Giáo Trình Tâm Lý Học Giáo Dục Nâng Cao.pdf

M C L C

M C L C 2

P MÔN TÂM LÝ H C L A TU I VÀ TÂM LÝ H M 8

I Khái quát v tâm lí h c l a tu m .8

ng c a tâm lý h c l a tu i và tâm lí h m .8

2 Nhi m v c a tâm lý h c l a tu i và tâm lý h m 9

3 M i quan h gi a tâm lí h c l a tu i và tâm lí h m 9

II Lý lu n v s phát tri n tâm lý tr em 9

1 Khái ni m v s phát tri n tâm lý c a tr em .9

1.1 Các quan ni m v “tr em” .9

1.2 Các quan ni m v “s phát tri n tâm lý tr em” .10

2 Quy lu t chung v s phát tri n tâm lý tr em 14

u c a s phát tri n tâm lý 14

2.2 Tính tr n v n c a tâm lý .14

2.3 Tính m m d o và kh 14

3 Các y u t n s phát tri n tâm lí 15

4 S n phát tri n tâm lý .15

4.1 Quan ni m v n phát tri n tâm lý .15

4.2 S n phát tri n tâm lý .16

H TI 17

À TÂM LÍ S 17

17

2.Tâm lí s 18

II.NH 20

1 S 20

à ho 21

2.1 Ho 21

2.2 Ho 22

2.3 Ho 23

ên ti 24

III M 25

25

1.1.Tri giác c 25

1.2 Chú ý 26

1.3 Trí nh 26

27

28

1.6 Ngôn ng 29

29

2.1 Tính cách 29

2.2 Tính hay b 30

2.3 H 30

31

ình c 31

Ch Ý H C L A TU I H C SINH TRUNG H (Thi u niên) 34

I Nh ng bi i v m t sinh lí và xã h i l a tu i thi u niên 34

1 V trí, ý ngh n phát tri n tâm lý tu i thi u niên 34

2 Nh i trong s phát tri 34

3 ng c a s n tâm lý l a tu i thi u niên .35

4 Y u t xã h i làm n y sinh “c i l n” thi u niên .36

4.1 Ngu n g c xã h i làm n y sinh “c i l n” thi u niên .36

4.2 Bi u hi n “c i l n” thi u niên 38

II Ho ng h c t p và s phát tri n trí tu c a tu i thi u niên 40

m ho ng h c t p ng trung h 40

m phát tri n trí tu 40

2.1 S phát tri n c m giác, tri giác 41

2.2 S phát tri n trí nh 42

2.3 S phát tri n chú ý .43

2.4 S phát tri 44

2.5 S phát tri n ngôn ng 45

III S phát tri n t ý th a thi u niên 45

1 S hình thành t ý th c c a thi u niên 45

2 Ý th c c a thi u niên 47

3 S phát tri n h h c t p c a thi u niên .48

m h ng thú nh n th c .48

c t p .48

3.3 Thái i v i h c t p .49

IV Ho ng giao ti i s ng tình c m c a thi u niên 50

1 S hình thành ki u quan h qua l i m i thi u niên 50

1.1 Nhu c u giao ti i l n” 50

c vâng l c bình ng” 51

2 Ho ng giao ti p c a thi u niên v i b n bè 52

m ho ng giao ti p c a thi u niên v i b n bè cùng l a tu i .52

m ho ng giao ti p c a thi u niên v i b n khác gi i .53

m tình c m c a thi u niên 54

Ý H C L A TU I H C SINH TRUNG H C PH THÔNG (thanh xuân) 56

I S phát tri n v m t sinh lí và xã h i l a tu i thanh niên .56

1 Nét chung c tu i thanh niên 56

2 S phát tri n sinh lí c a thanh niên 57

u ki n xã h i c a s phát tri n tâm lý tu i thi u niên .58

II Ho ng h c t p và s phát tri n trí tu c a thanh niên .59

m ho ng h c t p c a thanh niên h c sinh 59

m c a s phát tri n trí tu i ng c a ho ng h c t p 60

2.1 Tri giác .61

2.2 Trí nh 61

2.3 Chú ý .62

ng 62

3 Ý th c v ngh nghi p và s chu n b cho cu c s 63

III S phát tri n t ý th c và hình thành th gi i quan c a thanh niên 65

