Nguồn gốc và quá trình phát triển của nghệ thuật Đờn ca tài tử nam bộ

Các nội dung nghiên cứu trong đề tài “Nguồn gốc và quá trình phát triển của nghệ thuật Đờn ca Tài tử Nam Bộ” của em là trung thực và chưa công bố dưới bất kỳ hình thức nào trước đây.. G

Sinh viên thực hiện : Nguyễn Ngọc Khương Như

Giảng viên hướng dẫn : Nguyễn Thế Truyền

CỦA NGHỆ THUẬT ĐỜN CA TÀI TỬ NAM BỘ NGUỒN GỐC VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN

:

ĐỀ TÀI

Phương pháp NCKH ngành Việt Nam học

TIỂU LUẬN KẾT MÔN:



KHOA VĂN HOÁ VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN

ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi và được

sự hướng dẫn khoa học của Giảng viên Nguyễn Thế Truyền Các nội dung nghiên cứu trong đề tài “Nguồn gốc và quá trình phát triển của nghệ thuật Đờn ca Tài tử Nam Bộ” của em là trung thực và chưa công bố dưới bất kỳ

hình thức nào trước đây Những số liệu trong các bảng biểu phục vụ cho việc phân tích, nhận xét, đánh giá được cá nhân thu thập từ các nguồn khác nhau

có ghi rõ nguồn gốc Nếu phát hiện có bất kỳ sự gian lận nào em xin hoàn toàn

chịu trách nhiệm về nội dung bài tiểu luận của mình. 

Kí tên xác nhận

Họ và tên

Nguyễn Ngọc Khương Như

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU .2

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Mục tiêu nghiên cứu 3

3 Chủ thể nghiên cứu 3

4 Phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

1.1 Khái niệm nghệ thuật Đờn ca Tài tử 3

1.2 Đặc trưng nghệ thuật Đờn ca Tài tử 3

1.3 Giá trị nổi bật của Đờn ca Tài tử 4

CHƯƠNG 2: NGUỒN GỐC VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA NGHỆ THUẬT ĐỜN CA TÀI TỬ 4

2.1 Từ ca nhạc Tài tử Huế, đờn Quảng đến Đờn ca Tài tử Nam Bộ 4 2.2 Phong trào Đờn ca Tài tử đầu thế kỉ XX, phái Tài tử miền Đông – phái Tài tử miền Tây 4 2.3 Đờn ca Tài tử những năm 1930 – 1956 và sự ra đời của Cải Lương 4 2.4 Giai đoạn từ 1956 đến nay – nhạc tài tử được đưa vào giảng dạy tại trường Quốc gia Âm nhạc Sài gòn 4 KẾT LUẬN 18DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

LỜI MỞ ĐẦU

Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ không chỉ đơn thuần là một loại hình âm nhạc

mà còn là một kho tàng văn hóa quý báu, chứa đựng những giá trị lịch sử, xã hội sâu sắc Qua những câu ca, những giai điệu, chúng ta có thể cảm nhận rõ hơn về cuộc sống, tình cảm, ước mơ của người dân vùng sông nước Đó là cầu nối giữa các thế hệ Những làn điệu dân ca được truyền từ đời này sang đời khác, gắn kết mọi người lại với nhau, tạo nên một cộng đồng văn hóa đặc sắc Và đó cũng như một bảo tàng sống, lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Qua

đó, chúng ta có thể tìm hiểu về lịch sử, phong tục tập quán, và những quan niệm

sống của người xưa.

Việc nghiên cứu nguồn gốc và quá trình hình thành của Đờn ca tài tử không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự đa dạng và phong phú của văn hóa Việt Nam mà còn góp phần bảo tồn và phát huy một di sản văn hóa vô giá Xuất phát từ những làn điệu dân ca và nhạc lễ cung đình, Đờn ca tài tử đã trải qua một quá trình hình thành và phát triển lâu dài, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố văn hóa khác nhau.

Qua đó, loại hình nghệ thuật này đã trở thành một hiện tượng độc đáo trong nền

âm nhạc Việt Nam.

Đờn ca tài tử đã đồng hành cùng người dân Nam Bộ qua nhiều thăng trầm của lịch sử Loại hình nghệ thuật này đã trở thành nguồn động viên, an ủi và là tiếng nói của nhân dân trong những thời khắc khó khăn Nghiên cứu này sẽ giúp chúng

ta khám phá những câu chuyện lịch sử, những yếu tố văn hóa đã góp phần tạo nên một loại hình nghệ thuật độc đáo và sâu lắng như Đờn ca tài tử, từ đó nâng cao nhận thức về vai trò của âm nhạc trong đời sống tinh thần của người dân.

