Một dân tộc như thế ắt phải ấy VH làm vũ khí: Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà Nguyễn Đình Chiểu Nay ở trong thơ nên có thép Nhà thơ cũng phải biết xun
Trang 1BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI NGỮ VĂN LỚP 9
Những chủ đề lớn xuyên suốt lịch sử VHVN
1 Chủ đề yêu nước:
Chủ đề yêu nước thường được bộc lộ qua các tp thơ văn dưới các nội dung cụ thể sau:
- Tinh thần chống xâm lăng vì độc lập tự do của dân tộc
- Lòng tự hào về truyền thống lịch sử, truyền thống văn hoá lâu đời
- Lòng yêu thiên nhiên đất nước
2 Chủ đề nhân đạo:
Chủ đề này thường có những biểu hiện sau:
- Lên án tội ác của các thế lực chà đạp lên quyền sống của con người
- Bày tỏ tình cảm xót thương, cảm thông với những kiếp người bất hạnh
- Ca ngợi những phẩm chất cao đẹp, trong sáng của tâm hồn con người
- Thể hiện ước mơ khát vọng về một xã hội công bằng bác ái, tôn trọng phẩm giá và hạnh phúc con người
Tất cả những biểu hiện ấy đều giúp con người hoàn thiện hơn Nó giúp níu giữ con người không sa xuống thành thú vật nhưng cũng không phải là những “ông thánh” giả dối và vô duyên
Hai chủ đề trên hầu như luôn có mặt ở bất kì thời kì nào của văn học dân tộc
Lịch sử dân tộc ta được đo bằng chiều dài của những cuộc chiến tranh chống ngoại xâm Mặc dù vậy dân tộc ta vẫn tồn tại và phát triển, chứng
tỏ có một sức sống mãnh liệt, một truyền thống chiến đấu đặc biệt kiên cường Một dân tộc như thế ắt phải ấy VH làm vũ khí:
Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà
(Nguyễn Đình Chiểu)
Nay ở trong thơ nên có thép Nhà thơ cũng phải biết xung phong
(Hồ Chí Minh)
Tinh thần của những bản tuyên ngôn NT ấy cũng xuyên suốt lịch sử văn học VN
Do đó trong quá trình học tập, khi tiếp xúc trực tiếp với các tác phẩm cụ thể, các em nên tìm hiểu xem tác phẩm ấy ra đời trong thời kì nào? Nó thuộc chủ đề lớn nào đã nêu trên? chủ đè ấy đã được thể hiện cụ thể trong tác phẩm ấy như thế nào?
Trang 2Có những tác phẩm thuộc hẳn một chủ đề như: Truyện Kiều của Nguyễn Du thuộc chủ đề nhân đạo, Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi thuộc chủ đề yêu nước
Nhưng cũng có những tác phẩm thuộc cả hai chủ đề Chẳng hạn như ba bài thơ thu của Nguyễn Khuyến Nếu không gắn bó và tha thiết với đồng quê, nếu không nặng tình nặng nghĩa với tổ quốc, nếu không yêu thiên nhiên đất nước thiết tha thì không thể viét được những bài thơ
về mùa thu Việt nam đẹp, hay và thú vị đến thế
Vậy thì đấy cũng là chu đề yêu nước lòng yêu nước có nội dung cụ thể, tạo nên bởi bao mối quan hệ của ta đối với đất nước, từ quan hệ gia đình, bạn bè, quan hệ với thiên nhiên nơi quê hương mình, đến những quan hệ rộng lớn dối với quốc gia dân tộc, với lịch sử đất nước mấy ngàn năm
Ở một phương diện khác, đọc những bài thơ thu của Nguyễn Khuyến, tâm hồn ta cảm thấy trong trẻo hơn với phong cảnh đồng quê; ta xúc động trước tấm lòng thanh sạch, cao nhã mà nặng nỗi niềm u uẩn của nhà thơ
Ta cảm phục trước những sự tinh tế, nhạy cảm và tài năng diễn tả những biểu hiện ấy bằng ngôn từ nghệ thuật của nhà thơ Tất cả những đièu đó đều góp phần làm cho tâm hồn ta giàu có và phong phú hơn lên Mà con người khi có tâm hồn phong phú, tinh tế, nhạy cảm với caí đẹp, giàu có
về thẩm mĩ thì chắc chắn cũng bớt đi sự hung bạo, thô bỉ trong quan hệ ứng xử giữa người với người
Đấy cũng có thể là một khía cạnh của chủ đề nhân đạo Khi tổng kết một thời kì văn học cũng cần xem thời kì ấy hai chủ đề đó được thẻ hiện cụ thể như thế nào?
