phần

phụ lục cuối công trình

Các nguyên tác trích dẫn trong bảng phụ lục được đánh số thứ tự bằng chữ số

Ả-rập, được đặt trong dấu ngoặc đơn (…)

Ví dụ:

“rõ ràng có mục tiêu, chỉ sử dụng những phương tiện được cho phép để đạt được mong muốn” (1) [96; tr.41]

Đối chiếu với bảng phụ lục, thì nguyên tác là:

(1) “evidently have goals, and since means are evidently employed for their attainment”

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Hình 1: Màn hình một trang truyện Cô gái chắp vá (Patchwork Girl) của Shelley

Jackson 30

Hình 2: Hình ảnh Pháo đài Breendonk được Sebald đưa vào tác phẩm Austerlitz - Một cái tên 35

Hình 3: Tiểu thuyết đa phương tiện Inanimate Alice thao tác trên máy tính 54

Hình 4: Mô hình hoá các lớp truyện trong Lâu đài của những số phận giao thoa 58

Hình 5: Minh họa việc đọc hình và đọc chữ trong tác phẩm 67

Hình 6: Sơ đồ hoá biểu tượng nhân vật từ truyền thuyết đến thần thoại 77

Hình 7: Sơ đồ tiến trình câu chuyện 1 đến câu chuyện 4 96

Hình 8: Mô hình đọc các lá bài Tarot - câu chuyện trong phần “Lâu đài” 99

Hình 9: Minh hoạ thao tác kết nối các câu chuyên trong Device 6 (Simogo) 108

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thuật ngữ siêu văn bản (hypertext) vốn khởi nguồn từ lĩnh vực tin học và khoa

học thông tin và dần dần mở ra một không gian tiếp cận mới cho nghiên cứu văn chương đương đại – nơi văn bản được nhìn nhận như một một mạng lưới mở, kết nối, đa hướng

và phi tuyến tính Lý thuyết siêu văn bản trong địa hạt nghiên cứu văn học đã nhanh

chóng được tiếp nhận như một lối đi mới mang hướng tiếp cận liên ngành, đa ngành thậm chí là xuyên ngành Có nhiều cơ sở để đọc văn bản văn học dưới góc nhìn của một siêu văn bản Từ cuối thế kỉ XX, nhiều tiểu thuyết gia trên thế giới thường sử dụng siêu văn bản như một phương thức cách tân nghệ thuật trong văn học Chẳng hạn như tác

phẩm House of Leaves (Ngôi nhà của lá cây, 2000) của nhà văn Mark Z Danielewski

chứa đựng nhiều lớp văn bản, chú thích và các yếu tố thị giác phức tạp, khuyến khích

người đọc tương tác và khám phá nhiều cách đọc khác nhau Hay như S (2013) của nhà

văn J.J Abrams và Doug Dorst được cấu trúc như một dự án văn học độc đáo trong một cuốn sách Tác phẩm này bao gồm nhiều chú thích viết tay, tài liệu kèm theo như thư từ, bản đồ, và các vật phẩm khác Cho đến nay, hiện tượng các văn bản văn học được sáng tạo dưới nhiều hình thức, nhiều thể loại khác nhau luôn mang xu hướng của siêu văn bản với hy vọng về một sự thay đổi trong cách thức truyền tải và tiếp nhận thông tin Nó cũng phản ánh con đường mà công nghệ tác động đến văn học và mở ra những khả thể mới cho việc sáng tác, phê bình văn học trong kỉ nguyên số

Trong bối cảnh đó, Italo Calvino nổi lên như một trong những tác giả tiêu biểu cho khuynh hướng sáng tác dựa trên tinh thần siêu văn bản, với những thử nghiệm táo bạo

về hình thức và cách kể chuyện Ông là nhà văn nổi tiếng người Ý, được đánh giá là một trong những bậc thầy văn chương hiện đại thế giới, người kể chuyện vĩ đại của thế kỉ

XX Nhắc đến Italo Calvino, rất nhiều đánh giá nhấn mạnh ông trên phương diện nhà

“thiết kế” các kiểu trần thuật độc đáo, khác lạ, tạo ra sự hấp dẫn đối với bạn đọc Ông

đã vinh dự nhận được nhiều giải văn học, các tác phẩm của ông không chỉ được đông đảo độc giả yêu thích mà còn trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho các nhà nghiên cứu, góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền văn học hiện đại

Tác phẩm Lâu đài của những số phận giao thoa là một minh chứng điển hình cho

tài năng kể chuyện và khả năng khám phá những hình thức tự sự mới mẻ của Italo

2

Calvino Tác giả đã sử dụng một chất liệu kể chuyện độc đáo, nơi những câu chuyện được kể thông qua các quân bài Tarot Nó tạo ra một mạng lưới các câu chuyện đan xen, liên kết với nhau một cách phức tạp và đầy sáng tạo Điều này đã khiến chúng tôi liên tưởng đến mối liên hệ giữa siêu văn bản và văn học Từ góc độ này, đề tài có cơ hội đi sâu để tiếp cận được chiều sâu nghệ thuật kể chuyện của Calvino, mà còn mở ra một không gian suy tư rộng lớn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, hình ảnh, ký hiệu, công nghệ

và tính trò chơi của văn bản Đây cũng chính là những vấn đề trung tâm của văn học

“đương đại”– nơi mọi văn bản đều có khả năng trở thành một mạng lưới mở, đầy khả thể và không ngừng vận động

Trong bối cảnh dịch thuật, giới thiệu, nghiên cứu các tác phẩm kinh điển của văn học phương Tây ngày càng đa dạng, phong phú ở Việt Nam, nhu cầu tìm hiểu sâu hơn các “chiến lược” kể chuyện của nhiều bậc thầy văn chương thế giới ngày càng bức thiết đối với bạn đọc, người học, người nghiên cứu Việc ứng dụng các kiến thức từ nhiều ngành khoa học khác nhau vào nghiên cứu một tác phẩm văn chương, đặc biệt là việc lựa chọn siêu văn bản để phân tích mạng lưới những câu chuyện đa tầng trong tác phẩm

Lâu đài của những số phận giao thoa của Calvino hứa hẹn sẽ mở ra những góc nhìn độc

đáo và những khám phá mới mẻ về tác phẩm này Vì thế, vấn đề “Siêu văn bản

(hypertext) trong tiểu thuyết Lâu đài của những số phận giao thoa của Italo Calvino”

đã trở thành chủ đề nghiên cứu mà chúng tôi theo đuổi

trò chơi và chuỗi câu chuyện được tổ chức theo dạng thức mới lạ Lâu đài của những số

phận giao thoa được xem như là tác phẩm đỉnh cao nhất trong kỹ thuật kể chuyện của

Calvino, dựa trên sự kết hợp khéo léo của các yếu tố hiện đại với những mô típ và lối

kể chuyện truyền thống tạo ra một cái nhìn độc đáo trong văn chương Chính điều đó, không ngoa khi nói rằng Italo Calvino là nhà văn Ý tiêu biểu của thế kỉ XX, là một cây bút xuất sắc với lối viết độc đáo, mang đậm phong cách riêng Qua việc lược khảo hàng

3

loạt các công trình trên thế giới nghiên cứu về Italo Calvino, chúng tôi nhận thấy rằng

mối quan tâm của các nhà nghiên cứu dành cho tác giả này cùng tác phẩm Lâu đài những

số phận giao thoa vô cùng phong phú, đa dạng Tuy vậy, nhìn chung, cho đến nay, các

công trình nghiên cứu về ngòi bút này cơ bản có thể chia ra làm 3 xu hướng nghiên cứu

rõ rệt

Thứ nhất, khuynh hướng nghiên cứu về những đặc trưng ký hiệu, biểu tượng, hình

ảnh trong tác phẩm của Italo Calvino Tiêu biểu, trong bài báo Calvino at a Crossroads:

Il castello dei destini incrociati (Calvino ở ngã tư đường: Lâu đài của những số phận giao thoa) (1980) của Marilyn Schneider đã tóm tắt lại nội dung văn bản và chỉ ra cách

Calvino liên kết các tuyến nhân vật và cấu trúc văn bản để tạo ra những câu chuyện phức tạp Sự tương tác giữa các chiều kích khác nhau của những văn bản và các nhân vật khác được kết nối chặt chẽ trong tác phẩm Schneider tiến hành một cuộc phân tích tỉ mỉ, truy tìm người kể chuyện và làm rõ sự khác biệt trong cách chơi bài của các nhân vật, đặc biệt là nhân vật “tôi”, giữa hai phần của tác phẩm: “Lâu đài” và “Tửu quán” Nghiên cứu của Schneider cũng làm nổi bật sự giao thoa giữa các hình ảnh từ bộ bài Tarot và cách Calvino sử dụng chúng một cách ẩn dụ trong việc xây dựng cốt truyện, nhân vật, bối cảnh và tình huống truyện [80]

Trong công trình nghiên cứu Stories not written: Italo Calvino’s the castle of

crossed destinies (Truyện chưa viết: Italo Calvino và Lâu đài của những số phận giao thoa) (2011) của Cheong, Sylvia Chia Hwee đã khám phá cách Calvino thiết lập địa

điểm kể chuyện và thu hút sự chú ý của độc giả bằng việc kết hợp giữa chữ viết và hình

ảnh Lâu đài của những số phận giao thoa đã trình hiện các phương tiện kể chuyện khác

nhau, cạnh nhau để tạo ra nhiều khả thể mới Thông qua lời kể mơ hồ, tác giả đã lôi kéo người đọc vào trong không gian trò chơi của những lá bài Italo Calvino đã biến những không gian ấy trở nên lý tưởng để tạo nên vô số câu chuyện trong tác phẩm thành một

chuỗi các khả thể mới trong văn chương [49]

Ký hiệu học là một vấn đề nổi bật xuyên suốt tiểu thuyết của Italo Calvino, nhưng chỉ đến những năm từ 2010, vấn đề này mới được bắt đầu “nổi trội” khi nghiên cứu về

Lâu đài của những số phận giao thoa của Italo Calvino Không chỉ những công trình

nghiên cứu lớn, mà vấn đề này còn được nhen nhóm từ những bài tiểu luận, luận văn, luận án Đây có thể được xem như là một tiền đề để những nhà nghiên cứu và phê bình lấn sân nhìn tác phẩm của Calvino dưới một góc nhìn từ hướng nghiên cứu mới Có thể

4

kể đến Jeff Hodson trong luận án An Analysis of Italo Calvino's Work and Proposal for

the Content of Consistency (Phân tích tác phẩm và đề xuất của Italo Calvino về nội dung

của tính nhất quán) (2015) đã đề cập đến tính nhất quán trong bức tranh văn chương của Italo Calvino qua tất cả các cuốn tiểu thuyết của ông Dựa vào việc tập trung phân tích các ký hiệu ngôn ngữ, tính siêu hư cấu, kĩ năng kể chuyện độc đáo đầy sáng tạo, luận án

đã tiến hành so sánh cơ chế tường thuật trong tác phẩm Lâu đài của những số phận giao

thoa của Italo Calvino với tác phẩm Mối tình cuối cùng ở Constantinople của Milorad

Pavic Cả hai tác phẩm đều sử dụng bộ bài tarot như một công cụ kể chuyện Từ đó, nó

đã tạo ra vô số câu chuyện với nhiều cuộc đời khác khau, trong đó có cả câu chuyện của tác giả Mặc dù có sự khác biệt về bản chất của trò chơi tường thuật, cả hai tác phẩm đều đặt người đọc vào vị trí trung tâm, từ đó mở ra những cách tiếp cận mới trong việc tiếp nhận văn học [55]

Trong bài báo Rewriting the Fiaba: Collective Signification in Italo Calvino's Il

castello dei destini incrociati (Viết lại Fiaba: Ký hiệu trong Lâu đài của những số phận giao thoa của Italo Calvino) (2012) của Gretchen Busl đã dùng những biểu tượng trong

tác phẩm Lâu đài của những số phận giao thoa để chứng minh rằng ngay cả những biểu

tượng giống nhau cũng có thể kể một câu chuyện khác, tùy thuộc vào cách giải thích của người đọc Mỗi lần đọc lại cuốn tiểu thuyết là một lần kể lại, cho phép chất chồng từng lớp mỏng trong suốt lên nhau, tạo nên bức tranh thích hợp nhất về cách mà câu chuyện hoàn hảo được bộc lộ thông qua các lớp khác nhau Chính cách đọc các lá bài