1 Lý do chọn đề tài

Đờn ca tài tử là một di sản văn hóa quý báu của dân tộc Việt Nam, đặc biệt là vùngNam Bộ Việc nghiên cứu đề tài này giúp bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về Đờn ca tài tử, nhưng vẫn còn nhiều góc khuất chưa được khai thác đầy đủ, đặc biệt là về quá trình hình thành và phát triển Trongbối cảnh hội nhập quốc tế và sự phát triển của các loại hình nghệ thuật hiện đại, việc nghiên cứu Đờn ca tài tử có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc và tìm kiếm những giải pháp để bảo tồn và phát triển loại hình nghệ thuật này

2 Mục tiêu nghiên cứu

Xác định nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển của nghệ thuật Đờn ca tài

tử Nam Bộ

Phân tích các yếu tố tác động đến sự hình thành và phát triển của Đờn ca tài tử.Đánh giá giá trị văn hóa, xã hội và nghệ thuật của Đờn ca tài tử

Đề xuất các giải pháp để bảo tồn và phát triển Đờn ca tài tử trong tương lai

Khám phá những yếu tố văn hóa, lịch sử, xã hội đã tác động đến sự ra đời và phát triển của Đờn ca tài tử

Phân tích các đặc trưng âm nhạc, ca từ, biểu diễn của Đờn ca tài tử qua các giai đoạn lịch sử

Đánh giá vai trò của Đờn ca tài tử trong đời sống văn hóa, xã hội của người dân Nam Bộ

Đề xuất các giải pháp để bảo tồn và phát triển Đờn ca tài tử trong thời kỳ hiện đại.

3 Chủ thể nghiên cứu

Bao gồm các yếu tố như âm nhạc, ca từ, biểu diễn, nghệ sĩ, khán giả

4 Phạm vi nghiên cứu

Thời gian: Từ khi ra đời đến nay

Không gian: Chủ yếu tập trung vào vùng Nam Bộ, nơi Đờn ca tài tử phát triển mạnh mẽ

5 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tài liệu: thu thập và phân tích các tài liệu văn bản, sách báo, tạp chí về Đờn ca tài tử

Nghiên cứu các bản ghi âm, ghi hình về các buổi biểu diễn Đờn ca tài tử

Phỏng vấn: phỏng vấn các nghệ sĩ Đờn ca tài tử, nhà nghiên cứu, khán giả

Khảo sát: khảo sát ý kiến của công chúng về Đờn ca tài tử

Phân tích so sánh: so sánh Đờn ca tài tử với các loại hình âm nhạc khác

Phân tích sự biến đổi của Đờn ca tài tử qua các giai đoạn lịch sử

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Khái niệm nghệ thuật Đờn ca Tài tử

Đờn ca tài tử là một loại hình âm nhạc cổ truyền của Nam Bộ Việt Nam Đờn ca tài tử còn được gọi là nhạc tài tử miền Nam, nhạc tài tử Nam Bộ, là loại hình âm nhạc thuộc về phạm trù âm nhạc cổ điển của dân tộc Việt Nam,tức là nhạc cổ hay nhạc cổ truyền Tuy là loại hình âm nhạc cổ truyền nhưngđờn ca tài tử lại ra đời muộn hơn so với các loại hình âm nhạc cổ truyền của miền Bắc và miền Trung như: ca trù, quan họ, chèo, tuồng (hát

bội), xẩm, hát ví, hát trống quân… Đờn ca tài tử trình diễn trong một không gian như cung đình, tư gia, phòng nhỏ… Người trình diễn có khả năng sử dụng nhạc cụ, trình bày tác phẩm, còn người thưởng thức có khả năng hiểu

về tác phẩm đó Đờn ca tài tử là loại hình trình diễn bao gồm những người đờn, người ca với nhạc khí trong dàn nhạc tài tử, những bài bản trong nhạc mục tài tử, cùng sáng tạo của người chơi đờn ca tài tử