Ví dụ: Thời kì văn học từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX Nhìn toàn cảnh thời kì này, ta thấy rất rõ là :
- Ở chặng đầu tiên ( Thế kỉ X-XV) văn học chủ yếu thể hiện chủ đề yêu nước
- Từ thế kỉ XVI- giữa thế kỉ XIX (1958) thì lại nổi bật là chủ nghiã nhân đạo
- Từ 1958 - cuối thế kỉ XIX thì xuất hiện cả hai chủ đề: yêu nước và nhân đạo
Thực ra không có gì khó hiểu trước những nhận xét trên vì ta thấy
từ thế kỉ X-XV văn học được phát triển trên cơ sở một giai đoạn lịch ssử đầy tự hào của nhà nước phong kiến Việt Nam Tự hào vì sự nghiệp xây dựng củng cố nền tự chủ và đặc biệt tự hào vì những chiến công giữ nước lừng lẫy, hùng khí và hào khí ấy vang dội từ các tác phẩm văn học từ bài thơ Thần (Lí Thường Kiệt), Hịc tướng sĩ (Tràn Quốc Tuấn), Thuật hoài (Phạm Ngũ Lão) đến Đại cáo bình Ngô của Nguyễn Trãi
Từ thế kỉ XVI trở đi, nhà nước PK việt Nam bắt đầu trên đường suy tàn, vua chúa quan lại ăn chơi sa đoạ, các thế lực cường quyền hoành hành , nhân dân cực khổ nổi dậy khắp nơi, chiến tranh triền miên Nếu như ở giai đoạn trước vận mệnh dân tộc được thử thách gay gắt thì giai đoạn
Trang 3này số phận con người được đặt ra Chủ nghĩa nhân đạo ra đời Giai đoạn này văn học là tiếng kêu thương, là những “khúc đoạn trường” cất lên vì
số phận vì uyền sống của con người, đặc biệt là người phụ nữ: Cung oán ngâm khúc, chinh phụ ngâm, thơ Hồ Xuân Hương, Truyện Kiều
Từ cuối thế kỉ XIX – 1945 thực dân Pháp xâm lược nước ta, chế đọ thực dân nửa phong kiến ra đời, dân tộc ta phải trải qua bao cảnh đau thương, tủi nhục Đây là thời kì mà nhân phẩm con người bị xúc phạm sâu sắc Ở văn học thời kì này, vấn đè dân tộc và thân phận con người được đặt ra một cách gay gắt Chủ đề yêu nước và chủ đề nhân đạo , tinh thần dân tộc và dân chủ kết hợp với nhau và thấm nhuần sâu sắctừ xu hướng văn học cách mạng đến các xu hướng hiện thực phê phán và lãng mạn chủ nghĩa
Hai chủ đề ấy càng được phát huy mạnh mẽ trong văn học Việt Nam từ sau cách mạng tháng tám 1945
BẢN CÁO TRẠNG CUỐI CÙNG
TRONG TRUYỆN KIỀU
Không ít người cho rằng đoạn Kim Kiều tái hợp là gượng gạo Cũng có ý kiến cho rằng cứ để Kiều trầm mình trên sông Tiền Đường là kết thúc, chẳng cần viết thêm những đoạn về sau Tuy nhiên, trong một tác phẩm, nhân vật sống hay chết không phải hoàn toàn do tác giả cầm quyền sinh sát trong tay mà còn do sức nội tại, thế nội tại của nhân vật và sự kiện , do tương quan và mâu thuẩn trong xã hội … Mặt khác cũng không nên coi thường cái nguyện vọng chính đáng của nhân dân muốn thấy một kết thúc
“có hậu”, ơn đền oán trả, công thưởng tội trừng; người hiền, người tốt cuối cùng phải thắng cái xấu, kẻ ác, dù là dưới thời phong kiến
Cái gượng gạo nếu có, nó nằm trong đoạn này :
“Một nhà phúc lộc gồm hai
Nghìn năm dằng dặc quan giai lần lần
Thừa gia chẳng hết nàng Vân
Một cây cù mộc một sân quế hoè
Phong lưu phú quí ai bì,
Vườn xuân một cửa để bia muôn đời.”