đã làm cho câu chuyện trở nên sống động Khi vạch trần quá trình đạt được ý nghĩa trong hệ thống ẩn dụ này, Italo Calvino đã thu hút sự chú ý đến bản thân văn học vận hành theo cùng một cách: nhà văn kết hợp một số lượng hạn chế các từ, cấu trúc và nguyên mẫu để được diễn giải bởi tác giả, người đọc [43]

Nói về sự kết hợp độc đáo giữa chữ viết và hình ảnh trong Lâu đài của những số

phận giao thoa, Peter Smyth trong bài báo Mixing Comics and Literature in Calvino's Castle of Crossed Destinies (Kết hợp truyện tranh và văn học trong Lâu đài của những

số phận giao thoa) (2022), đã phân tích sự kết hợp độc đáo giữa hình ảnh truyện tranh

và văn học trong tác phẩm Lâu đài của những số phận giao thoa của nhà văn Italo

Calvino Họ cho rằng đây cuốn tiểu thuyết duy nhất trong số những cuốn tiểu thuyết của ông sử dụng hình ảnh như những quy tắc để vận hành cấu trúc tác phẩm Smyth chỉ ra rằng, việc tích hợp truyện tranh đã mang đến một góc nhìn mới mẻ và sâu sắc về cuốn

5

tiểu thuyết, làm sáng tỏ nguồn gốc, giọng điệu và cấu trúc của nó Phân tích này đặc biệt tập trung vào việc giải quyết xung đột trong các diễn giải chiến lược kể chuyện: một mặt, hình ảnh được coi là yếu tố linh hoạt và có thể thay đổi; mặt khác, chúng được xem

là điểm cố định trong chuỗi tường thuật Thông qua lăng kính truyện tranh, bài luận đã làm nổi bật tính phức tạp và đa nghĩa trong cấu trúc của cuốn tiểu thuyết Bằng cách đối chiếu các chiến lược diễn giải khác nhau, bài luận đã mở ra một cách đọc mới mẻ và thú

vị, giúp chúng ta có thể hiểu sâu hơn về tác phẩm của Calvino [82]

Trong những năm gần đây Lâu đài của những số phận giao thoa lại tiếp tục được

giới nghiên cứu và phê bình quan tâm mạnh mẽ các vấn đề về hình thức Có thể kể đến

Karin Kukkonen trong bài báo Contingency traps: the role of form in creative processes ( Bẫy ngẫu nhiên: vai trò của hình thức trong quá trình sáng tạo) (2024) đã thảo luận về

một số dấu vết của hình ảnh Tarot và các biến thể dưới dạng văn bản văn học trong trường hợp của Calvino Đầu tiên là cách người đọc diễn giải văn bản dựa trên các kỳ vọng và kiến thức tiền đề đã có sẵn Thứ hai là cách người đọc tìm kiếm các nội dung phù hợp để hiểu văn bản thông qua việc phân tích chi tiết và cách sắp xếp các lá bài

“Chính những hình ảnh và lá bài cho phép Calvino chuyển một hệ thống kết hợp như vậy thành một câu chuyện văn học” [60] Bài báo cho thấy rằng hình thức văn bản đã tạo ra không gian cho các quá trình suy luận, cho phép người đọc chú ý đến các yếu tố bất ngờ của câu chuyện và hình thành các khả thể mới trong mê cung của vô vàn những câu chuyện giao nhau [60]

Thứ hai, khuynh hướng nghiên cứu áp dụng lý thuyết liên ngành để phân tích tác

phẩm của Italo Calvino Công trình nghiên cứu của Kerstin Pilz Mapping Complexity:

Literature and Science in the Works of Italo Calvino (Lập bản đồ phức tạp: Văn học và

khoa học trong các tác phẩm của Italo Calvino) (2005), tác giả đã chỉ ra Von Neumann

là người khởi nguồn cho việc nghiên cứu về lí thuyết của các máy tự động tái tạo vào những năm 1950, sau đó các kết quả được công bố vào năm 1966 Không những vậy, Pliz tin rằng chính những nghiên cứu của Von Neumann là tiền đề, nguồn cảm hứng cho

bài giảng của Italo Calvino về Điều khiển học và ma (Cybernetics and Ghosts, 1967)

nhằm khám phá ra khả năng của văn học với vai trò như một cỗ máy Bên cạnh đó, Pliz khẳng định các tiểu thuyết của Calvino đều lấy cảm hứng từ khoa học thông tin, thậm chí còn dự đoán trước tính siêu văn bản trong đó Pliz đã chỉ rõ ẩn dụ chính là “phương tiện” trao đổi giữa văn học và khoa học thông tin, tất nhiên phương tiện đó luôn có mặt

6

trong các tác phẩm của Italo Calvino Ngoài ra, Pliz còn liệt kê ra hai loại ẩn dụ nổi bật trong những thập kỉ gần đây được lấy cảm hứng từ lí thuyết trò chơi dựa trên tiền đề là quan niệm về trò chơi ngôn ngữ của Wittgenstein và một loại khác đó chính là bản đồ học Cả hai phép ẩn dụ này đều là trọng tâm trong các sáng tác của Calvino Cũng trong nội dung này, Pliz nêu rõ, “phép ẩn dụ trò chơi” ưa thích của Calvino là cờ vua Nguyên nhân chính là vì đây là một trò chơi có khả năng lôi kéo trí tuệ vào tư duy chiến lược, chính vì thế bản thân nó chính là một phép ẩn dụ cho cách suy nghĩ của nhà văn này [76]

Vấn đề về nghiên cứu từ lý thuyết trò chơi hay các ngành khoa học khác nhau đã

được làm rõ trong công trình Calvino's Combinational Creativity (Sự sáng tạo giao thoa

của Calvino) (2016) của Elizabeth Scheiber đã khám phá sự kết hợp của các khía cạnh khác nhau, ảnh hưởng đến sự nghiệp sáng tác của nhà văn người Ý Italo Calvino Tác phẩm này tập hợp các nghiên cứu chuyên sâu từ sáu học giả văn học, trong đó đáng chú

ý là Natalie Berkman Berkman đã tập trung làm rõ mối liên hệ giữa Calvino và tác giả Ariosto, đồng thời đưa ra những phân tích về các cấu trúc toán học và trò chơi được lấy

cảm hứng từ tác phẩm Lâu đài của những số phận giao thoa Bà nhấn mạnh rằng “Các

nhân vật đang chơi một trò chơi mà Calvino đã chơi với chính mình: một trò chơi kỳ

lạ giữa tác giả và người đọc” (1) [79, tr.12] Ngoài ra, nghiên cứu còn đề cập đến tầm ảnh hưởng của các nhà văn, nhà thơ và nhà khoa học trên toàn thế giới, những người đã góp phần định hình và thúc đẩy sự phát triển trong phong cách sáng tác độc đáo của Calvino [81]

Việc vận dụng các lý thuyết liên ngành từ góc độ lý thuyết trò chơi hay toán học, v.v để tiếp cận, lý giải và mở rộng chân trời diễn giải đối với văn chương của Calvino

Một tác phẩm đỉnh cao nhất về mặt kỹ thuật kể chuyện - Lâu đài của những số phận

giao thoa, đã cho chúng ta thấy tác phẩm không chỉ là một văn bản kể chuyện, mà còn

là một hệ thống mở, mang đặc trưng của một trò chơi trí tuệ, nơi người viết và người đọc cùng tham gia kiến tạo ý nghĩa

Thứ ba, khuynh hướng nghiên cứu về phong cách sáng tác của nhà văn Italo

Calvino Tiêu biểu, trong bài nghiên cứu Italo Calvino and What’s Next: The Literature

of Monstrous Possibility (Italo Calvino và điều gì tiếp theo: Văn học về những khả năng

quái dị) của Curtis White (1984) Trong bài nghiên cứu này, Curtis White giới thiệu và phân tích quá trình sáng tác của Calvino tập trung vào các chủ đề như sự sáng tạo, hiện

7

thực huyền bí Tác giả bàn luận về cách Calvino sử dụng các kĩ thuật mới lạ và phong cách độc đáo để thể hiện những ý tưởng về tính khả thi và những khả năng vô tận của văn học White cũng xem xét cách Calvino tạo ra một thế giới văn học độc đáo, nơi giới hạn giữa hiện thực và tưởng tượng mờ nhạt Bên cạnh đó, White cũng đã đi sâu vào quá trình mà Calvino làm thay đổi cách chúng ta nhìn nhận văn học và cách chúng ta hiểu

về những khả năng vô tận của nó [84]

Để có thể hiểu hơn về tác phẩm của Italo Calvino, Gregory L Lucente trong công

trình An Interview with Italo Calvino (Cuộc phỏng vấn với Italo Calvino) (1985) đã

phỏng vấn trực tiếp Italo Calvino khi tập trung vào các khía cạnh cốt lõi của quá trình sáng tác văn chương của Calvino, bao gồm phương pháp viết, nguồn cảm hứng và những thách thức trong quá trình sáng tạo các tác phẩm nổi tiếng của ông Đặc biệt, khi được hỏi về việc khám phá các vấn đề liên quan đến đọc, Calvino đã chia sẻ rằng ông đã tập hợp những suy tư của mình về các thể loại và phương thức đọc khác nhau thành một chương đặc biệt Chương này được cấu trúc như một “bách khoa toàn thư về nghệ thuật đọc” (2) [65, tr 248] thể hiện sự quan tâm sâu sắc của ông đối với lĩnh vực này

Trong tác phẩm của Italo Calvino, ngoài việc phóng chiếu các nguyên mẫu nhân vật và hình ảnh các lá bài từ những tác phẩm văn học trước đây không chỉ là sự kết nối, điểm giao trong các số phận mà nó còn là sự mở rộng bối cảnh cho sự tương tác của

người đọc Trong công trình The imaginative appeal of Italo Calvino: a study of three

novels (Sức hấp dẫn của trí tưởng tượng trong tác phẩm Italo Calvino: nghiên cứu về ba

cuốn tiểu thuyết) (2004), Tibor Munkacs đã phân tích sự tương tác giữa người đọc, tác giả và tác phẩm Qua trí tưởng tượng của mình, Italo Calvino đã phá vỡ các rào cản của văn học truyền thống Từ đó, thúc đẩy người đọc tiếp cận văn bản với một góc nhìn mới Munkacs mô tả một số khía cạnh liên quan đến trải nghiệm đọc được Calvino gợi ý và

kỳ vọng từ người đọc về cách tiếp cận mới này Ngoài ra, nghiên cứu đã cho thấy sự gia tăng về mức độ tương tác lẫn sự phức tạp trong mối quan hệ giữa người đọc và tác giả trong bối cảnh văn học đương đại [71]

Về vấn đề này, Italo Calvino dường như đang gặp gỡ giữa ý tưởng của kể chuyện

của Borges, Calvino, Barth và Rushdie Trong công trình nghiên cứu Infinity Plus One:

“The Thousand and One Nights” as a Model for Infinite Narrative in Borges, Calvino, Barth and Rushdie (Thêm một vô cực: “Nghìn lẻ một đêm” là hình mẫu cho lối kể

chuyện vô tận ở Borges, Calvino, Barth và Rushdie) (2007) Habegger Conti và Jena đã