1 S phát tri n c a t ý th c .65

2 S hình thành th gi i quan .67

IV Ho ng giao ti i s ng tình c m c a thanh niên .69

1 Giao tiêp trong nhóm b n 69

i s ng tình c m .70

2.1 S phát tri n tình c m .70

2.2 S phát tri n các lo i tình c m 71

2.3 S phát tri n tình b n, tình yêu .72

C D Y H C 75

I Ho ng d y 75

1 Khái ni m d y .75

c d y .76

2.1 D y k t h p .76

2.2 D ng .77

II Ho ng h c t p 78

1 Khái ni m ho ng h c .78

1.1 Khái ni m h c .78

c h c c a con ng i 79

2 B n ch t c a ho ng h c .82

3 Hình thành ho ng h c .83

3.1 Hình thành c t p .83

3.2 Hình thành m c t p .85

3.3 Hình thành các hành ng h c t p .86

III S hình thành khái ni m, k x o 88

1 S hình thành khái ni m .88

1.1 Khái ni m v khái ni m .88

1.2 Vai trò c a khái ni m .89

1.3 B n ch t tâm lý c a quá trình hình thành khái ni m 90

1.4 Quy trình hình thành khái ni m .91

2 S hình thành k x o 93

2.1 S hình thành k 93

2.2 S hình thành k x o 94

tâm lí c a m t s mô hình d y h c 95

1 Mô hình d 95

- Thuy 95

1.2 Mô hình d 96

2 Mô hình d ành vi 97

2.1 Mô hình d c 97

2.2 Mô hình d 99

3 Mô hình d 101

– Lý thuy 101

3.2 Mô hình d 102

4 Mô hình d ên lý thuy 105

4.1 M -p cao c 105

4.2 M A.N.Leonchev .108

4.3 Lý thuy ình thành hành à khái ni và mô hình d 110

4.4 Mô hình d m lý.114 V D y h c và s phát tri n trí tu 116

1 Khái ni m v s phát tri n trí tu 116

2 Các ch s c a s phát tri n 116

3 Quan h gi a d y h c và s phát tri n trí tu 117

ng vi c d y h c và phát tri n trí tu 117

ng m t cách h p lý ho ng d y h c .118

i m n n a ho ng d y h c 118

VI Phát tri n các k c m xúc cho h c sinh trung h c 119

1 Các thành ph n c a trí tu c m xúc .119

1.1 Khái ni m trí tu c m xúc .119

1.2 Các y u t c u thành trí tu c m xúc .120

1.3 Nh ng ng c a trí tu c m xúc .121

1.4 Vai trò c a giáo d i v i s phát tri n trí tu c m xúc .122

1.5 Các nhóm k phát tri n trí tu c m xúc .122

2 K m nhanh s ng 123

2.1 Nh n di n tr ng 123

2 nh ph n ng c v ng .124

2.3 Nh gi ng nhanh chóng .125

3 K n bi t và qu n lí c m xúc 126

3.1 Vai trò c a nh n bi c c m xúc 126

3 nh n bi t c m xúc 127

3.3 Ki m soát c m xúc khó ch u .128

3.4 K t b n v i t t c c m xúc c a b n thân 130

4 K t n i v i nh i khác b ng s d ng giao ti p không l i 131

4.1 Khái ni m giao ti p phi ngôn ng và ngôn ng 131

4.2 Các lo i truy n thông không l i 132

4.3 Nâng cao hi u qu giao ti p không l i 133

5 S d ng s c và s xây d ng m i quan h 135

5.1 S c m nh c a s c và ti i 135

5.2 M t s ý khi s d ng s c 136

6 K i quy t xu t 138

6.1 Nguyên nhân và m c t 138

6 gi i quy t 139

6.3 M t s g i ý gi i quy t .139

6.4 S d i hòa gi i .140

H C GIÁO D C .142

142

1 Khái ni 142

2 Khái ni 142

142

2.2 Tiêu chu 142

2.3 Quan h 143

II C 143

1 Tri th à ni 143

à tình c 144

3 Thi à .144

4 M 145

III NHÂN CÁCH LÀ CH 145

1 Khái ni à ch 145