Trang 4Đây là cái văn của đôi liễn chúc tụng nhau, sáo một trăm phần trăm Có khi Nguyễn Du chẳng thích thú gì khi viết những câu này Nguyễn Du là nguời đã từng viết :
“Phong trần mài một lưỡi gươm,
Những phường giá áo túi cơm thiếu gì….”
“…Áo xiêm ràng buộc lẫn nhau,
Vào luồn ra cúi công hầu mà chi.”
Nguyễn Du từng khinh bỉ Tô Tần đâm dùi vào vế để cố mà học chẳng qua là để mưu lợi riêng Nguyễn Du chẳng phải quí trọng gì cái thứ làm quan “phúc lộc thọ”, cái thứ nghìn năm dằng dặc vinh hoa, cái thứ tuần tự nhi tiến, bước lên từng bậc một, từ quan nhỏ đến quan lớn, một cây cù mộc, con cháu đề huề Thật là một thứ thoả mản rất tư sản trong xã hội phong kiến , dường như cây bút của Nguyễn Du đến đó cái thế chẳng lẻ không viết như vậy ? Là vì gia đình Kim Trọng đang vui sướng kia mà ? Nhưng viết lấy lệ theo thói tục thông thường, trong giai cấp phong kiến mộng cho mình và chúc tụng cho nhau Đúng thật là gượng gạo
Mặt khác, việc Thúy Kiều tái ngộ Kim Trọng rồi thực chất là ở vậy, làm
“bạn cầm kỳ” của Kim Trọng , việc ấy nếu không gượng gạo thì cũng bất
ổn, cũng không phải là tự nhiên Nhưng ta thử nghĩ xem tác giả có thể làm gì khác ? Thực tế là cả Nguyễn Du lẫn Thanh Tâm Tài Nhân đã không cho Kiều chết trên sông Tiền Đường, chết như vậy thì toàn thể độc giả trong xã hội thời trước không chấp nhận Kiều cần phải sống, mà đã sống thì phải gặp lại cha mẹ, chàng Kim và hai em.Gặp lại Kim Trọng thì giải quyết thế nào ? Chỗ này chúng ta phải khen Thanh Tâm Tài Nhân đã giải quyết như ta thấy trong cốt truyện mà Nguyễn Du dùng “Đem tình cầm sắt đổi ra cầm kỳ” Nhưng ta lại khen Nguyễn Du, trên khuôn khổ cốt truyện đã sáng tạo thêm rất lớn , làm thành bản cáo trạng cuối cùng của Truyện Kiều nằm ngay trong đoạn vui vẻ nhất, Kim Kiều tái hợp Nguyễn Du không bằng lòng nói vài lời như Thanh Tâm Tài Nhân , mà mỗi đoạn ông đem trái tim nghệ sĩ lớn , đau đớn xót xa, da diết , mỗi lời
là mỗi thương yêu Thúy Kiều , thương yêu số phận con người trong Thuý Kiều
…Trong cả chương Kim Kiều tái hợp , trong lời ,ngoài lời đâu đâu cũng
có cái đau mười lăm năm ấy :
Nàng rằng : “ Chút phận hoa rơi ,
Nửa đời nếm trải đủ mùi đắng cay
Tính rằng mặt nước chân mây,
Lòng nào còn tưởng có rày nữa không
Được rày tái thế tương phùng
Khát khao đã thoả tấm lòng bấy nay”
Trang 5“Đã đem mình bỏ am mây,
Tuổi này gửi với cỏ cây cũng vừa
Mùi thiền đã bén muối dưa,
Màu thiền ăn mặc đã ưa nâu sòng
Sự đời đã tắt lửa lòng ,
Còn chen vào chốn bụi hồng làm chi
Dở dang nào có hay gì?