8

chỉ ra sự gặp gỡ giữa bốn tên tuổi: Borges, Calvino, Barth and Rushdie ở cấu trúc chuyện

kể không có hồi kết Tác giả của luận án chỉ ra xu hướng xây dựng các tác phẩm hướng đến một không gian vô tận để khai mở khả năng sáng tạo không ngừng của việc kể chuyện và kết nối bạn đọc đồng thời còn khẳng định vai trò của người kể chuyện, kéo người đọc vào trong mê lộ bất tận của Italo Calvino [46] Mặc cho những lý thuyết về tính liên văn bản đã “quá quen” trong những công trình nghiên cứu và phê bình văn học thì bước sang thế kỷ XX, khuynh hướng nghiên cứu này vẫn tỏ ra là như một “công cụ” đắc lực và hiệu quả trong việc nhìn nhận giá trị trong sáng tác của Italo Calvino Cùng

với sự kết hợp của nhiều góc nhìn nghiên cứu khác nhau trong Lâu đài của những số

phận giao thoa đã đưa tác phẩm của ông vào một khung “tự sự mới” với cái nhìn đầy

mới mẻ trong giới nghiên cứu

Như vậy, chúng tôi vừa trình bày một cách khái quát về ba xu hướng chủ đạo trong

vấn đề nghiên cứu và phê bình về Italo Calvino và cuốn tiểu thuyết Lâu đài của những

số phận giao thoa từ các nguồn tư liệu bằng tiếng anh Một là, đi vào làm rõ kỹ thuật

kể chuyện bằng hình ảnh, ký hiệu học để nhìn thấu các tầng lớp ý nghĩa từ biểu tượng,

nhân vật Hai là, vận dụng các lý thuyết liên ngành như lý thuyết trò chơi, lý thuyết từ

các ngành khoa học công nghệ,… để dự đoán về tính siêu văn bản trong tác phẩm nhằm khám phá những khả thể mới của văn học và thay đổi cách chúng ta tư duy về một tác

phẩm Ba là, nghiên cứu phong cách sáng tác của nhà văn Italo Calvino và cách ông

tham chiếu các câu chuyện của mình dưới góc độ liên văn bản Nhìn chung, Italo Calvino

và tiểu thuyết Lâu đài của những số phận giao thoa của ông đã thu hút sự quan tâm của

nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới Các nhà nghiên cứu đã khái quát được nhiều khía cạnh trong các tác phẩm tiêu biểu của ông như: tính liên văn bản, nghệ thuật trò chơi, cấu trúc ngôn ngữ,v.v Thế nhưng đó vẫn chưa phải là một góc nhìn toàn diện nhất Bên cạnh ba dòng chủ lưu này, còn có những góc nhìn mới vẫn còn đang chờ đợi để được

tiếp cận cụ thể vào tác phẩm, cụ thể là nghiên cứu tác phẩm từ tính siêu văn bản Chính

vì những tư tưởng và các tầng ý nghĩa ẩn tàng sâu bên trong các tác phẩm, chúng ta có thể khẳng định Italo Calvino và những vấn đề liên quan đến các công trình của ông luôn

là đề tài hấp dẫn trong việc nghiên cứu văn học không chỉ trên thế giới mà còn rất đáng lưu tâm tại Việt Nam

2.1.2 Italo Calvino và tác phẩm Lâu đài của những số phận giao thoa từ nguồn tài liệu tiếng Việt

9

Ở Việt Nam, Italo Calvino đã nhận được khá nhiều sự quan tâm của các học giả Tuy vậy, những khám phá về phong cách, tư tưởng của Italo Calvino vẫn chưa thật sự phong phú và có tính hệ thống Các xu hướng nghiên cứu tập trung ở hai khía cạnh chính: lý thuyết trò chơi và nghệ thuật kể chuyện bằng Tarot trong tác phẩm nổi tiếng

đánh dấu tên tuổi của Italo Calvino trên văn đàn thế giới – tiểu thuyết Lâu đài của những

số phận giao thoa

Khuynh hướng nghiên cứu Italo Calvino và tác phẩm của ông dưới góc độ lý thuyết

trò chơi Tiêu biểu, trong công trình Italo Calvino, lịch sử và sự chơi trên Tạp chí Sông

Hương (2011), tác giả Cao Việt Dũng đã khám phá phong cách viết độc đáo của nhà

văn Italo Calvino Đồng thời so sánh Italo Calvino cùng với những nhà văn Ý khác như Luigi Pirandello và Umberto Eco Tác giả bài báo cho rằng Calvino không đi theo hai lối mòn thường gặp khi viết về lịch sử: hư cấu dựa trên tâm lí nhân vật lịch sử, hoặc tuân thủ nghiêm ngặt các tư liệu và sự kiện Thay vào đó, ông chọn một con đường thứ ba, giàu tính giả tưởng và mang đậm tinh thần “trò chơi” – khái niệm gắn liền với nhóm văn học Oulipo mà ông là thành viên [7]

Tiếp theo, trong luận văn thạc sĩ Trò chơi văn chương trong tiểu thuyết của Italo

Calvino (2014), tác giả Nguyễn Trần Như Ngọc đã khai thác một số biểu hiện về trò

chơi trong tác phẩm của Italo Calvino Tác giả dựa vào những yếu tố trong trò chơi nhằm chỉ ra phương thức kiến tạo trong các tác phẩm như kết cấu trò chơi, luật chơi, người chơi, không gian và thời gian chơi Qua đó, tác giả xác định ý nghĩa nhân sinh được thể

hiện qua các mô hình trò chơi trong bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta và sự đóng

góp về nghệ thuật cũng như xác lập quan niệm về trò chơi trong sáng tạo tiểu thuyết thông qua thực tiễn sáng tạo trò chơi văn chương [22]

Ngoài những công trình nói trên, tác giả Italo Calvino và tác phẩm Lâu đài của

những số phận giao thoa còn được nghiên cứu ở nhiều trang báo khác nhau nhưng vẫn

còn lẻ tẻ và chưa thực sự có tính hệ thống Bản thân tôi khi tìm hiểu về vấn đề này đã

đóng góp một phần trong bài báo Tarot và trò chơi trần thuật trong tiểu thuyết “Lâu đài

của những số phận giao thoa” của Italo Calvino (2023) Bài báo đã khai thác cơ chế kể

chuyện bằng lá bài Tarot Bởi tarot được xem như một công cụ bằng hình ảnh, nơi mà con người có thể suy đoán và liên tưởng Đồng thời bài viết tập trung phân tích hai cỗ

bài được sử dụng trong tác phẩm, đó là Visconti và Marseille Tính chất hoạt động của

nó trong tác phẩm khiến ta dễ dàng liên tưởng đến cơ chế thiết lập trò chơi Sau khi phân

10

tích cách kiến tạo trò chơi truyện kể trong Lâu đài của những số phận giao thoa từ luật

chơi, người chơi, bối cảnh trong tác phẩm, bài báo đã mô hình hoá cơ chế vận hành trò chơi kể chuyện bằng những lá bài tarot của Italo Calvino Từ đó, mô hình khai phá ý nghĩa của các lá bài Tarot tồn tại như một chiến lược sắp đặt và biểu diễn trò chơi trong hành trình tìm kiếm sự đọc Bên cạnh đó, bài báo đã khai phá hệ thống liên văn bản mà nhà văn đã sử dụng trong tác phẩm như một địa hạt để vận dụng vào trò chơi của mình; biến nó trở thành một trò chơi tương tác không giới hạn giữa nhà văn, người đọc và nhân vật [19]

Ngoài hướng nghiên cứu từ lý thuyết trò chơi từ những nghiên cứu, luận văn, luận

án hay những bài báo khoa học, Italo Calvino và tiểu thuyết Lâu đài của những số phận

giao thoa còn được khai thác ở nhiều trang báo lẻ tẻ khác nhau Tập trung phân tích về

phong cách sáng tác, nội dung tác phẩm và cấu trúc trần thuật của Italo Calvino Nguyễn

Chí Hoan trong bài viết Dưới bóng một cây du cổ tích (2012) đã so sánh các cuốn tiểu

thuyết của Italo Calvino với cùng cấu trúc mở, sự tương tác qua lại giữa tác giả và tác phẩm “tiểu thuyết và người viết tiểu thuyết trở thành các nhân vật của một tiểu thuyết, chứa đựng lẫn nhau, tạo nên một đồ hình lộng lẫy và hóm hỉnh về tác phẩm mở, suy ngẫm về nơi mà thực tại với văn chương hòa lẫn như nước sông với nước thủy triều trong dòng chảy hòa nhất của trải nghiệm sống thăng hoa trong hư cấu.” [13] Cấu trúc trần thuật đa tầng, cùng sự tự ý thức của văn bản về chính nó đã biến các tiểu thuyết của Calvino thành không gian sáng tạo nơi người đọc không còn đứng ngoài mà trở thành một phần của quá trình kiến tạo ý nghĩa

Linh Trang trong bài viết Lâu đài và Tửu quán giao thoa của Italo Calvino (2023)

đã đi phân tích và suy đoán các câu chuyện của những người lữ khách ở hai phần Lâu đài và Tửu quán Nhận ra sự giống cũng như cái khác biệt giữa các số phận, tác giả đã

đi tìm kiếm sự giao thoa giữa cuộc đời và hoàn cảnh của các nhân vật trong tác phẩm Đồng thời, bài viết đang chỉ ra những mối liên kết giữa nhà văn Italo Calvino và những học giả khác trên thế giới để tạo ra những câu chuyện của chính mình Từ đó, dự đoán

về một số lý do mà nhà văn này sử dụng bộ bài tarot trong tác phẩm [29]

Liên Hương trong bài báo 100 năm ngày sinh Italo Calvino: Những thế giới nên

thơ và biến ảo dị thường (2023) đã đi khái quát lại một số tác phẩm gắn liền với sự thay

đổi trong phong cách văn chương của Italo Calvino Từ những cuốn tiểu thuyết đầu tiên gắn liền với những cuộc sống cách mạng cho đến sự đổi mới trong phong cách sáng tác

11

Ông bắt đầu viết về những câu chuyện tuổi thơ, tưởng tượng, siêu thực,… Mỗi tác phẩm như một cuộc thể nghiệm mới, cho thấy sự uyển chuyển trong tư duy nghệ thuật của ông: không bị ràng buộc bởi bất kỳ lối viết cố định nào, mà như thể luôn được tạo ra bởi những cái nhìn mới [15]

Tiếp nối dòng tư duy đó, Hiền Trang trong bài viết Tarot và bản chất kể chuyện

(2023) đã khám phá nguồn gốc và ý nghĩa của bộ bài Tarot như một môn nghệ thuật cổ xưa, phù hợp với việc suy đoán và kể chuyện Tác giả khẳng định “Nghệ thuật Tarot không hẳn là nghệ thuật tiên đoán tương lai hay nhìn sâu quá khứ, đôi khi, nó giống như một nghệ thuật kể chuyện hơn” [30] Đồng thời bài viết còn đề cập đến sự phổ biến của Tarot ở thời hiện đại, đặc biệt là tính ứng dụng của nó vào trong văn học mà cụ thể là trong tác phẩm

Lâu đài và Tửu quán giao thoa của Italo Calvino [30]

Thống kê sơ bộ trong khả năng tập hợp tài liệu của chúng tôi, đã có tới hơn 20 công trình lớn nhỏ (từ những phân tích, đánh giá trên báo ấn, tạp chí; những chuyên luận, luận văn…) đi sâu vào nghiên cứu, đánh giá, bình luận về con người, phong cách

và đặc biệt là các kỹ thuật viết được Italo Calvino sử dụng trong cuốn tiểu thuyết Lâu

đài của những số phận giao thoa

Tuy nhiên, các nghiên cứu trên thường tập trung đào sâu, khai thác một khía cạnh nhất định về phương diện nội dung hay tính trò chơi trong tác phẩm Trong khi đó, các công trình nghiên cứu ở nước ngoài được khai phá một cách phong phú hơn, đề cập nhiều hơn đến các khía cạnh như: lối trần thuật mê cung; tính tương tác giữa tác giả, văn

bản, bạn đọc; v.v Thậm chí, một số nghiên cứu còn đi sâu khám phá tiểu thuyết Lâu đài

của những số phận giao thoa dưới nhiều dạng thức khác nhau như tính trò chơi, tính

liên văn bản, v.v Cách tiếp cận đa chiều này làm nổi bật những dấu ấn đặc trưng của một nhà văn được xem là bậc thầy truyện kể Bản thân Italo Calvino - nhà văn tiên phong trong việc thay đổi cấu trúc và diện mạo văn chương, cũng có những bài nghiên cứu đi sâu vào quan niệm, tư tưởng cá nhân và ý thức được công việc sáng tạo của mình khi xây dựng những tác phẩm mang đậm phong cách cá nhân

Tuy vậy, chúng tôi nhận thấy chưa có một công trình nào tập trung cụ thể vào vấn

đề siêu văn bản trong tiểu thuyết của Italo Calvino Chính vì thế, đây là một mảnh đất màu mỡ và đầy tính “vẫy gọi” để chúng tôi đi vào tìm hiểu vấn đề siêu văn bản trong

tiểu thuyết Lâu đài của những số phận giao thoa của Italo Calvino Những kết quả

12

nghiên cứu của các công trình trên sẽ là những gợi mở quan trọng cho chúng tôi trong quá trình thực hiện nghiên cứu của mình