1.2 Đặc điểm nghệ thuật Đờn ca Tài tử

Xét về hình thức của loại hình nhạc tài tử, xuất phát từ âm nhạc tế tự là nhạc

lễ Nam Bộ, cùng với nhạc cung đình Huế, hai hình thức âm nhạc tiền thân mang đậm tính Nho giáo phong kiến, nhạc tài tử Nam Bộ chắc hẳn mang tính chất ấy Nhưng khác với lối Nho giáo chính thống hiển Nho ấy, nhạc tài

tử Nam Bộ thể hiện Nho phong của mình bằng hình thức ẩn Nho, tức là nhà Nho tài tử Điều này thể hiện qua phong thái của người chơi tài tử xưa với chất nghệ sĩ phóng khoáng, không kiếm tiền từ nghiệp cầm ca, ngồi lại với nhau để tâm tình thủ thỉ qua lời ca tiếng nhạc, nắn nót từng cung đờn chữ nhạc, cho thanh âm trở nên sâu lắng Người đờn tài tử chỉ gặp nhau trong những buổi hòa nhạc đề thưởng thức tài nghệ Họ đến với nhau bằng sự tình nguyện, góp công, góp vui bằng tài năng của mình Ai muốn chơi đờn họp lại chơi, ai muốn nghe thì âm thầm thưởng thức, không mưu lợi, không mang tính biểu diễn trên sân khấu như các loại hình tuồng, chèo trước đó

Nghệ thuật đờn ca tài tử là loại hình nghệ thuật “tâm tấu” mang đậm tính chất tự sự, trữ tình, lại được sàng lọc qua quá trình sáng tạo tập thể của các thế hệ nghệ nhân, nhạc sĩ tài tử, nên chất lượng nghệ thuật được nâng cao không ngừng Hệ thống bài bản: Bắc, Hạ, Nam, Oán; cùng các hơi: Xuân,

Ai, Đảo, Ngự, đáp ứng khả năng diễn đạt các cấp độ tình cảm, trạng thái cảm xúc thẩm mỹ của con người Sự kết hợp tinh tế giữa âm nhạc và lời ca

có thể diễn tả các phạm trù mỹ học từ cái đẹp, hùng, cao cả đến cái bi, hài…

Về tổ chức dàn nhạc, đờn ca tài tử thường sử dụng nhạc cụ đàn kìm, đàn tranh Bên cạnh đó, còn có thêm đàn bầu, đàn nhị, đàn tam, đàn tỳ bà Đối với những bản nhạc buồn thường có thêm: sáo, ống tiêu và song lang Về sau, dàn nhạc đờn ca tài tử còn có thêm guita phím lõm, vĩ cầm, hạ uy cầm

Về bài bản đờn ca tài tử thì có rất nhiều nhưng về bài tổ thì có khoảng 20 bàigồm: Sáu Bắc (Tây Thi, Cổ bản, Lưu trường thủy, Phú lục chấn, Bình bán chấn, Xuân tình hay Xuân tình điểu ngữ), Ba Nam (Nam xuân, Nam ai, Namđảo hay Đảo ngũ cung), Bốn oán (Tứ đại oán, Phụng cầu, Giang nam, Phụnghoàng) và bảy bài lớn (Xàng xê, Ngũ đối thượng, Ngũ đối hạ, Long đăng, Long ngâm, Tiểu khúc, Vạn giá) Điệu thức Bắc mang tính chất trong sáng, vui vẻ, khỏe Điệu thức Nam mang tính chất man mác, nhẹ nhàng Điệu thứcOán mang tính chất bi ai, buồn thảm Đây là điệu được sáng tạo sau, thể hiệntâm tư, tình cảm con người một cách tinh tế và thoát khỏi những hình thức cấu tạo theo kiểu nhạc lễ Nó có khả năng thể hiện tâm tư tình cảm của con người đương thời một cách sâu sắc Nhìn chung, dòng nhạc tài tử, ngoài việc

sử dụng một số bài bản nhạc lễ đã phát triển nhờ ba nguồn chủ yếu: Sử dụng, phối nhạc và nâng cao các bài dân ca Huế và Nam Bộ như: Lý con sáo, Lý ngựa ô, Lý cây chanh, Lý bánh bò, Lý chuồn chuồn, Lý giao duyên,

Lý vọng phu… Sử dụng và cải biên một số bài bản nhạc cổ Trung Bộ như: Kim tiền Huế, Hành vân Huế, Nam xuân, Nam ai, Xuân tình, Lưu thủy, Phú

lục, Xuân phong, Long hổ, Tẩu mã… Sáng tác mới trên các cơ sở âm điệu dân tộc như: Giang Nam, Phụng hoàng, Tứ đại, Phụng cầu, Văn Thiên Tường, Bình sa lạc nhạn, Đường Thái Tông, Chiêu Quân, Ái tử kê, Bát man tấn công, Tương tư, Duyên kỳ ngộ, Quả phụ hàm oan… Các bài bản được sáng tạo theo một cấu trúc tương đối hoàn chỉnh về giai điệu và khúc thức.