Đã tu tu trót, qua thì thì thôi…”
Rõ ràng Nguyễn Du không những đã để trái tim mình vào trong nhân vật , mà Nguiyễn Du chính là nhân vật: Nguyễn Du tự nói lên nỗi đau khổ dày vò của mình qua Kiều thì mới có một giọng thơ như thế
Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu viết : “ Cũng vì văn chương bởi tâm sự như thế , cho nên có một sức thiêng liêng khiến người ta cảm động, ấy quyễn Kiều mà hay, chỗ gốc thực ở đó mà văn tài của tác giả lại là phần thứ hai” Tản Đà để văn tài xuống hành thứ hai để chữ Tâm lên thứ nhất là chí lý;
đó cũng là một chỗ sâu sắc của Tản Đà Ngay lời đầu tiên khi gặp nhau như chết đi sống lại , Kiều đã cho rằng đời mình tan nát, lòng mình tan nát , bản cáo trạng cuối cùng trong Truyện Kiều bắt đầu :
Đã tu - tu trót, qua thì - thì thôi
Nguyễn Du đã sử dụng triệt để cuộc đoàn viên để tính sổ một lần cuối cùng Bản cáo trạng cuối cùng bất ngờ thật ra nằm rõ mồn một trong chương đoàn viên này ! Tại ta đọc nhiều lần mà vẫn vô ý không nhận ra, không trông thấy hết Nguyễn Du không đọc bản cáo trạng bằng thuyết
lý, bình luận mà đưa ra một cáo trạng bằng xuơng thịt, bằng máu của tâm hồn : Đây là nạn nhân sống sót sau mười lăm năm của chúng bay !
Trong tiệc hoa đoàn viên vui vầy, Thúy Vân uống chén rượu tàng tàng dở say, đứng lên đặt vấn đề Thuý Kiều nên thành hôn với Kim Trọng…
“Bây giờ gương vỡ lại lành”…Lời lẽ Thúy Vân dừng lại ở hai câu của Nguyễn Du:
… “Quả mai ba, bảy đuơng vừa,
Đào non sớm lưa se tơ kịp thì”
“Quả mai ba, bảy” là lấy ý trong thơ Xiếu mai trong kinh Thi nói quả mơ còn ba, bảy quả trên cành, là tiết cuối xuân, tuy là kỳ hôn giá có muộn mà lấy nhau cũng còn vừa Tản Đà đã khen: “ Câu này ngẫm nghĩ thật buồn cười như cô Kiều lúc đó mà còn có thể là “Đào non”, thời tác giả cũng thật tài tình vậy!” Thật là học trò biết khen Thầy
Trang 6Tài tình thật đấy chứ ! Nguyễn Du rút Thúy Kiều từ trong trái tim mình
ra, không yêu mến sao được ! Kiều ba mươi tuổi vẫn là “đào non” Nguyễn Du giải thích thêm :
“Hoa tàn mà lại thêm tươi
Trăng tàn mà lại hơn mười rằm xưa”
Kiều tưởng rời nơi tu hành về nhà là về nhà, không ngờ cuộc đời lại đòi hỏi nàng, một mức nữa qua lời Thúy Vân Ôi cái cô em gái “ Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang” kia, phúc hậu lắm mà sao không ý tứ gì Sao lại khêu vết thương lòng tưỡng đã lành của chị ?