2.2 Những nghiên cứu về siêu văn bản (Hypertext)

2.2.1 Những công trình nghiên cứu về siêu văn bản trên thế giới

Trong thời đại kỹ thuật số, khái niệm siêu văn bản (hypertext) đã trở thành một phần không thể thiếu của các nghiên cứu về hệ thống thông tin và truyền thông Siêu văn bản không chỉ là một phương tiện mới giúp ta thay đổi phương thức truy cập và tiêu thụ thông tin mà nó còn là một hiện tượng văn hóa, tri thức giúp chúng ta thay đổi cách viết, đọc và giao tiếp với văn bản Nó như một dạng văn bản điện tử cho phép người đọc chuyển từ một đoạn văn bản này sang một đoạn văn bản khác thông qua các liên kết (siêu liên kết), tạo ra một mạng lưới văn bản Điều này hoàn toàn khác với cách đọc/tiếp nhận thông tin truyền thống, chúng ta phải lật từ trang này sang trang khác theo một thứ

tự cố định Sự khác biệt căn bản với phương thức đọc/tiếp nhận thông tin tuần tự truyền thống đã mở ra một hướng nghiên cứu đa chiều và thu hút sự quan tâm của nhiều công trình khoa học

Thứ nhất, khuynh hướng nghiên cứu về lịch sử hình thành của lý thuyết siêu văn

bản bắt nguồn từ khoa học công nghệ thông tin và vận dụng vào văn học Đầu tiên có

thể kể đến công trình Hypertext in Context (Siêu văn bản trong ngữ cảnh) (1991) của

một nhóm tác giả gồm: Connor McKnight, A Dillon, J Richardson đã bàn luận và khái quát nhiều khía cạnh về siêu văn bản Công trình đã chỉ ra rằng, siêu văn bản ra đời là kết quả của sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ máy tính Đồng thời, công trình đã khám phá về sự khác biệt của siêu văn bản so với tài liệu giấy như thế nào Trong siêu văn bản, các liên kết đều “được máy móc hỗ trợ” Chính vì lý do này mà sự ra đời của siêu văn bản phải chờ sự kết hợp giữa sức mạnh xử lý và khả năng hiển thị trong máy tính Để hiểu rõ hơn về siêu văn bản, các tác giả đã dựa vào các nghiên cứu về tâm lý học để so sánh cách con người định hướng trong một không gian vật lý và trong một không gian siêu văn bản Họ cho rằng, để siêu văn bản trở thành một công cụ phổ biến, chúng ta cần phải giải quyết một số vấn đề liên quan đến cách tổ chức thông tin và cách người dùng tương tác với nó Siêu văn bản đã được ca ngợi như một phát minh có tầm quan trọng đặc biệt vì nó đưa ra những cách thức hoàn toàn mới về cấu trúc thông tin

Ưu điểm này ngoài những lợi ích xuất phát từ thực tế là siêu văn bản là một dạng văn bản điện tử, với tất cả các khả năng mà nó mang lại nhờ thao tác linh hoạt và tìm kiếm

13

nhanh chóng Nó đã mở ra nhiều tiềm năng phát triển ở nhiều lĩnh vực và những ngành nghề khác trong nghiên cứu [66]

John B Smith và Stephen F Weiss trong bài báo Hypertext (Siêu văn bản) (1988)

đã khái quát các khái niệm về siêu văn bản nhìn từ cách tiếp cận và quản lý trong phần mềm công nghệ thông tin Khi đó, dữ liệu của nó được lưu trữ trong một mạng lưới kết nối bằng các liên kết, có thể là hình ảnh, âm thanh, video, v.v So với những ấn phẩm thông thường bị giới hạn ở văn bản thì “siêu văn bản cung cấp âm thanh, chuỗi video, hình ảnh động” (3) [58, tr 818] Đồng thời, bài viết đã đưa ra các mốc phát triển của

siêu văn bản dựa trên sự phát hiện của Bush khi xây dựng hệ thống Memex Bên cạnh

đó, nó còn mô tả chi tiết tính ứng dụng về siêu văn bản trong thời đại công nghệ số trên một số sự kiện của Apple Từ đó, bài viết nêu lên vai trò và tầm ảnh hưởng mạnh mẽ của nó đối với người sử dụng về tính năng mới [58]

Bên cạnh đó, Bolter trong cuốn sách đầu tay của mình Writing Space: Computers,

Hypertext, and the Remediation of Print (Không gian viết: Máy tính, Siêu văn bản và

Biện pháp khắc phục vấn đề in ấn) (2001), ấn bản lần thứ hai Cuốn sách đã nghiên cứu sâu rộng về cách mà máy tính và đặc biệt là siêu văn bản (hypertext) đã thay đổi cách chúng ta viết và đọc Chủ đề chính của ấn bản lần thứ nhất tập trung vào lý thuyết về siêu văn bản, một kĩ thuật cho phép các nhà khoa học, học giả và nhà văn sáng tạo xây dựng các văn bản tương tác theo nhu cầu và mong muốn của người đọc Bolter chứng minh rằng sự xuất hiện của siêu văn bản đánh dấu một bước ngoặt lớn trong lịch sử của chữ viết, một giai đoạn có ý nghĩa sâu rộng trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, khoa học, triết học và lý thuyết trong văn học Qua ấn bản lần thứ hai, Bolter mở rộng mục tiêu của tập sách gốc, minh họa mối quan hệ giữa in ấn và phương tiện truyền thông Ông lập luận rằng văn học được thể chế hóa và cụ thể hóa dưới dạng sách, dựa vào vị thế này, sách là phương tiện chính để đưa văn học đến với mọi người Nhờ sách, tác giả và tác phẩm của họ mới được nhiều người biết đến Mở rộng về vấn đề này, Bolter cho rằng, trong văn học “không có văn bản đơn nghĩa nào ngoài tách biệt khỏi người đọc; người viết tạo ra một tập hợp các văn bản tiềm năng, để tự do lựa chọn” (4) [41, tr 158] Bằng những cách này, Bolter lập luận về cách các tính năng công nghệ, chẳng hạn như người đọc có thể chọn liên kết nào để theo dõi hoặc có thể thêm văn bản vào văn bản hiện có, tạo ra sự đổi mới về các chuẩn mực sáng tạo và tiếp nhận văn chương

14

Tiếp theo là công trình của Landow với tựa đề Hypertext 3.0: Critical Theory and

New Media in an Era of Globalization (Siêu văn bản 3.0: Lý thuyết phê phán và phương

tiện truyền thông mới trong kỷ nguyên toàn cầu hóa) (2006), ấn bản lần thứ ba Công trình đã khám phá mối quan hệ giữa lý thuyết xã hội và văn học đương đại với những tiến bộ mới nhất trong phần mềm máy tính Landow đã đề xuất việc hiểu siêu văn bản thông qua các lý thuyết hậu cấu trúc và phản ứng của người đọc Landow lập luận rằng trong siêu văn bản, ranh giới giữa tác giả và người đọc trở nên mờ nhạt hơn, trong đó: “hình ảnh của tác giả siêu văn bản tiếp cận, ngay cả khi nó không hoàn toàn hợp nhất với hình ảnh của người đọc; các chức năng của người đọc và người viết trở nên gắn bó sâu sắc với nhau hơn bao giờ hết […] Siêu văn bản, tạo ra một người đọc tích cực, thậm chí xâm phạm quyền lực của tác giả, loại bỏ một số quyền lực và cấp cho

nó tới người đọc” (5) [63, tr.71] Ông cũng thảo luận về blog, phim tương tác và mối quan hệ giữa siêu văn bản và trò chơi Siêu văn bản không chỉ đơn thuần là một công

cụ công nghệ mà còn mang đến những thay đổi lớn về mặt xã hội và văn hóa Việc kết nối toàn cầu nhờ Internet đã tạo ra những cộng đồng sáng tạo mới, nơi mọi người có thể chia sẻ và cùng nhau xây dựng những câu chuyện Công trình được mở rộng và cập nhật toàn diện, đây có thể được xem là tiền đề quan trọng cho những nghiên cứu về sau của siêu văn bản

Thứ hai, khuynh hướng nghiên cứu về những đặc trưng nổi bật của siêu văn bản

Từ đó thay đổi cách người viết và người đọc tư duy về sáng tác văn học Những suy

ngẫm của Aarseth Espen trong bài báo Nonlinearity and literary theory (Tính phi tuyến

tính và lý thuyết văn học) (1994) về các lý thuyết phổ biến về siêu văn bản chủ yếu dẫn đến sự phân biệt của ông giữa cấu trúc và cách đọc siêu văn bản, vì đối với ông, chính tính phi tuyến tính của siêu văn bản chứ không phải tính đa tuyến tính quyết định sự khác biệt thực sự giữa siêu văn bản và văn bản truyền thống Ông phân tích mối quan

hệ quyền lực giữa tác giả và người đọc siêu văn bản, đồng thời phê phán một số tuyên

bố phổ biến về siêu văn bản như “người đọc như người viết”, “phi tập trung hóa” và

“tính tương tác” Trên cơ sở phân biệt cấu trúc và cách đọc siêu văn bản, ông cho rằng siêu văn bản có cấu trúc phi trần thuật mà qua đó người đọc có thể có được cảm giác chủ quan về trần thuật trong quá trình đọc [32]

David S Miall and Teresa Dobson trong bài báo Reading Hypertext and the

Experience of Literature (Đọc siêu văn bản và trải nghiệm văn học) (2001) đã cho rằng

15

siêu văn bản như một phương tiện sẽ thay đổi cách đọc văn học, đặc biệt thông qua việc khôi phục các hình ảnh được cho là bị in ấn và thông qua sự lựa chọn được cung cấp cho người đọc bằng các liên kết Tuy nhiên, bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm

về việc đọc cho thấy rằng những khía cạnh này của siêu văn bản có thể làm gián đoạn việc đọc Trong một nghiên cứu về những độc giả đọc siêu bản mô phỏng hoặc cùng một văn bản ở dạng tuyến tính, chúng tôi nhận thấy một loạt khác biệt đáng kể: những khác biệt này cho thấy rằng siêu văn bản không khuyến khích phương thức tiếp thu và phản ánh đặc trưng cho việc đọc văn học Người ta có thể nghĩ rằng văn học và máy tính tồn tại trong các vũ trụ riêng biệt Nhưng kể từ khi các ý tưởng về siêu văn bản xuất hiện

và cơ sở kỹ thuật cho Internet đã được hình thành, chúng ta đã chứng kiến sự phát triển

và quan tâm to lớn đối với lĩnh vực này Nó chứa đầy các tài liệu tham khảo đến các tác phẩm khác và mời người đọc “theo liên kết” và đọc các tác phẩm khác Đóng góp chính của bài báo làm cho những người làm máy tính thấy những gì đã được thực hiện trong thế giới văn học và cho những người làm văn thấy những gì có thể thực hiện được về mặt kỹ thuật Việc đi theo ranh giới phân định hai ngành khoa học luôn là một vấn đề - mỗi ngành đều tin rằng các tác phẩm ở “ngoài lề” không thực sự sâu sắc, có căn cứ hoặc thậm chí không nghiêm túc [67]

Katherine Hayles trong bài báo The Transformation of Narrative and the

Materiality of Hypertext (Sự biến đổi của trần thuật và tính vật chất của siêu văn bản)

(2001) đã nhấn mạnh vai trò sáng tạo của tác giả trong việc xây dựng tác phẩm trong một giao diện mới tương tự như một văn bản điện tử gồm các cơ chế liên kết, hoạt ảnh, tệp âm thanh cũng như việc tạo và sắp xếp các hình ảnh Bài báo chỉ ra một số vấn đề

mà độc giả sẽ phải vấp phải nếu như không xác định được sự đổi thay trong văn bản mà

vô tình “đọc như trượt” trong mê cung ngôn từ đầy mới mẻ Mọi thông tin sẽ rất khó để nắm và rất khó để hiểu khi độc giả không có kiến thức nền Văn bản sẽ còn là sự kết hợp giữa hình học “tương tự các ký tự để tạo thành bề mặt địa hình phức tạp hơn” (6) [54,

tr 35] Bài báo đã nỗ lực tưởng tượng một ngôn ngữ hình ảnh có khả năng thay đổi cảm nhận của chúng ta về cách thức hoạt động của ngôn ngữ [54]

Diana Espinal Cruces and Jose Jesus Garcia Rueda trong bài báo HyperAuthor: A

New Tool for Hypertextual Narrative Creation (Siêu tác giả: Một công cụ mới để tạo

câu chuyện siêu văn bản) (2009) đã trình bày một số biểu hiện của siêu văn bản trong

những tác phẩm văn học Sau khi nhìn lại quá trình đọc và viết trong truyền thống, tác