Về lời ca viết theo nhạc, nhạc Lễ trước đây không có lời ca Khi chơi đàn trong các buổi ma chay, cúng lễ, thỉnh thoảng có người cao hứng ca cùng mấy câu theo nhạc Sau đó, một số trí thức Nho học nghĩ cách soạn lời ca cho nhạc Yếu tố thanh nhạc thêm vào khí nhạc, đó là một bước phát triển quan trọng của nhạc tài tử Nhưng điều quan trọng là qua việc sáng tác lời cho nhạc, các tác giả phần nào đã phản ánh được tâm tư, ước vọng của mình cũng như của cư dân vùng đất Nam Bộ này Lời viết thường dựa theo lời thơcủa các tác phẩm như: Lục Vân Tiên (Nguyễn Đình Chiểu), Truyện Kiều (Nguyễn Du)…

Thông thường, các ban đờn ca tài tử giao lưu với nhau, họ có cách sắp xếp tiết mục, chương trình đờn ca tài tử theo một trật tự bài bản như luật bất thành văn Trong chương trình có đủ các hình thức hòa tấu, độc tấu, song tấu, hòa đờn ca Mở đầu cuộc chơi bao giờ cũng là điệu Bắc, hơi Bắc với tính chất vui tươi phấn khởi, hào hứng, sôi nổi, rộn rã Nếu chơi các bản Bắcngắn thì bắt đầu với bản Lưu – Bình – Kim (Lưu thủy đoản, Bình bán vắn, Kim tiền Huế)… Nếu các bản Bắc chấn hoặc trường thì gồm các bản trong sáu Bắc, nhưng trước tiên phải Lưu thủy trường, rồi Phú lục chấn… kế đến

là các bản Bắc hơi nhạc lễ (Xàng xê, Ngũ đối thượng…), hoặc bộ ba Hạ - Đăng – Tiểu (Ngũ đối hạ, Long đăng, Tiểu khúc) với hơi nhạc nghiêm trang,hùng tráng Hết Bắc đến Nam (Nam xuân, Nam ai, Đảo ngũ cung) hơi nhạc chuyển dần sang buồn thảm bi hung, bi ai Hết Nam đến Oán (Tứ đại, Phụnghoàng…), cuối cùng là bản Vọng cổ nhịp 16 hoặc 32, với các hơi điệu khi

sầu não, lúc bi tráng, bi hung Cách sắp xếp chương trình, tiết mục của đờn

ca tài tử truyền thống là vậy Tuy nhiên, cũng tùy hoàn cảnh, thời lượng của cuộc chơi và cảm xúc của người chơi, người thưởng thức, các tiết mục có thể thay đổi một cách linh hoạt Hoặc có thể do yêu cầu của người thưởng thức các tiết mục có thể hoán đổi theo bản vui đến bản buồn hoặc ngược lại cho đến kết thúc buổi diễn

Trong các cuộc chơi đờn ca tài tử, tài tử đờn, tài tử ca không chỉ là một người biết ca biết đờn, mà còn phải biết phép tắc, biết phân biệt âm luật, hiểu biết bài bản, phải biết đờn hay ca trả lễ, đó là một lối giao tiếp đối đãi nhau trong một cuộc chơi Đôi khi phải trổ tài trả lễ, phải biết nhúng

nhường, khiêm cung, đó là cách các bậc tài tử có tầm họ đánh giá nhau bằng

tư cách Người chơi tài tử có tư chất lẫn tư cách, tư chất là phải có cảm quan

âm nhạc tốt, tư chất về thưởng thức nhạc, đam mê âm nhạc; tư cách là phải chăm chỉ, ham học hỏi để làm giàu các bài bản; biết ứng xử đúng phép tắc cuộc chơi

Các loại nhạc cụ dùng trong đờn ca tài tử: đàn kìm, đàn tam, đàn bầu, đàn vĩ cầm,…

1.3 Giá trị nổi bật của nghệ thuật Đờn ca Tài tử

Có lịch sử khá lâu đời và được bắt nguồn từ truyền thống văn hóa đa dạng của miền Trung và miền Nam Việt Nam, Đờn ca tài tử luôn khẳng định rõ vai trò không thể thiếu của mình trong đời sống xã hội người Việt, được cộng đồng cư dân ở vùng miệt vườn, sông nước Nam bộ tự nguyện chấp nhận, tự do tham gia thực hành, sáng tạo, góp phần tạo nên sự đa dạng của văn hóa Việt Nam.