“ Dứt lời nàng vội gạt đi,
“Sự muôn năm cũ , kể chi bây giờ?
Một lời tuy có ước xưa,
Xét mình dãi gió dầm mưa đã nhiều
Nói càng hỗ thẹn trăm chiều,
Thà cho ngọn nước thủy triều chảy xuôi”
Nhưng Kiều có gạt đi cũng không được nữa vì Kim Trọng đã đứng lên tiếp lời Vân Tất cả cái giá trị của Kim Trọng là lời nói chí tình ở phía sau :
“ Bấy lâu đáy bể mò kim,
Là nhiều vàng đá phải tìm trăng hoa ?”
Bấy lâu anh lặn lội tìm em là vì yêu, vì nhớ em chứ đâu phải vì…chuyện ấy:
Chàng rằng: “ Nói cũng lạ đời,
Dẫu lòng kia vậy còn lời ấy sao ?
“Duyên kia có phụ chi tình
Mà toan chia gánh chung tình làm hai ?”
Kim Trọng không biết nói gì hơn là nhắc lại lời thề, sống chết với lời thề
và dùng cách trách yêu
Kiều bấy giờ mới nói lên thân thế mình, trong đó cái thân thế của mình rất quan trọng Nguyễn Du để Kiều nói đến chữ Trinh để sau đó mượn lời Kim Trọng nói một điều làm hả lòng người đọc, chiêu tuyết cho Kiều :
“Như nàng lấy hiếu làm Trinh,
Bụi nào cho đục được mình ấy vay!”
Trang 7Trong lời nói của Kiều là gì ? Nếu không phải là bản cáo trạng xã hội do chính nạn nhân lập nên ? Trong quyển truyện đã bao lần Kiều thương thân trách phận nhưng đến đây nhớ lại cả mười lăm năm lưu lạc, Kiều như nát cả tấm thân; lúc tái hợp này rõ ràng là khi Nguyễn Du uất ức đến cao độ:
“Thiếp từ ngộ biến đến giờ,
Ong qua bướm lại đã thừa xấu xa
Bấy chầy gio táp mưa sa,
Mấy trăng cũng khuyết mấy hoa cũng tàn
Còn chi là cái hồng nhan,
Đã xong thân thế còn toan nỗi nào?”
Ta đọc thử đoạn này mà vận vào thân xem thử có tủi nhục đến tận trong xương thịt mình không ? Giày vò đến thế thì đến bao nhiêu thân cũng tan nát huống chi là cái thân em ! “ Đã xong thân thế còn toan nỗi nào ?” Câu thơ hàng văn bỏ lững: “ Cái thân thế em như thế đã xong chưa, còn muốn
gì nữa hở anh?” Nỗi ê chề cực nhục vẫn còn tiếp :
“Nghĩ mình chẳng hỗ mình sao ?
Dám đem trần cấu dự vào bố kinh ?
Đã hay chàng nặng vì tình,
Trông hoa đèn chẳng thẹn mình lắm ru ?
Từ rày khép cửa phòng thu,
Không tu thì cũng như tu mới là !
Chàng èu nghĩ đến tình xa,
Đem tình cầm sắt đổi ra cần cờ
Nói chi kết tóc xe tơ,
Đã buồn cả mặt mà dơ cả đời !”