16

giả đã khẳng định siêu văn bản như một ví dụ điển hình về một hình thức giao tiếp mới trong thời đại kỹ thuật số, từ đó nêu lên sự tác động qua lại giữa siêu văn bản và văn học Bằng cách phá vỡ cốt truyện truyền thống, siêu văn bản đã tạo ra cách đọc và cách viết mới Với cách tái tạo mới từ siêu văn bản trên Internet với hai dạng siêu hư cấu khám phá và siêu hư cấu mang tính xây dựng “Sự khác biệt quan trọng nhất giữa chúng nằm ở quyền tác giả: trong khi siêu hư cấu mang tính khám phá thường chỉ có một tác giả, thì siêu hư cấu mang tính xây dựng có nhiều tác giả, do đó đòi hỏi sự hợp tác từ mỗi người đọc/người viết và phá hoại các giới hạn giữa tác giả và người đọc” (7) [48, tr 77] Bài báo cũng nhấn mạnh việc tối đa hóa các ưu điểm của siêu văn bản để mang đến trải nghiệm tối ưu cho người đọc Khi đó, họ sẽ được khám phá các câu chuyện theo từng góc cạnh, dự đoán điều gì sắp xảy ra và sẽ xảy ra Cuối cùng, bài báo nhấn mạnh tầm quan trọng của tác giả khi thiết kế mạng lưới siêu văn bản trong một tác phẩm văn học

để tránh dẫn bạn đọc đi quá xa Ảnh hưởng này đã tạo ra nhiều cách hiểu siêu văn bản,

nó mang tính thử nghiệm và khi chúng ta biết sử dụng một cách thông minh nó có thể

mở ra những con đường mới thú vị trong văn chương [48]

Cuốn sách The Possible Worlds of Hypertext Fiction (Những thế giới khả hữu của

hư cấu siêu văn bản) (2010) bao gồm bảy chương của Alice Bell đã cung cấp những cách tiếp cận mới để phân tích một tiểu thuyết siêu văn bản dựa vào bối cảnh trong câu chuyện cùng với một cái nhìn tổng quan về lý thuyết siêu văn bản và tính ứng dụng của

nó trong nghiên cứu văn học thông qua một phân tích về tiểu thuyết Storyspace 1 Đó là những câu chuyện được tạo ra trên máy tính, nơi các từ, hình ảnh, âm thanh được kết nối với nhau bằng những đường link Bạn có thể hình dung như một mê cung chữ, mỗi khi bạn click vào một từ, bạn sẽ được đưa đến một đoạn văn mới, một hình ảnh khác hoặc một âm thanh bất ngờ “một thuật ngữ được sử dụng để mô tả tiểu thuyết hoặc truyện ngắn được viết bằng siêu văn bản và đôi khi có kèm theo hình ảnh, phim và âm thanh Những tác phẩm văn học kỹ thuật số như vậy có thể được truy cập trên World Wide Web nhưng chúng cũng được phân phối thông qua các thiết bị lưu trữ khép kín

1 Storyspace, văn bản bằng lời được phân chia thành các ô riêng biệt Các ô có thể lớn hoặc nhỏ, nhưng trong mọi trường hợp, người viết được khuyến khích coi mỗi ô là một đơn vị lời có bản sắc riêng Nếu mỗi đoạn văn bản được lưu trữ dưới dạng một ô riêng biệt trong tài liệu Storyspace, thì không cần thiết phải có chuyển tiếp tu từ giữa các đoạn văn Storyspace nhấn mạnh vào tính rõ ràng về mặt cấu trúc với cái giá phải trả là sự trôi chảy về mặt tu

từ Khi tài liệu được in ra, người viết phải giải quyết các vấn đề tu từ của bản in không phát sinh trong không gian điện tử, nơi tài liệu được tạo ra Theo Joyce, M (1991), Storyspace as a hypertext system for writers and readers

of varying ability Hypertext ’91 Proceedings 381 – 387 https://dl.acm.org/doi/pdf/10.1145/122974.125110

17

như CD-ROM” (8) [39, tr 1] Công trình đã cung cấp bốn ví dụ minh họa trong một số cuốn tiểu thuyết có cấu trúc đặc biệt và trình bày hướng người đọc tiếp cận đối với những tác phẩm đó Người đọc sẽ được giao trách nhiệm lựa chọn con đường nào để

đi theo và buộc họ phải tương tác với văn bản trong toàn bộ trải nghiệm đọc Cuốn sách cung cấp một hướng phân tích có hệ thống về siêu văn bản, nó không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về một hình thức văn học mới mà còn mở ra những chân trời sáng tạo vô tận [39]

Tác giả Norheim và Cassandra Ophelia trong luận văn Liminal Machines: Cyborg

Identity in Digital Literature (Máy móc: Bản sắc Cyborg trong văn học kỹ thuật số)

(2013) đã khám phá các kĩ năng trần thuật dưới góc nhìn của siêu văn bản Nó có khả năng tạo ra các đường dẫn phân nhánh và thay đổi cách chúng ta tương tác với văn bản Việc mở ra các cấp độ tương tác sâu hơn được kích hoạt bởi thời kì kỹ thuật số tạo điều kiện để các tác phẩm văn học ra đời nhằm thể hiện vai trò của người đọc Bởi vì bản chất của những đường dẫn có khả năng mở rộng tư duy chứ không phải bắt buộc chúng

ta đi như một cuộc hành trình từ trên xuống dưới trong một cuốn sách Vì vậy, tính tương tác là tính năng cốt lõi của phương tiện truyền thông Dựa vào nguồn gốc và sự phát triển về siêu văn bản trong công nghệ thông tin với tính năng đáp ứng sự tương tác của con người một cách tức thời và trực tiếp nhằm mở ra những khả năng tìm kiếm và khám phá thông qua nỗ lực tìm kiếm từ phía người đọc Bằng cách xây dựng các siêu văn bản

đã mang lại cho người đọc trải nghiệm mới, những câu chuyện mới có thể được kể, mở

ra nhiều tính đa dạng Thông qua đó, công trình đã khẳng định sự thay đổi trong các loại hình văn học mở đã ra khả năng sáng tạo trở nên phong phú hơn và mỗi tác phẩm sẽ cung cấp nhiều nền tảng về cấu trúc, khả năng liên thông với những tác phẩm khác [75]

Khalid Alqadi, Saudia Arabia trong bài báo Globalization, Hypertext and

Literature: Changes in Authoring and Reading (Toàn cầu hóa, siêu văn bản và văn học:

Những thay đổi trong cách viết và đọc) (2014) đã khám phá tác động của siêu văn bản

đối với vai trò của việc đọc và tác giả sau quá trình lan rộng của toàn cầu hóa trên toàn thế giới Kể từ khi xuất hiện, toàn cầu hóa đã tác động đến mọi môi trường kinh

tế, chính trị, công nghệ và làm thay đổi hành vi của người đọc nói chung và tác giả nói riêng Một số cuộc điều tra thực nghiệm được thực hiện cả về tiến bộ công nghệ đối với độc giả và tác giả, những cuộc khảo sát này cho thấy sự thay đổi trong quá trình tiếp nhận văn học Bài viết đưa ra một khung phân tích mới nhằm tìm hiểu những

18

biến đổi diễn ra trong văn học hiện đại, đồng thời đưa ra một số lập luận với sự đóng góp của một số tác giả, nhằm nhấn mạnh rằng Siêu văn bản có thể được coi là tác động trực tiếp của sự xuất hiện của công nghệ và truyền thông mới, đặc biệt là sau sự

ra đời của Internet Siêu văn bản tạo nên một cuộc cách mạng về phong cách viết và

có một số tác động đến việc soạn thảo và viết lách [35]

Claire Taylor trong công trình Electronic Literature In Latin America From Text

To Hypertext (2019) đã khái quát một cách đầy đủ các công trình nghiên cứu về siêu văn

bản trong những thời kì đầu tiên Cho đến nay, siêu văn bản được chia ra thành hai làn sóng, làn sóng siêu văn bản truyền thống và làn sóng siêu văn bản công nghệ Mỗi công trình là một quan điểm khác nhau về siêu văn bản Hầu hết các vấn đề đều xoay quanh chức năng, hạn chế và hướng tiếp cận mới của người đọc đối với siêu văn bản Thông qua cách tiếp cận về ba mặt: công nghệ (nền tảng kỹ thuật số được sử dụng), thẩm mỹ (phân tích văn bản) và đạo đức như một khuôn khổ để phân tích văn học kỹ thuật số Công trình đã nghiên cứu một loạt tác phẩm siêu văn bản để thẩm vấn các quá trình

số hóa trong văn học Mỹ Latinh Tổng hợp các nghiên cứu này cho ta thấy sự phát triển của văn học đương đại về khả năng đọc viết trong thế giới trực tuyến [85]

Millard và Hargood trong bài báo Hypertext as a Lens into Interactive Digital

Narrative (Siêu văn bản như một lăng kính trong tường thuật kỹ thuật số tương tác)

(2021) đã cho rằng siêu văn bản có thể giải thích mạch lạc các chức năng chuyển đổi (các bộ phận của hệ thống quản lý trạng thái tường thuật) qua cách phân tích câu chuyện bằng việc chỉ ra thủ pháp, điều khiển cơ sở dữ liệu, phân tích cú pháp và tường thuật bằng trò chơi Khi làm như vậy, tác giả xác định một ống kính siêu văn bản, được tạo thành từ các lớp trạng thái từ vựng, trạng thái câu chuyện, mô hình thế giới và động cơ câu chuyện Bài báo đã nỗ lực chỉ ra cách các hệ thống thủ pháp, phân tích tiểu thuyết

và cách tường thuật dưới dạng thức trò chơi được sử dụng như các công cụ tương tác và trình bày nhằm bổ sung và xây dựng dựa trên các cấu trúc này [68]

Trong bài báo Seven Hypertext (Bảy siêu văn bản) (2023) của nhóm tác giả

Anderson and Millard đã lập luận rằng tính cấu trúc và đa dạng của siêu văn bản khiến cho việc định nghĩa trở nên không thực tế Thay vào đó, họ đề xuất các bối cảnh khác nhau và sau đó cố gắng rút ra các mối quan hệ và điểm tương đồng giữa chúng: siêu văn bản là công cụ cho tư duy, là biểu diễn tri thức, là kết cấu xã hội, là văn học, là trò chơi, là cơ sở hạ tầng và là giao diện Tác giả lập luận rằng những điều này được

Nhìn chung, tình hình nghiên cứu về lý thuyết siêu văn bản trên thế giới được chia làm hai khuynh hướng chính: hoặc tập trung vào lịch sử hình thành hoặc nghiên cứu về đặc trưng tiêu biểu của tính siêu văn bản Nhìn lại quá trình phát triển của siêu văn bản, không chỉ giúp chúng tôi hiểu sâu hơn về giá trị của nó đối với các ngành khoa học nói chung cũng như văn học nói riêng, mà còn định hướng cho việc tìm kiếm, tiếp cận và khám phá thêm những khoảng trống chưa được chạm đến trong những sáng tác của nhà văn Italo Calvino

Những công trình chúng tôi đề cập trên đây chủ yếu bằng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp, ngoài ra, trong quá trình tìm kiếm và thu thập tài liệu còn các các kết quả nghiên cứu bằng nhiều ngôn ngữ khác, những đáng tiếc lại không thể tiếp cận và tìm hiểu Nói như vậy, để thấy rằng đến trước năm 2025 vấn đề về siêu văn bản luôn được quan tâm

và được săn đón bởi những nhà nghiên cứu lớn, nhỏ trên thế giới Đặc biệt là trong thời đại công nghệ phát triển, siêu văn bản lại trở nên đáng quan tâm hơn bao giờ hết bởi những đặc trưng riêng biệt của nó ứng với xu thế phát triển của thời đại, chú ý nhất là trong văn học

2.2.2 Một số tiếp cận lí thuyết về siêu văn bản tại Việt Nam

Ở Việt Nam trong gần hai thập niên vừa qua, lí thuyết về siêu văn bản và ứng dụng nghiên cứu trong văn học đã xuất hiện trong các bài báo, các luận văn, luận án hoặc một

số dịch thuật cá nhân riêng lẻ Gần như chưa thấy một công trình chuyên khảo giới thiệu tổng quát, đầy đủ về siêu văn bản từ lí thuyết đến tiếp nhận

Công trình đầu tiên chúng tôi muốn đề cập đến đó chính là Văn học hậu hiện đại

lý thuyết và tiếp nhận (2013) của Lê Huy Bắc đã có khái quát đôi nét sơ lược về siêu

văn bản khi so sánh sự khác nhau giữa đa văn bản và siêu văn bản Ông cho rằng “siêu văn bản thiên về kĩ thuật sắp đặt, dựa trên thành tựu công nghệ computer” [3, tr 204], sau khi đưa ra những đặc trưng về lối viết trong tiểu thuyết dưới góc nhìn của siêu văn bản, công trình đã khẳng định “Khi sáng tạo theo cách siêu văn bản, nhà văn đánh số các đoạn văn bản lần lượt theo thứ tự số đếm, rồi đề nghị độc giả đọc theo chỉ định các