Đờn ca tài tử luôn được bổ sung, làm mới bằng cách kế thừa, kết hợp giá trị

âm nhạc Cung đình, dân gian; đồng thời giao lưu, tiếp biến các yếu tố văn hóa của người Khmer, Hoa và phương Tây

Đờn ca tài tử là loại hình sinh hoạt văn hóa gắn kết cộng đồng, phản ánh tâm

tư, tình cảm và phù hợp với lối sống cần cù, phóng khoáng, cởi mở và can trường của người dân Nam bộ. Thông qua việc thực hành Đờn ca tài tử, các tập quán xã hội khác như: lễ hội, văn hóa truyền khẩu, nghề thủ công,… cũng được bảo tồn và phát huy

Theo kết quả kiểm kê năm 2011, Nghệ thuật Đờn ca tài tử hiện đang được thực hành tại hơn 2.500 câu lạc bộ, nhóm, gia đình ở 21 tỉnh, thành phố miền Nam là: An Giang, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bạc Liêu, Bến Tre, Bình

Dương, Bình Phước, Bình Thuận, Cà Mau, Cần Thơ, Đồng Nai, Đồng Tháp,Hậu Giang, TP Hồ Chí Minh, Kiên Giang, Long An, Ninh Thuận, Sóc Trăng, Tây Ninh, Tiền Giang, Trà Vinh và Vĩnh Long

Ngày 5/12/2013, tại phiên họp lần thứ 8 của Ủy ban Liên chính phủ về bảo

vệ di sản văn hóa phi vật thể (UNESCO) tổ chức tại Baku (Azerbaijan), Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam bộ đã được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

Chương 2: NGUỒN GỐC VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA NGHỆ THUẬT ĐỜN CA TÀI TỬ

2.1 Từ ca nhạc Tài tử Huế, đờn Quảng đến Đờn ca Tài tử Nam Bộ

Ở thế kỷ XVIII, di dân người Việt từ Thuận Hóa trở vào đến Nam bộ gia tăng nhanh, họ mang vào vùng đất mới những phong tục tập quán miền Trung Không ít những tài liệu, biên khảo và cả tài liệu lịch sử đều cho rằng nhiều phong tục, loại hình văn hóa của người phương Nam trong giai đoạn đầu là văn hóa miền Trung

Có thể, một trong những lối đờn ca vui chơi của người Nam Bộ trong những ngày đầu khẩn hoang, lập làng là khởi nguồn của nghệ thuật Đờn ca Tài tử Nhạc sĩ Phạm Duy nêu nguồn gốc của nhạc Tài tử miền Nam là kế thừa nhạcmiền Trung, kế thừa Ca Huế: “ Các thầy đàn gốc ở Quảng như cha con ôngNguyễn Liêng Phong chẳng hạn, đem lối đàn Quảng vào miền Nam ” GS

TS Trần Văn Khê cũng khẳng định gốc Nhạc Huế, gốc nhạc Quảng Nam của nghệ thuật đờn ca Tài tử: “Thể loại âm nhạc được gọi là “Đờn Tài tử” được sinh ra từ sự gặp gỡ của âm nhạc Huế và âm nhạc Quảng Nam ”.Nhưng, vào thế kỷ XIX, ở Nam Bộ chỉ có dàn nhạc lễ trong dân gian Dàn nhạc lễ gồm hai nhóm nhạc gọi là “phe Văn” và “phe Vỡ”, phe Văn chủ yếu

là 4 đàn cò (nhị) hoặc các nhạc khí đờn khác Từ phe Văn - ban nhạc lễ, đã dần hình thành một dàn đờn không chỉ dành cho lễ bái trong những dịp quan

- hôn - tang - tế mà còn chơi trong nhiều dịp khác, đó là “nhóm nhạc đờn cây” Nhóm nhạc đờn cây có thể đã bỏ bớt bộ trống nhạc lễ, thêm những nhạc khí dây gầy khác như đàn kìm (nguyệt), đàn tranh, ống tiêu

Như vậy, kế thừa từ nhạc Huế, nhạc vùng Ngũ Quảng ở bài bản và hình thứcthính phòng, trên cơ sở phe Văn dàn nhạc lễ đến nhóm nhạc “đờn cây” của dàn nhạc lễ, một nghệ thuật đờn ca thính phòng đã ra đời: nghệ thuật Đờn caTài tử