2 Nh ành ph c .146

2.1 Tính s àng ho 146

2.2 Nhu c 146

146

IV V 147

1.B 147

2 Các nhân t ình thành .149

2.1 Giáo d 149

2.2 Giáo d 150

2.3 Giáo d ình 150

2.4 Giáo d èn luy 152

V Các r i lo ng g p h c sinh trung h c .153

A CÁC V NG N I 153

1 Tr m c m .153

1.1 Các bi u hi n nghi ng tr m c m .153

1.2 D u hi u tr m c m .153

1.3 M ng c a tr m c m 154

1.4 H u qu c a tr m c m 154

1.5 Cách th c h tr gi m tr m c m 154

2 T t 155

2.1 Khái ni m 155

2.2 D u hi u nh n bi t .155

hòng ng a 155

3 R i lo n lo âu .155

3.1 D u hi u nh n bi t .155

3.2 Phân lo i r i lo n lo âu 156

3.3 H u qu c a r i lo n lo âu 156

3.4 Bi n pháp h tr gi m lo âu 156

4 R i lo n d (tâm b nh) 157

4.1 Bi u hi n .157

4.2.Nguyên nhân và y u t 157

4.3 R i lo là m p 157

4.4 H tr 157

B CÁC V NG NGO I 157

ng gi m chú ý 157

1.1 Khái ni m 157

1.2 D u hi ng .158

1.3 D u hi u giám chú ý 158

1.4 H u qu ng gi m chú ý 158

1.5 Bi n pháp h tr 159

2 Gây h n .159

2.1 Khái ni m, m 159

2.2 Bi u hi n .159

2.3 H tr 160

3 Ch i – không tuân th 160

nh ngh 160

3.2 D u hi u .160

3.3 H tr 160

4 Ph m t i ph m pháp 161

4.1 Khái ni m ph m t i, ph m pháp .161

4.2 D u hi u .161

4.3 H tr 161

5 Tr n h c .161

5.1 Nguyên nhân .161

5.2 H tr 162

6 R i lo n nh n d ng gi i tính 162

6.1 Bi u hi n .162

6.2 Nguyên nhân .162

6.3 H tr 162

Ý H I GIÁO VIÊN 163

I Trau d i giáo viên .163

1 S n ph ng c i giáo viên là nhân cách h c sinh 163

i quy nh tr c ti p ch o 163

3 Giáo viên là d u n i gi a n i và dân t c v i vi c tái t o n h tr 163

ng c i giáo viên .163

ng tr c ti i 163

2 Ngh mà công c ch y u là nhân cách c a chính mình 164

3 Ngh tái s n xu t m r ng s ng xã h i 164

4 Ngh òi h i tính khoa h c, tính ngh thu t, tính sáng t o 164

5 Ngh ng trí óc chuyên nghi p 165

III Nhân cách c i giáo viên 165

1 Nhân cách-c u trúc nhân cách c i giáo viên 165

2 Ph m ch t c i giáo viên 166

m c i giáo viên 168

3 c gi ng d y 168

c giáo d c 170

c t ch c các ho m .171

NH P MÔN TÂM LÝ H C L A TU I VÀ TÂM

I Khái quát v tâm lí h c l a tu m

T khi tâm lí h c phát tri n m nh m v t khoa h c l p thì ng

th i c y sinh nhi u v òi h i s nghiên c u tâm lí có tính ch t chuyên bi t, khi n cho các ngành tâm lí h c ng d c phát sinh Tâm lí h c l a tu i và tâm lí h m

là các chuyên ngành phát tri n s m nh t c a tâm lí h ng d ng c a tâm lí h c vào

- i ng nghiên c u c a tâm lí h c l a tu i ng l c phát tri n theo

l a tu i c i, s phát tri n cá th c a các quá trình tâm lý và c nh ng

ph m ch t tâm lý trong nhân cách c c phát tri n (tâm lý h c

c g i chuyên ngành này là tâm lý h c phát tri n): tâm lý h c l a tu i xem xét quá trình con ng i tr nào; tâm lý h c l a tu i nghiên c u các

m c a các quá trình và các ph m ch t tâm lý riêng l c a cá nhân các l a tu i khác nhau và s khác bi t c a chúng m i cá nhân trong cùng m t l a tu i; nghiên