20

số nếu muốn có một văn bản theo một chủ đề nhất định Người đọc chỉ cần sử dụng vài thao tác trên máy tính là có được văn bản mong muốn.” [3, tr 204] Mặc dù chỉ điểm qua một số nét nổi bật của siêu văn bản trong tiểu thuyết nhưng công trình đã góp phần giúp người đọc có cái nhìn tổng quan hơn về lý thuyết mới này

Nguyễn Phương Khánh trong bài báo Siêu hư cấu và hiệu ứng Droste trong tiểu

thuyết Nếu một đêm đông có người lữ khách (2020) của Italo Calvino đã áp dụng siêu

văn bản để phân tích trong một tác phẩm văn học Trong tác phẩm Nếu một đêm đông

có người lữ khách, Italo Calvino đã lồng ghép nhiều cuốn tiểu thuyết khác nhau tạo nên

sự chồng chéo và đan lồng các câu chuyện trong một cuốn sách Chính vì vậy, “Cuốn tiểu thuyết chỉ có một nhan đề, nhưng thực chất bên trong là sự lắp ghép nhiều cuốn tiểu thuyết khác nhau - một cuốn “tiểu thuyết thậm phồn”, một hypertext” [17, tr.98] dường như chính người đọc đang bị rơi vào trò chơi mê cung của ngôn ngữ do tác giả cố tình tạo ra Bài viết đã cho chúng ta thấy được vô số mạng lưới câu chuyện được kết nối trong tác phẩm Từ đó giúp người đọc nắm bắt được trò chơi ngôn ngữ và các thủ pháp

kể chuyện của nhà văn, khám phá được diễn ngôn siêu hư cấu của Calvino [17]

Nguyễn Minh Quân trong bài viết Về văn học hypertext (2011) đã khái quát những

đặc trưng cơ bản của siêu văn bản Sau khi tác giả đi tìm hiểu về sự hình thành và phát triển dựa trên những công trình nghiên cứu đầu đời Tiếp theo bài viết đã giới thuyết ngắn gọn về những đặc điểm của siêu văn bản như tính phi tuyến tính, tính liên văn bản,

sự tương tác qua lại giữa người viết và người đọc,… Bài viết như một sự gởi mở về hướng nghiên cứu mới nhìn từ những đặc trưng của siêu văn bản trong văn học thế giới cũng như văn học Việt Nam trong tương lai, tác giả khẳng định “văn chương hypertext

sẽ làm thay đổi diện mạo văn học của thế giới, trong đó có văn chương Việt Nam trong một tương lai không xa” [24]

Nguyễn Vy Khanh trong bài viết Về cách tân tiểu thuyết (2020) đã tìm hiểu một số

hình thức cách tân mới trong trong văn học Có thể thấy, văn chương ngày nay đã đó rất nhiều bước tiến vượt bậc về sự đổi mới trong nội dung lẫn hình thức, từ thẩm mĩ cho đến chất liệu bên trong Bài viết đã tìm hiểu về sự cách tân trong những cuốn tiểu thuyết gần đây cũng như điểm qua một số tác giả đã sáng tác theo chiều hướng mới mẻ này Bài viết đã cho ta thấy một cái nhìn về sự phát triển diện mạo mới của văn chương đương đại [18]

21

Cuối cùng là công trình Siêu văn bản trong ngôn ngữ, văn hóa và văn học của

Trịnh Bá Đĩnh, tác giả đã tập trung khảo sát khái niệm “siêu văn bản” như một phạm trù quan trọng trong lý luận văn học hiện đại, đồng thời đặt nó trong mối quan hệ với tính liên văn bản Trên cơ sở tiếp cận liên ngành, tác giả phân tích các biểu hiện của siêu văn bản trong nhiều lĩnh vực khác nhau như ngôn ngữ học, văn hóa, điện ảnh và văn học Trong phần ngôn ngữ học, bài viết dựa trên quan điểm của R Jakobson và A Wierbicka

để đề xuất một định nghĩa khái quát: siêu văn bản là phần văn bản có chức năng diễn giải, bình luận về cấu trúc và quá trình hình thành văn bản chính Từ đó, tác giả mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các hiện tượng siêu văn bản trong kịch nghệ, phim ảnh và văn học Bài viết dành sự chú ý đặc biệt cho văn học hiện đại và hậu hiện đại, nơi siêu văn bản trở thành công cụ quan trọng trong việc tạo lập tầng nghĩa thứ cấp, phản tư và đối thoại với chính văn bản gốc Thông qua đó, bài báo góp phần làm rõ vai trò của siêu văn bản trong việc định hình cách đọc và cách hiểu tác phẩm nghệ thuật trong bối cảnh văn hóa – tư tưởng đương đại [8]

Từ lúc hiện diện ở Việt Nam, siêu văn bản đã được chú trọng nghiên cứu về lí thuyết, cho đến nay đã có một số công trình khoa học, một số bài báo khoa học, nghiên cứu và vận dụng lí thuyết này vào phê bình văn học Việc vận dụng lí thuyết siêu văn bản vào phân tích văn học vẫn chỉ dừng lại ở những bài viết riêng lẻ, những trang báo nhỏ lẻ, chưa thực sự đi sâu vào những đặc trưng cốt lõi của siêu văn bản Tiểu thuyết đương đại đang có những chuyển biến phức tạp đòi hỏi cách tiếp cận mới trong đó có việc phân tích siêu văn bản Chúng tôi đặt ra vấn đề nghiên cứu tiểu thuyết Italo Calvino nhìn từ lí thuyết về siêu văn bản đáp ứng yêu cầu khoa học này để góp phần làm rõ hơn đặc điểm trong các sáng tác của nhà văn nước Ý Hướng nghiên cứu trên có ý nghĩa quan trọng trong việc tiếp tục hiện thực hóa việc ứng dụng lí thuyết về siêu văn bản vào nghiên cứu văn chương

3 Mục đích nghiên cứu

Khóa luận thông qua việc tìm hiểu, tiếp cận lí thuyết về siêu văn bản để từ đó phân

tích các đặc trưng cơ bản của vấn đề này trong tiểu thuyết Lâu đài của những số phận

giao thoa của Italo Calvino Từ siêu văn bản, nhà văn ẩn ý muốn bàn đến sự hiện diện

của các công cụ có khả năng kể chuyện khác ngoài ngôn từ, đồng thời hướng tới sự dung hoà những mô hình tư duy phản ánh hiện thực trong văn chương

22

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những đặc trưng của siêu văn bản trong tác

phẩm Lâu đài của những số phận giao thoa của nhà văn Italo Calvino

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Italo Calvino (2022), Lâu đài của những số phận giao thoa, bản dịch của Hà Vũ

Trọng, NXB Hội nhà văn

Khoá luận lựa chọn khảo sát Lâu đài của những số phận giao thoa như một trường

hợp tiêu biểu để tiếp cận lý thuyết siêu văn bản trong sáng tác của Italo Calvino Tác phẩm là minh chứng tiêu biểu thể hiện rõ nét nhất những đặc trưng cốt lõi của lý thuyết siêu văn bản và nó được xem như một sự thay đổi trong tư duy sáng tác: từ mô hình kể chuyện tuyến tính sang cấu trúc mạng lưới, từ văn bản đóng sang văn bản mở, từ cái kết duy nhất sang chuỗi khả thể chưa hoàn tất

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp cấu trúc: nhằm phân tích cấu trúc phi tuyến tính của tác phẩm, một

cấu trúc “mạng lưới” với các nút siêu văn bản

5.2 Phương pháp ký hiệu học: phân tích các lá bài Tarot như một hệ thống ký hiệu

đậm tính biểu tượng và khả năng tạo ra các câu chuyện

5.3 Phương pháp nghiên cứu liên văn bản: phân tích cách tiểu thuyết tham chiếu và

kết nối với các văn bản khác (tương tự như cách một siêu văn bản kỹ thuật số liên kết đến các nguồn tài nguyên khác)

5.4 Phương pháp liên ngành: xem xét các đặc trưng của siêu văn bản kỹ thuật số (như

lý thuyết của George Paul Landow) và lý thuyết trò chơi để đánh giá tính tương tác của

văn bản và vai trò “viết lại” của người đọc (reader as writer)

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài

Trên cơ sở những công trình nghiên cứu về siêu văn bản trên thế giới, những công trình nghiên cứu về siêu văn bản ở Việt Nam và việc ứng dụng lí thuyết này để nghiên

cứu tác phẩm Lâu đài của những số phận giao thoa của Italo Calvino, chúng tôi hệ thống

bổ sung để hoàn chỉnh hơn lí thuyết về siêu văn bản ở Việt Nam và làm nền tảng cơ sở khoa học để tiến hành nghiên cứu các vấn đề liên ngành khác trong tiểu thuyết của Italo Calvino

23

Khi được hoàn thành, kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng như một tài liệu chuyên môn cho việc giảng dạy và nghiên cứu trong lĩnh vực lý luận văn học và phê bình Ngoài ra, khoá luận cũng là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho những người quan tâm đến vấn đề siêu văn bản, đặc biệt là trong mối liên hệ với tư duy sáng tác văn học

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Nội dung khoá luận được

triển khai gồm ba chương:

Chương 1: Siêu văn bản (hypertext) trong văn học – định nghĩa và đặc trưng

Chương 2: Siêu liên kết và liên văn bản trong Lâu đài của những số phận giao thoa

Chương 3: Mê cung trần thuật và tính trò chơi của truyện kể trong Lâu đài của những

số phận giao thoa

24

NỘI DUNG

Chương 1:

SIÊU VĂN BẢN TRONG VĂN HỌC – ĐỊNH NGHĨA VÀ ĐẶC TRƯNG

Giữa thế kỷ XX, một kỹ sư, một nhà phát minh người Mỹ là Vannevar Bush (1890

- 1974), trong bài tiểu luận có tên As We May Think (1945), đã phác thảo hình dung về

một hệ thống lưu trữ và liên kết thông tin mà ngày nay được xem là tiền thân của siêu

văn bản (hypertext) và World Wide Web Cỗ máy giả tưởng đó có tên là Memex, một tiền thân để hypertext ra đời, sau này trở thành nền tảng của toàn bộ Internet hiện đại và

đưa đến sự phát triển của hệ thống lý thuyết văn học liên quan Sự xuất hiện của thuật ngữ siêu văn bản trong nghiên cứu văn học đưa đến nhiều thay đổi trong quan niệm về văn bản, cấu trúc văn bản, sự gắn kết với các nền tảng công nghệ, vai trò của người đọc… Chương 1 nhằm khảo sát khái niệm siêu văn bản từ góc độ văn học, phân tích quá trình hình thành và phát triển của nó trong mối liên hệ với công nghệ và lý thuyết văn bản hiện đại Chương tập trung làm rõ các đặc trưng nổi bật của tác phẩm văn học khi được tiếp cận như một siêu văn bản, bao gồm tính phân mảnh, liên văn bản, đa tuyến,

và khả năng tương tác giữa người đọc và văn bản Qua đó, chương tạo nền tảng lý luận

để tiếp cận các tác phẩm văn học hậu hiện đại dưới góc nhìn siêu văn bản, trong đó có

tiểu thuyết Lâu đài của những số phận giao thoa của Italo Calvino

1.1 Siêu văn bản – khái niệm và lịch sử hình thành

1.1.1 Khái niệm “siêu văn bản”

Từ điển Oxford định nghĩa siêu văn bản là “văn bản được lưu trữ trong hệ thống

máy tính có chứa các liên kết cho phép người dùng di chuyển từ một phần văn bản hoặc

tài liệu này sang phần khác” (9) [31] Trong Từ điển thuật ngữ Văn học của Lê Bá Hán

- Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi đi sâu hơn về nguồn gốc của định nghĩa: “Siêu văn bản là khái niệm xuất hiện từ giữa những năm 60, do nhà học giả Mĩ là The-o-dor Hom Nen-son (1937), do kết hợp từ tố hyper có nghĩa “siêu”, “trên”, “ngoài” với từ căn text (văn bản) mà thành Siêu văn bản theo tác giả của nó là một sự trình bày không liên tục,

là thứ văn bản phân nhánh, cho phép người đọc có thể lựa chọn và lắp ghép để đọc theo yêu cầu của mình, như trên màn vi tính Cũng có khi siêu văn bản được giải thích là vô

số tư liệu và hình ảnh liên hệ với nhau theo một phương thức phức tạp nào mà không dễ