Kiều nhắc lại sự đi tu , vì nạn nhân ê chề quá; sự từ chối ở hai câu cuối vẫn là cái giọng tố cáo của một nạn nhân
Trong lời Kiều, tác giả đã mượn hình tượng “ Hoa thơm phong nhị, trăng vành tròn gương”, “Mấy trăng cũng khuyết, mấy hoa cũng tàn”, dùng lời Kim tác giả cải lại: “Tan sương đầu ngõ” để thấy hoa , “ vén mây giữa trời” để tỏ trăng và “ Hoa tàn mà lại… trăng tàn mà lại”…Đó chẳng qua
là một bút pháp thông thường KimTrọng cho rằng không nên cố chấp trong việc hiểu chữ “Trinh”, đáp lại Kiều lần thứ hai này, Kim Trọng cũng là kết ý bằng cách trách yêu, nhưng lần này tiêu tao hơn , tự tủi thân
là một người bị ruồng bỏ:
“Cònđiều chi nữa mà ngờ,
Khách qua đườg để hững hờ chàng Tiêu”
Trang 8Lẽ của Kim Trọng cũng cứng, cha mẹ lại cũng quyết như thế , Kiều đành phải nhận lời Nhưng tại sao lại :
“Cúi đầu, nàng những ngắn dài thở than” ?
Nguyễn Du viết văn rất ý tứ, chuẩn bị cho lần thứ ba Kin Kiều đối đáp trong lễ thành hôn và đêm động phòng:
“Bâng khuâng duyên mới, ngậm ngùi tình xưa”
Văn hay trước hết chưa phải ở hình tượng , âm thanh, sáng kiến …là những điều quan trọng lắm lắm, mà văn hay trước hết là ở cái thế, ở sự phân tích được tâm lý của hoàn cảnh Đọc văn cũng vậy, như xem người, chưa nên lác mắt vì quần áo, trang sức, mà cho đến đẹp mặt cũng chưa đáng sợ! Hãy xem vầng trán suy nghĩ gì, và hai con mắt, nó là cái gương của tâm hồn :
“Những từ sen ngó đào tơ,
Mười lăm năm ấy bây giờ là đây!”
Cái tâm lý của tình yêu như thế đó, yêu con sông muốn yêu từ suối, muốn yêu từ nguồn, đi về tận cái thủa “má hồng”, “Sen ngó đào tơ” chẳng qua
là cái từ có sẵn, bảo là sáo cũng được; nhưng đặt vào đây…thương biết bao từ khi em còn non, từ lúc em cần được anh bảo vệ giữ gìn … Ấy mà Kim xa bẵng Kiều mười lăm năm, mất biệt Kiều mười lăm năm “Bây giờ
là đây” , thế mới sáng bốn chữ “ ngậm ngùi tình xưa”…
Kiều đẹp hơn bao giờ hết và Nguyễn Du viết như là Kim Kiều yêu nhau rất tự nhiên và đầy đủ lắm :
“Canh khuya bức gấm rủ thao,
Dưới đèn tỏ rạng má đào thêm xuân
Tình nhân lại gặp tình nhân,
Hoa xưa ong cũ mấy phân chung tình”
Nhưng đâu có hoàn toàn như thế Nàng Kiều của Nguyễn Du lại đặt vấn
đề trở lại một lần nữa và lần này là quyết liệt Và lần này bản cáo trạng cuối cùng lại cất tiếng của nạn nhân lên Ba mươi tuổi chính là lúc người đàn bà đầy đặn trong tình yêu, sinh đẻ những đứa con đẹp đẽ, khoẻ mạnh nhất: ở tuổi ba mươi ấy, nàng Kiều mang mãi trong mình một vết thương đau Nàng không thể bước qua được tâm hồn của mình - nó rất thanh tú,
tư cách của mình- nó rất tự trọng
Trang 9“Chữ Trinh còn một chút này”
“Trinh” ở đây không còn chỉ cái nghĩa vật chất., “Trinh” đây vốn do sự tế nhị, sự sòng phẳng của tâm hồn…
Ví dụ như con để dành hồng cho bố, vợ để dành hồng cho chồng Thiếu cẩn thận , không may “ hồng ngâm chuột vọc, mình ngọc ngâu vầy”, chẳng lẽ đưa quả hồng chuột gặm cho bố, cho chồng ăn hay sao ? Em trọng anh, em trọng em ! Em còn một chút đó là trọng anh, em còn một chút đó là tự trọng Nghĩ như vậy, ta sẽ thương Kiều đến tê dưới chân tóc
và mỗi lời nói của Kiều hoá ra vang vang đau xót, ức lắm lâm ly Đọc kỹ lại mà xem, lần trước nàng chỉ xót xa, lần này trong đêm động phòng nàng uất ức đến gay gắt:
“ Nàng rằng: “Phận thiếp đã đàng,
Có làm chi nữa cái mình bỏ đi
Nghĩ chàng nghĩa cũ tình ghi
Chìu lòng gọi có xướng tùy mảy may
Riêng lòng đã thẹn lắm thay,
Cũng đà mặt dạn mày dày khó coi”
Bản cáo trạng của Nguyễn Du viết đến đây đã không còn bình tỉnh được nữa, mà trong thơ văn có một cái gì xỉa xói – xỉa xói cái xã hội tàn ác, nó
là tội phạm:
“ Những như âu yếm vành ngoài,
Còn toan mở mặt với người cho qua”
Nàng như lay Kim Trọng mà hỏi:
“Lại như những thói người ta,
Vớt huơng dưới đất bẻ hoa cuối mùa
Khéo là dơ nhuốc bày trò,
Còn tình đâu nữa là thù đấy thôi!