c u nh ng kh a tu i c a vi c l i các tri th c hành ng…Tâm lý h c l a tu i nghiên c u các d ng ho ng khác nhau c a các cá nhân

c phát tri n Ví d c t p, ng, ho ng xã h i…M i m t

d ng ho ng có vai trò, tác d i v i s phát tri n nhân cách t ng

l a tu i M i m n phát tri n có m t d ng ho ng v a s a nó

- Tâm lý h m nghiên c u nh ng quy lu t tâm lý c a vi c d y h c và giáo d c TLHSP nghiên c u nh ng v tâm lý h c c a vi u khi n quá trình

d y h c, nghiên c u s hình thành c a quá trình nh n th c, tìm tòi nh ng tiêu chu n

y c a s phát tri n trí tu nh nh u ki m b o phát tri n trí tu có hi u qu trong quá trình d y h c, xem xét nh ng v v m i quan hqua l i gi a nhà giáo d c và h c sinh c i quan h gi a h c sinh v i nhau.Ngoài ra, TLHSP còn nghiên c u nh ng v g n li n v i s i x riêng

bi i v i h c sinh M i l a tu i có nh n l i riêng Do v òi

2 Nhi m v c a tâm lý h c l a tu i và tâm lý h m.

T nh ng nghiên c u trên, TLHLT&TLHSP có nhi m v :

- Rút ra nh ng quy lu t chung c a s phát tri n nhân cách theo l a tu i, nh ng nhân

t ch o s phát tri n nhân cách theo l a tu i;

- Rút ra nh ng quy lu t l i tri th c, k x o trong quá trình giáo d c và

d y h c, nh ng bi i tâm lý c a h c sinh do nh ng c a giáo d c và d y h c

- T ung c p nh ng k t qu nghiên c t ch c h p lý quá trình s m,

nh m nâng cao hi u qu c a ho ng giáo d c và ho ng d y h c

- Nh ng ki n th c TLHLT & TLHSP s giúp chúng ta tìm ra c nh ng nguyên

ng so v i l a tu i) ng bi ng h p lý ý th

3 M i quan h gi a tâm lí h c l a tu i và tâm lí h m

- Là nh ng chuyên ngành c a tâm lí h c, g n bó ch t ch th ng nh t v i nhau: Chung khách th nghiên c u – nh i bình th ng nh n phát tri n khác nhau

+ Tâm lí h c l a tu i ch có th c nghiên c u, n u vi c nghiên c u c a nó không

phân chia ranh gi i gi a hai chuyên ngành ch có tính ch i

II Lý lu n v s phát tri n tâm lý tr em

1 Khái ni m v s phát tri n tâm lý c a tr em

1.1 Các quan ni m v “tr em”.

- Quan ni m th 1: Tr i l n thu nh l i” H cho r ng s khác nhau gi a

c ch không ph i khác nhau v ch t

- Quan ni m th 2: J.J Rutxô (1712-1778), ngay t th k ã nh n xét r t tinh t

v nh m tâm lý c a tr Theo ông, tr em không ph i l n thu nh

l i l n không ph i lúc nào c hi c trí tu , nguy n v ng, tình

c a tr em B i vì tr em có cách nhìn, cách suy ngh à c m nh n riêng

c a nó S khác nhau gi a tr i l n là s khác nhau v ch t

Nh ng nghiên c u c a tâm lý h c duy v t bi n ch ã kh nh: Tr em không ph i l n thu nh l i Tr em là tr em, nó v ng, phát tri n theo quy

lu t c a tr em Ngay t khi c t ti a tr ã là m i, m t thành viên c a xã h i Vi c nuôi n ng, d y d nó ph i khác v i con v nó ti p thu

c n ã h òi h i ph i nuôi, d y nó theo ki i (tr

Ngay t a tr ã có nhu c g c i – nhu c u giao ti p

v i l i l n c n có nh ng hình th c riêng, “ngôn ng giao ti p

v i tr

u ki n s ng và ho ng c a các th h i các th i kì l ch s khác nhau là r t khác nhau Do v y m i th i khác nhau l i có tr em c a riêng mình

1.2 Các quan ni m v “s phát tri n tâm lý tr em”.

m duy tâm.