25

trình bày lên mặt giấy Chúng có thể bao gồm cả cẩm nang hướng dẫn sử dụng bao gồm

cả bình chú, bổ sung, cước chú của người biên soạn.” [10]

Do đó, siêu văn bản được hình dung một cách khái quát nhất là mỗi một văn bản

sẽ trở thành một kho tàng tài liệu, đáp ứng nhu cầu tiếp cận và khai thác các chân trời mới trong tiếp nhận của bạn đọc Thay vì bị giới hạn trong một cấu trúc cố định, người đọc có thể tự do lựa chọn những con đường khám phá nội dung khác nhau, tạo ra một trải nghiệm cá nhân

Những định nghĩa cho thuật ngữ hypertext nêu trên xuất phát từ các tưởng tượng ban đầu về một hệ thống có khả năng lưu giữ và truy xuất thông tin thông qua các liên kết (như cỗ máy Memex của Vannevar Bush) đến kiểu văn bản mạng lưới của Ted

Nelson Trong cuốn sách Computer Lib/Dream Machines, Nelson đã viết: “văn bản

không tuần tự - văn bản phân nhánh và cho phép người đọc lựa chọn, đọc tốt nhất trên màn hình tương tác đây là một loạt các đoạn văn bản được kết nối bằng các liên kết,

cung cấp cho người đọc nhiều con đường khác nhau” (10) [73 tr 2] hay trong Literary

Machines (1988), Ted Nelson định nghĩa siêu văn bản “Khái niệm siêu văn bản là cấu

trúc của tài liệu bằng văn bản hoặc hình ảnh cho phép một người truy cập thông tin theo các liên kết hoặc đường dẫn, thay vì theo tiến trình tuyến tính” [74] hay nhằm mục đích liên kết các tài liệu và tài nguyên theo cách phi tuyến tính, cho phép truy cập thông tin linh hoạt và năng động hơn Nói một cách khác, đây được xem là một cấu trúc phi tuyến, nơi các đoạn văn bản và hình ảnh được kết nối bằng các liên kết cho phép người dùng truy cập nội dung không theo trình tự cố định, mà đi theo “các con đường đọc” đa dạng Nelson cho rằng đây là hình thức văn bản “tự viết” thay vì chỉ “trình bày”, một trải nghiệm đọc động và tương tác cao Khái niệm ban đầu về siêu văn bản này là tiền thân của các hệ thống kỹ thuật số hiện đại như Internet và World Wide Web, sử dụng các siêu liên kết để kết nối các phần thông tin khác nhau

Trong nghiên cứu văn học George P Landow - một trong những học giả hàng đầu

đã đóng góp rất nhiều vào việc nghiên cứu và phát triển lý thuyết về siêu văn bản, đã

đưa ra định nghĩa quan trọng về hypertext Trong công trình Hypertext: The

Convergence of Contemporary critical Theory and Technology (Siêu văn bản: Sự hội tụ

của lý thuyết phê bình đương đại và công nghệ) (1992) [61] là nền tảng cơ bản, đã kết hợp kiến thức về công nghệ thông tin và lý thuyết văn học để tạo ra một khung lý thuyết toàn diện về siêu văn bản và tác động của nó đối với việc đọc và viết Ông đã đặt siêu

26

văn bản trong một hệ thống liên văn bản trong sự tham chiếu từ những văn bản trước

đó Landow định nghĩa siêu văn bản “ là khối văn bản, đơn vị văn bản hoặc con đường đọc được kết nối với nhau thông qua các siêu liên kết Các siêu liên kết có thể kết nối một đoạn văn bản “bên ngoài” với một tác phẩm như văn bản song song hoặc tương phản của một tác giả khác hoặc “bên trong” với một đoạn văn bản khác trong cùng một tác phẩm” (11) [61, tr 5] Nó cũng sẽ bao gồm một hệ thống lập chỉ mục và tìm kiếm tài liệu để người đọc có thể dễ dàng tìm thấy những gì họ đang tìm kiếm Cấu trúc siêu

văn bản đã tạo ra một cách thức tiêu thụ nội dung hoàn toàn mới, nơi các lexia (đơn vị

ngôn ngữ nhỏ nhất có nghĩa) không còn bị giới hạn trong một chuỗi tuyến tính truyền thống

Dựa trên những quan điểm đã trình bày, dù tiếp cận từ công nghệ thông tin đến lý thuyết văn học, các định nghĩa về siêu văn bản đều cho thấy những điểm chung nổi bật trong đặc trưng của nó Thứ nhất, siêu văn bản được xem là một thủ pháp kể chuyện, ở

đó, tác giả như đang sắp đặt một loại trò chơi ngôn ngữ bằng các ký hiệu hoặc xây dựng

cấu trúc tác phẩm phi tuyến tính (non – linearity) Thứ hai, trong văn bản sẽ ẩn tàng

nhiều lớp văn bản Việc đọc trở thành một hành trình khám phá các tầng nghĩa khác nhau Thứ ba, vì siêu văn bản chứa đựng nhiều tầng lớp văn bản khác nhau và có tính tương tác với các văn bản khác bên ngoài, nên một siêu văn bản sẽ bị khó khăn trong việc xác định thể loại Thứ tư, với cơ chế tham chiếu với các văn bản bên ngoài tác phẩm, siêu văn bản được xem là một văn bản “mở” Không chỉ vậy nó còn cho phép bạn đọc tiếp cận tác phẩm ở bất kì vị trí nào, đi theo con đường mà bạn đọc muốn hoặc lựa chọn chủ đề trong tác phẩm để đọc

1.1.2 Lịch sử phát triển của siêu văn bản

Sự hình thành và phát triển của siêu văn bản (hypertext) là không chỉ dừng lại ở

một cột mốc nhất định mà nó vẫn luôn thay đổi, phát triển và trở thành một thủ pháp sáng tạo trong bối cảnh văn học ngày nay Nó không chỉ là một chuỗi sự kiện khoa học

kĩ thuật, mà còn là câu chuyện về những ý tưởng sáng tạo, tầm nhìn xa và nỗ lực không ngừng nghỉ của con người trong việc truy tìm, chia sẻ và kết nối thông tin

Lịch sử của siêu văn bản gắn liền với sự phát triển của công nghệ máy tính Ý tưởng về việc liên kết văn bản và thông tin qua các phương tiện điện tử đã nhen nhóm

từ rất lâu, và Vannevar Bush được xem là một trong những người tiên phong trong lĩnh vực này với ý tưởng “chúng ta sẽ chọn dữ liệu của riêng mình và thao tác theo các hướng

27

dẫn được chèn vào đó.” (13) [42, tr 116] Năm 1945, trong bài báo As We May Think,

Bush đã đề xuất một thiết bị mang tên “Memex ”- mô tả về một con đường liên tưởng thông qua văn bản giấy, từ chung chung đến cụ thể và đi theo các con đường khác nhau, mỗi con đường dẫn đến các điểm cụ thể khác Một trong những mục tiêu chính của Memex là giúp người dùng sắp xếp và tạo kết nối giữa các phần thông tin bằng cách sử dụng hệ thống “các đường liên kết” Giống như những sợi dây vô hình, các đường liên kết này cho phép người dùng di chuyển linh hoạt giữa các phần thông tin liên quan, khám phá những mối liên hệ mới mẻ và ẩn giấu giữa các khái niệm tưởng chừng như rời rạc Memex dự định sẽ là công cụ cho phép mọi người truy cập những kiến thức được lưu trữ trong sách, báo và các tài liệu khác, đồng thời cho phép họ tạo ra các kết nối mới giữa các mẩu thông tin Thiết bị này được xem là nguồn cảm hứng cho những phát triển sau này về siêu văn bản

Tiếp nối Brush, từ năm 1964 đến năm 1980, trong một loạt sách và bài viết được xuất bản Khái niệm siêu văn bản đã được Theodor Holm Nelson khởi xướng Ông đã

đề xuất một hệ thống gọi là “siêu văn bản” cho phép người dùng điều hướng giữa các tài liệu và ý tưởng liên quan bằng cách nhấp vào siêu liên kết Ông muốn tạo ra một hệ thống mà ở đó, các đoạn văn bản có thể được liên kết với nhau, giống như những chiếc cầu nối Bạn có thể bắt đầu đọc từ bất kỳ chỗ nào và đi đến bất kỳ chỗ nào bạn muốn Mạng lưới này được ông đặt tên là “Xanadu” được mô tả trong bài nghiên cứu năm 1965

của Ted Nelson A File Structure for the Complex, the Changing, and the Indeterminate

(Cấu trúc tệp cho sự phức tạp, sự thay đổi và sự không xác định) [72] Nelson đã dành nhiều năm để phát triển hệ thống Xanadu, hiện thực hóa tầm nhìn về mạng lưới siêu văn bản toàn cầu Năm 1985, Janet Walker đã phát minh ra hệ thống siêu văn bản đầu tiên được thiết kế cho mục đích chung Nó đã được sử dụng rộng rãi Một trong những cải tiến đáng chú ý nhất của nó là sự phát triển của dấu trang Tuy nhiên, các hệ thống siêu văn bản được thiết kế để chỉ sử dụng trên một loại máy tính Không có gì xuất hiện riêng

lẻ để sử dụng đa nền tảng cho đến năm 1986 Vào thời điểm đó, một loạt các ứng dụng siêu văn bản dựa trên “thẻ ghi chú” đã được xây dựng để phát triển phần mềm HyperCard của Apple Computer, được phân phối rộng rãi Hai năm sau, World Wide Web được phát triển, liên kết dữ liệu được lưu trữ trên toàn hành tinh

Những người đầu tiên mô tả siêu văn bản - Bush, Engelbart, Nelson - đều có cùng tầm nhìn về siêu văn bản như một con đường dẫn đến tương tác giữa con người và máy

28

tính Siêu văn bản ngày nay đã trở thành một khái niệm cốt lõi trong ngành công nghệ thông tin, gắn liền với sự phát triển của ngôn ngữ lập trình và mạng Internet Một trong những bước ngoặt quan trọng của siêu văn bản là sự ra đời của World Wide Web (WWW) do Tim Berners-Lee phát triển vào năm 1990 Hệ thống này cho phép kết nối

và truy cập thông tin một cách phi tuyến tính thông qua các liên kết (hyperlink), biến thế

giới kỹ thuật số thành một mạng lưới thông tin liên kết chặt chẽ Từ đó, siêu văn bản trở thành nền tảng quan trọng, không chỉ trong lĩnh vực công nghệ mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều lĩnh vực khác, trong đó có văn học Trong thời đại số, siêu văn bản không chỉ là công cụ lưu trữ và truyền tải thông tin mà còn mở ra những khả năng mới trong sáng tác văn chương Siêu văn bản đã xâm nhập vào văn học như một trong những thử nghiệm táo bạo của thế hệ nhà văn sáng tác trong môi trường kỹ thuật số Với sự hỗ trợ của máy tính và các công cụ lập trình, tác giả có thể kết hợp nhiều yếu tố đa phương tiện vào tác phẩm, bao gồm âm thanh, hình ảnh, video, đồng thời tạo ra vô số liên kết tương tác, dẫn dắt người đọc khám phá nội dung theo những cách hoàn toàn mới Điều này giúp hình thành một loại văn bản có cấu trúc linh hoạt, giàu tính sáng tạo và có khả năng

mở rộng vô hạn - điều mà một văn bản giấy truyền thống dù có cải tiến đến đâu cũng khó có thể đạt được

Trong văn học, “siêu văn bản được giới ngôn ngữ học biết đến rộng rãi vào năm 1978” [8, tr 119] khi các nhà văn bắt đầu sáng tác những câu chuyện được cấu trúc như những đoạn văn liên kết với nhau, cho phép người đọc suy tưởng nhiều hướng khác nhau trong văn bản Nhà ngôn ngữ học Ba Lan Anna Wierbicka trong bài nghiên cứu