Người yêu ta xấu với người,
Yêu nhau thì lại bằng mười phụ nhau”
Nếu nóichuyệnnối dõi tông đường:
“Cửa nhà dù tính về sau,
Thì đà em đó lọ cầu chị đây?
Chữ Trinh còn một chút này,
Chẳng gìn cho vẹn lại dày cho tan
Còn nhiều ân ái chan chan,
Trang 10Làm chi vầy cách hoa tàn mà chơi”
Yêu nhau cách ấy chính là thù nhau gay gắt vô cùng; đến câu sau cùng vẫn còn gay gắt Lời Kiều dùng một lối văn thắt buộc: “ gọi có, chiều lòng, riêng lòng, cũng đà, dù tính, thì đà…”Những từ để cãi cọ: “còn toan, những như, lại như, khéo là,đâu nữa, đấy thôi, hay gì…” Nếu không phải là tố cáo xã hội thì Nguyễn Du sao lại dùng hơi văn ấy ?
Tiếp theo lời Kiều, đoạn sau đây là hay nhất trong lời Kim Trọng: chí tình, chí nghĩa, có thủy có chung:
“Chàng rằng : “Gắn bó một lời,
Bỗng không cá nước, chim trời lỡ nhau
Xót người lưu lạc bấy lâu,
Tưởng thề thốt nặng cũng đau đớn nhiều
Thương nhau sinh tử đã liều
Gặp nhau còn chút bấy nhiêu là tình”
Trong lời chàng Kim, Nguyễn Du rất trang nhã, nhưng cứ nói:
“Chừng xuân tơ liễu còn xanh,
Nghĩ sao cho thoát khỏi vành ái ân”
… “Nghĩ” đây là Kim Trọng nghĩ : Anh thấy em còn trẻ lắm (tơ liễu còn xanh) nên anh cứ nghĩ : Em hãy còn đang chừng xuân như thế thì làm sao thoát khỏi sự đòi hỏi của ân ái
Có phải là Nguyễn Du hiện thực hay không ? Và như thế là sâu sắc
“Gương trong chẳng chút bụi trần,
Một lời quyết hẳn , muôn phần kính thêm”
Nay em đã rõ như thế, em không màng ân ái ,anh càng kính trọng em Và anh cũng thế:
“Bấy lâu đáy bể mò kim,
Là nhiều vàng đá, phải tìm trăng hoa ?
Ai ngờ lại họp một nhà,
Lo là chăn gối mới ra sắt cầm”
Hôm sau, Kim Trọng nói lại cho cả nhà biết tâm sự đặc biệt của đêm hôm qua, cái đêm Kim Kiều tái hợp Cả nhà ai cũng “lạ lùng khen lao”
“Cho hay thục nữ chí cao,
Phải nguời sớm mận tối đào như ai”