m duy tâm cho r ng s phát tri n tâm lý c a tr em là s c

gi m v s ng c a các hi c phát tri n ch không ph i có s bi n

i v ch t Ví d , h coi s phát tri n tâm lý tr em là s ng t c a tr ,

hình thành k i gian t p trung chú ý ho ng tri th c

c gi l i trong trí nh …

m duy tâm coi s phát tri n c a m i hi ng tâm lí là m t quá trình

t phát S phát tri n di i ng c a m t s c m i ta không th u khi c, không th nghiên c c, không nh n th c

Rõ ràng s s ng c a các hi ng tâm lý có ý ngh nh trong s phát tri n c a tr gi i h n toàn b s phát tri n tâm lý c a

tr em vào nh ng ch s y ng th i s nhìn nh n sai l m v ngu n g c ng l c

c a s phát tri n tâm lý ã gi i h n thành qu nghiên c u

Quan ni m c th hi n rõ thuy t ti nh, thuy t duy c m, thuy t

h i t hai y u t

- Thuy t ti nh:

Quan ni m này coi s phát tri n tâm lý là do các ti t gây ra, khi

ã có ti m tâm lý chung và có tính ch t cá

th u là ti nh, có s n trong c u trúc sinh v t S phát tri n ch là quá trình

ng thành c a nh ng thu ã có s n t c quy nh b ng con

ng di truy n

G ã phát hi gen c a di truy n, n ã liên h :

nh ng thu c tính c c c ã c mã hoá ình hóa trong các trang b gen

Ngoài ra, theo h ng là y u t u ch nh, th hi n m t nhân t b t

bi tr H h th p vai trò c a giáo d c Coi giáo d c ch là y u t bên ngoài làm t ng ho c kìm hãm quá trình b c l nh ng ph m ch t t nhiên

y vai trò c a giáo d ã b h th p Giáo d c ch là nhân t bên ngoài

có kh c kìm hãm quá trình b c l nh ng ph m ch t t nhiên b

c ch b i tính di truy n T rút ra nh ng k t lu m sai l m là: S can thi p vào quá trình phát tri n t nhiên c a tr không th tha th c

- Thuy t duy c m:

i l p v i thuy t ti nh, thuy t duy c m gi i thích s phát tri n c a tr ch

b ng nh ng c ng xung quanh Theo nh i thu ng phái này thì môi tr ng là nhân t quy t nh s phát tri n c a tr em vì th mu n nghiên c i ch c n phân tích c ng c a h ng xung quanh nh nào thì nhân cách c hành vi, nh ng phát tri n c a hành vi s th ý h c theo thuy t này l i

hi u môi t ng xã h i m t cách siêu hình, coi môi tr ng xã h i là b t bi n, quy t

m này xu t hi n c Anh, coi tr gi y tr ng”

ho c “t m b ng s ch s ” S phát tri n tâm lý c a tr hoàn toàn ph thu c vào tác

ng bên ngoài, do v i l n mu n v trên t gi y cái gì thì nó nên th …

Quan ni y s không gi c vì sao trong môi tr

t chín mu i c c truy n l i cho tr (nhà tâm lý h c

ng không ph i là toàn b nh u ki n và hoàn

ì riêng bi t, tách r i kh i toàn b i s ng xã h ng xung

ng xuyên nh, ng m nh m nh t i s phát tri n c a

tr ng c ng, c ng c a y u t sinh v t (di truy nh

c s phát tri n c a tr , không ph thu c vào ho m c a nhà giáo d c, vào tính tích c a tr

Thuy t h i t hai y u t c m không kém gì thuy t ti nh và thuy t duy c m Tính ch t máy móc, siêu hình c a các quan ni ã b phê phán

M c dù quan ni m c a nh i di n cho các thuy t trên b ngoài có v

c ch u có nh ng sai l m gi ng nhau

+H u th a nh m tâm lý c i là b t bi n ho c ti nh, ho c là

do ti t, di truy n, ho c là ng c ng b t bi n V i quan

ni y thì trong tr ng h p nào con em t ng l c quy c l i c

u có trình phát tri n tâm lý h giai c p bóc l t (do h có t ch c di truy n t c do h s ng trí tu có t ch c cao) Do v y s b t bình ng trong xã h i là t t nhiên, là h p lý

+H trò c a giáo d c Ph nh n tính tích c c riêng c a cá nhân, nh ng mâu thu n bi n ch ng là không có giá tr trong quá trình phát tri n tâm

m duy v t bi n ch ng v s phát tri n tâm lý tr em.