“Siêu văn bản trong văn bản” được xem như là một trong những tiền đề đầu tiên hình dung một siêu văn bản là “một tập hợp các dấu hiệu bằng lời nói và (có khi) phi ngôn ngữ (chẳng hạn hình ảnh) truyền đạt phản ánh của người nói về các đặc điểm của hành

vi lời nói của chính anh ta: cách thức, logic trình bày, cấu trúc của câu nói, chuyển từ phần này sang phần khác, xếp hạng thông tin theo mức độ quan trọng, lựa chọn từ vựng được sử dụng và cách giải thích nó.” [dẫn theo, 8, tr 120] Vấn đề nghiên cứu này nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới phê bình, góp phần đưa văn học điện tử trở thành một lĩnh vực học thuật sáng tạo Các nhà nghiên cứu về văn học bắt đầu truy tìm nguồn gốc của siêu văn bản từ công nghệ, máy tính khi chuyển những đặc trưng đó vào một tác

phẩm văn học cụ thể Điều này đã được Bolter hình dung trong nghiên cứu Writing

Space: Computers, Hypertext, and the Remediation of Print (Không gian viết: Máy tính,

29

Siêu văn bản và Biện pháp khắc phục vấn đề in ấn) (2001) Bolter chứng minh rằng sự xuất hiện của siêu văn bản đánh dấu một bước ngoặt lớn trong lịch sử của chữ viết, một giai đoạn có ý nghĩa sâu rộng trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, khoa học, triết học và

lý thuyết trong văn học Bolter lập luận rằng sự xuất hiện của siêu văn bản không chỉ là bước ngoặt kỹ thuật mà còn là sự “tái định nghĩa” bản chất văn bản: từ hình thái cố định trong sách in sang môi trường linh hoạt, nơi người đọc trở thành một phần của quá trình kiến tạo nghĩa Bằng những cách này, Bolter lập luận về cách các tính năng công nghệ, chẳng hạn như người đọc có thể chọn liên kết nào để theo dõi hoặc có thể thêm văn bản vào văn bản hiện có, tạo ra sự đổi mới về các chuẩn mực sáng tạo và tiếp nhận văn chương [41]

Tương tự với Bolter, Roland Barthes trong công trình Image – music – text (1977)

(Hình ảnh – âm nhạc – văn bản), đã đề xuất một khái niệm văn bản “mở” đã hình dung

ra các công nghệ điện tử và đặc biệt là siêu văn bản - đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra những cách đọc mới Các cuộc thảo luận trước đây nhấn mạnh vào việc sử dụng siêu văn bản trong khoa học máy tính và các ví dụ đưa ra về siêu liên kết trong các chương trình máy tính và internet đã viện dẫn Barthes để lập luận rằng “một hệ thống tài liệu siêu văn bản cho phép các tác giả hoặc nhóm tác giả liên kết thông tin với nhau, tạo ra các đường dẫn thông qua một tập hợp các tài liệu liên quan, chú thích các văn bản hiện có và tạo các ghi chú hướng người đọc đến dữ liệu thư mục hoặc nội dung của văn bản được tham chiếu” (14) [38, tr 17] Nói cách khác, Barthes đã sử dụng siêu văn bản được dùng trong máy tính ứng dụng cho lý thuyết văn học

Điều này đã được hiện thực hoá trong tác phẩm Cô gái chắp vá (Patchwork Girl)

1995 của Shelley Jackson Tác phẩm được xem là một ví dụ tiêu biểu về cách vận dụng

cụ thể những đặc trưng của siêu văn bản vào trong văn học số và công nghệ Người đọc

sẽ tiếp cận văn bản như một không gian ba chiều trên màn hình vi tính Chúng ta không phải đọc theo một mạch tuyến tính như văn bản giấy mà sẽ lựa chọn qua các ô mục như một tấm bản đồ Tác phẩm đưa đến hình ảnh với những bộ phận rời rạc, nó sẽ được lắp ráp sau mỗi quá trình đọc và lựa chọn của bạn đọc Mặc dù nhìn khác hỗn loạn trong vô vàn những ô khác nhau nhưng chúng được kiến tạo dựa trên một hình mẫu cô gái, khi

30

chúng ta đi đúng hướng dẫn thì các bộ phận sẽ tạo thành một cơ thể hoàn chỉnh (xem hình) 2

Hình 1: Màn hình một trang truyện Cô gái chắp vá (Patchwork Girl) của Shelley Jackson

Thực ra, siêu văn bản không phải là điều hoàn toàn mới mẻ, mà chỉ là sự phát triển tiếp theo của những cách tổ chức văn bản từng được thử nghiệm từ trước Ví dụ đơn giản nhất là phần chú thích, đây là một dạng siêu văn bản tối giản, nơi người đọc có thể chuyển từ nội dung chính đến phần ghi chú, rồi quay lại văn bản ban đầu Tương tự, các

bộ bách khoa toàn thư thường được thiết kế để người đọc có thể tra cứu linh hoạt từ mục này sang mục khác, thông qua các chỉ dẫn nằm ở cuối mỗi bài viết Trong văn học, nhiều tiểu thuyết gia cũng từng thử nghiệm những hình thức tương tự siêu văn bản Chẳng

hạn, cuốn Từ điển Khazars (1989) của Milorad Pavic được cấu trúc như ba cuốn bách

khoa toàn thư chạy song song, cùng kể lại một sự kiện lịch sử từ các góc nhìn khác nhau Những hình thức như vậy buộc người đọc phải tiếp cận văn bản theo cách phi tuyến tính, tức là không đi theo một trật tự cố định từ đầu đến cuối, mà đọc theo nhiều hướng khác nhau Tuy nhiên, điều này đôi khi khiến người đọc bị rối nếu họ cố đọc văn bản theo kiểu thông thường Các tác phẩm này vẫn sử dụng những ký hiệu đánh máy (như dấu hoa thị, chú thích, mục lục…) để hướng dẫn người đọc, vì hình thức sách in truyền thống không cho phép tạo ra liên kết động như trên màn hình điện tử [23] Do đó, có thể nói rằng siêu văn bản chính là sự tiếp nối và mở rộng những nỗ lực trước đây trong việc

tổ chức và trình bày nội dung theo cách linh hoạt hơn Tác phẩm văn học trong bối cảnh ngày nay không còn gọi là văn bản mà được nâng lên thành siêu văn bản Bởi vì nhà cũng đã nhìn thấy những cấu trúc như vậy trong tác phẩm của mình

2 Hình ảnh được lấy trên link: https://litinawiredworld.fandom.com/wiki/Patchwork_Girl

31

Tuy nhiên, đi cùng với tiềm năng mở rộng, siêu văn bản cũng đặt ra những thách thức nhất định đối với việc tiếp nhận văn học Một số nhà phê bình cho rằng tính phi tuyến và đa hướng của siêu văn bản khiến tác phẩm văn học dễ trở nên phân mảnh, mất

đi tính toàn vẹn, đây vốn là đặc trưng của văn học truyền thống Độc giả có thể cảm thấy lạc lối trong mê cung của thông tin, và quá trình đọc dễ bị gián đoạn hoặc tan rã thành các mảnh vụn ý nghĩa rời rạc Giả sử bây giờ người ta chỉ cần chạm vào trang có biểu tượng ghi chú, tham chiếu hoặc chú thích, và do đó ngay lập tức đưa vào tầm nhìn tài liệu có trong ghi chú hoặc thậm chí toàn bộ văn bản khác Tuy vậy, chính trong sự phân mảnh đó, siêu văn bản cũng mở ra một khả năng đặc biệt: kết nối các mảnh vỡ rời rạc thành một cấu trúc mang ý nghĩa mới, nơi sự đa dạng và ngẫu nhiên được tổ chức lại thành một mạng lưới thông tin thống nhất Kiểu đọc này tạo nên trải nghiệm cơ bản và điểm khởi đầu của siêu văn bản

Trong những cuộc thảo luận về văn học điện tử vào những năm 1990, càng lấn sâu hơn vào lĩnh vực văn học và đặc biệt là văn học mạng Thời điểm đó, các nhà nghiên cứu như George P Landow đã đưa ra những ý tưởng rất mới mẻ và đầy tham vọng về siêu văn bản Họ hình dung rằng siêu văn bản sẽ thay đổi hoàn toàn cách chúng ta đọc, viết và hiểu về văn bản Siêu văn bản sẽ mở ra một góc nhìn mới, nơi mà ranh giới giữa người đọc, người viết và chính bản thân văn bản sẽ trở nên mờ nhạt hơn Những ý tưởng này được gọi là “lý thuyết siêu văn bản làn sóng đầu tiên” và đã tạo vấn đề gợi mở trong giới học thuật

Quá trình hình thành và phát triển của khái niệm siêu văn bản (hypertext) không

chỉ dừng lại ở việc đổi mới về mặt công nghệ mà còn kéo theo sự thay đổi căn bản trong

lý thuyết văn học, đặc biệt trong cách tiếp cận văn bản và vai trò của người đọc Nhiều học giả đã đóng góp vào việc xây dựng một khung lý thuyết liên ngành, kết nối giữa khoa học máy tính và phê bình văn học, trong đó nổi bật là các công trình của Ensslin, Aarseth, Moulthrop, Bolter, Douglas, Để hiểu tiểu thuyết siêu văn bản, Moulthrop

trong bài báo You Say You Want a Revolution? Hypertext & the Laws of Media (1991)

(Bạn có muốn một cuộc cách mạng không?) đã nhấn mạnh vai trò của cấu trúc và thông

số kỹ thuật trong việc định hình trải nghiệm đọc siêu văn bản Theo đó, trải nghiệm đọc không còn được quyết định hoàn toàn bởi tuyến tính hay logic của cốt truyện, mà bởi cách văn bản được thiết kế để cho phép hoặc hạn chế tương tác Đây là một sự chuyển

32

dịch trọng tâm từ “ngữ nghĩa” sang “cấu trúc,” nơi việc đọc trở thành một hành động thực thi theo cơ chế hệ thống [71]

Theo Espen Aarseth trong công trình Cybertext: Perspectives on Ergodic

Literature (1997) (Cybertext: Quan điểm về Văn học Ergodic), ông xem siêu văn bản

được lập trình theo những cách cụ thể “là “cỗ máy văn bản” tự chủ nắm quyền lực đối với người đọc bằng cách thực sự “tự viết” thay vì tự trình bày như một sản phẩm văn bản hiện có” (12) [33, tr 22] Ông cho rằng siêu văn bản không còn đơn thuần là “hiển thị” nội dung như các văn bản in ấn truyền thống, mà thực sự có khả năng “tự viết” - tức

là tạo ra các dạng thức văn bản khác nhau tùy theo cách người dùng tương tác Ở đây, vai trò của tác giả bị phân tán, còn quyền lực sản sinh văn bản được chuyển sang cơ chế thuật toán Điều này đặt ra một thách thức triết học đối với người đọc: liệu người đọc có còn là trung tâm kiến tạo nghĩa trong một văn bản vận hành tự trị?

Có thể khái quát lại, sự phát triển quan niệm về hypertext từ công nghệ sang văn học có thể lý giải qua ba đường dẫn chính:

(1) Tương thích với các lý thuyết văn học hậu hiện đại/ hậu cấu trúc: Các lý thuyết văn học từ Roland Barthes, Michel Foucault, Jacques Derrida đã đặt nghi vấn về tính trung tâm, tác giả toàn quyền và cấu trúc cố định của văn bản Văn bản mở, phi tuyến,

đa trung tâm, do người đọc kiến tạo kiểu hypertext tỏ ra phù hợp với các quan niệm mới trong thế kỷ XX, do đó thúc đẩy lý thuyết về siêu văn bản trong văn học

(2) Thay đổi quan niệm về vai trò của người đọc và cách tiếp cận văn bản: trao cho người đọc quyền tự do lựa chọn đường đi, cách kiến tạo nghĩa cho tác phẩm

(3) Tác động của môi trường kỹ thuật số đến tư duy văn học, tạo nên hình thức tổ chức nội dung và thẩm mỹ mới, mở ra thực hành văn học mới

Sự phát triển của lý thuyết hypertext trong văn học diễn ra song hành với tiến trình

số hóa và các trào lưu lý luận văn học đương đại, đặc biệt từ cuối thế kỷ XX Không chỉ

từ lý thuyết, các thực hành đa dạng nền tảng văn hoá số đã cho thấy sự phát triển không ngừng của văn học hypertext trong bối cảnh đương đại và sức hấp dẫn của việc nghiên cứu các tác phẩm của Italo Calvino dưới góc độ siêu văn bản

1.2 Đặc trưng của tác phẩm văn học “siêu văn bản”

1.2.1 Trình hiện đa phương thức – khi ngôn từ mất vị thế độc tôn

Văn học, vốn được xem là nghệ thuật của ngôn từ, đã không ngừng mở rộng biên giới sáng tạo của mình Mặc dù ngôn ngữ là công cụ cơ bản và là yếu tố đầu tiên của