Nguyên lý phát tri n trong tri t h c Mác Lênin th a nh n s phát tri n là quá trình bi i c a s v t t th n cao, t n ph c t ình tích lu d n v s ng d n s i v ch ng, là quá trình n y sinh cái

m cái c u tranh gi a các m i l p n m ngay trong b n thân s

v t, hi ng

c v n d xem xét s phát tri n tâm lý c a tr B n ch t

s phát tri n tâm lý c a tr không ph i là s c gi m v s ng mà là m t quá trình bi i v ch ng tâm lý S i v ng c a các ch

lý d n s i v ch t n s hình thành cái m i m t cách nh y v t:

- S phát tri n tâm lý g n li n v i s xu t hi n nh m m i v ch t – nh ng

c u t o tâm lý m i (ví d nhu c u t l p c a tr lên 3) nh n l a tu i nh t

nh n phát tri n khác nhau, có s c i bi n v ch t c a các quá trình tâm lý và toàn b nhân cách tr

- Xét trong toàn c c, phát tri n là m t quá trình k th a S phát tri n tâm lý tr em là

mình, con ng i ghi l i b ng kinh nghi c… trong các công c s n xu t, các dùng h ng ngày, các tác ph thu ã tích lu kinh nghi m th c ti n xã h i c a mình trong các i t o ra và các quan h

- a tr không t l n lên gi ng Nó ch có th l i kinh nghi m

xã h i khi có vai trò trung gian c i l n Nh s ti p xúc v i l n và s

ng d n c i l n mà nh ng quá trình nh n th c, k x o và c nh ng nhu c u xã h i c a tr c hình thành Ng i l n giúp tr n c ngôn ng ,

g th c ho ng…

- Nh ng bi i v ch t trong tâm lý s t l a tu i này sang l a tu i khác

M c c a trình c là s chu n b cho trình sau

Tóm l i s phát tri n tâm lý c a tr y bi ng và di n ra c c k nhanh chóng Chính ho ng c a tr i s ng d n c i l n làm cho tâm lý c a

c hình thành và phát tri n M t khác, tâm lý h c Mácxít c a nh n r ng

s phát tri n tâm lý ch có th x y ra trên n n m v t ch t nh nh (m

i v m b m sinh, di truy n c a nó) Tr em sinh ra v i nh m

b m sinh, di truy n nh nh Vì v y s phát tri n tâm lý c a m i d

s v t ch t riêng S khác nhau này có th ng t i t nh cao…c a các

c khác nhau c a s phát tri n các thu c tính tâm lý…Chúng là

tri n tâm lý S phát tri n tâm lý còn ph thu c vào nh ng y u t khác n a.

2 Quy lu t chung v s phát tri n tâm lý tr em

Trong nh u ki n b t k , hay th m chí ngay c trong nh u ki n thu n l i nh t c a vi c giáo d c thì nh ng bi u hi n tâm lý, nh ng ch

v i s phát tri n m t hình th c ho ng tâm lý Ví d : n thu n l i

nh t cho s phát triên ngôn ng là kho ng th i gian t 1 n 5 tu i; cho s hình thành nhi u k x o v ng là l a tu i h c sinh ti u h c

2.2 Tính tr n v n c a tâm lý.

Cùng v i s phát tri n, tâm lý con ng i ngày càng có tính tr n v n, th ng nh t

và b n v ng Tính tr n v n c a tâm lý là s chuy n bi n d n các tr ng thái tâm lý

m tâm lý cá nhân T các tâm tr ng r i r c thành các nét c a nhân cách Ví d : Tâm tr ng vui v tho i mái n y sinh trong quá trình ng n c

l p l ng xuyên s chuy n thành lòng yêu lao ng

Tính tr n v n c a tâm lý còn ph thu c khá nhi u o hành vi

c a tr Cùng v i giáo d c, cùng v i s m r ng kinh nghi m s ng, nh

hành vi c a tr ngày càng nên t giác, có ý ngh ã h i và ngày càng b c l rõ trong nhân cách c a tr ng ng ng nh m tho mãn m u gì ng

n l a tu i thi u niên và thanh niên ng

ã h i, do tinh th n ngh , do s phát tri n toàn di n c a b n thân y

ng quy lu n c a s phát tri n tâm lý tr em.

nh ng quy lu là m t s xu th c a s phát tri n tâm lý tr có th x y ra

u ki n s ng c a tr c h u ki n giáo d c.

S phát tri n tâm lý c a tr em không tuân theo quy lu t sinh h c mà tuân theo

4.1 Quan ni m v n phát tri n tâm lý.

Có th nói quan ni m v b n ch t c a s phát tri n tâm lý i

nào thì quan ni m v l a tu i ng y M i m t cách quan ni u có

nh ng cách phân chia khác nhau

Quan ni m sinh v t coi s phát tri n tâm lý nh t quá trình sinh v t tnhiên và vì v n l a tu i mang tính b t bi n và tính tuy i Quan ni m

i l p l i ph nh n khái ni m l a tu i vì h coi s phát tri n tâm lý nh tích ltri th c, k x o m t cách gi

Tâm lý h c Mácxit i di a tu i là m t th i kì phát tri n

c a nh u ki n s ng và ho ng c a tr cùng v i h th ng các yêu c ra

chung quanh; ki u tri th c và ho ng mà tr ã n c cùng v c

l i các tri th t y u t c n thi t n a là nh m c a s phát tri n

th tr

ng phát tri a tu i không ph i là ph m trù tuy i, b t

bi n l a tu i ch có ý ngh i

Tu i ch có ý ngh là y u t th i gian trong quá trình phát tri n c a tr Tr

c n th i gian chu n b v m i m chuy n sang m n phát tri n m

l n lên v , m r ng quan h xã h i, tích l ng…)

i không quy nh tr c ti p s phát tri n nhân cách Tu i có th phù h p

v i trình phát tri n tâm lý c a tr ho c có th t

v n d ng th u ki n giáo d t ch c cu c s ng c a tr , t ch c s ti p xúc c a tr v i th gi i xung quanh có t t hay không.

vào nh i trong c u trúc tâm lý c a tr vào s ng thành

c tr em ã chia các th i k ch y u trong s phát tri n tâm lý c a

u tu i thanh niên (Cu i tu i h c): 16, 17, 18 tu i

- n sau tu i h c sinh:

+ Th i k sinh viên: 18 24 tu i

ng thành: 24, 25 i già:55 60 tu i

M i m t th i k có m t vai trò, v trí nh nh trong quá trình chuy n t a

tr m i sinh sang m ng thành M i th i k mang nh ng nét tâm lý

chuy n bi n t th i k này sang th i k u g n v i nh ng

c u t o tâm lý m i v ch t

phát tri àn thi trúc tâm lý c

ào c ã h òn phía bên kia là m

ã trkhông ph ì thích h à vì thích cái v ài h

ài, làm bài qua loa và

ài v

quan tâm làm nhi

àm h ên không giao vi

ã khuyên: nên ình càng s àng hay dù chúng

àm vxét v ài, vi

ên và phát tri òa bình,

S à phát tri

vai trò chIII M

nhìn s à tinh, bi

m không bi ên khi lên

phân bi à không b à cái th

ên ngoài và bên trong (tính ành vi) Nên ta th ành vi c

l à các em cho là c

chúng ta không s à t

khóc thì các em c ù không bi õ nguyên nhân S ình c

t ên là trung tâm c gi à bi

3: TÂM LÝ H C L A TU I H C SINH TRUNG H C

(Thi u niên)

I Nh ng bi i v m t sinh lí và xã h i l a tu i thi u niên

1 V trí, ý ngh n phát tri n tâm lý tu i thi u niên

L a tu i h c sinh trung h tu i kho ng t n 14, 15 (t

l p 6 n l p 9) L a tu i này có m t v c bi t quan tr i v i s phát tri ntâm lý tr em S phát tri n c c ph n ánh b ng các tên g i khác nhau:

“th i k ”, “tu i khó b o”, “tu i kh ng ho ng”, “tu i b t tr ”… Ch ng t m t

u r ng l a tu i này mang tính ph c t p riêng, có t m quan tr c bi t trong cquá trình phát triên c a tr

tri c thù v m i m t: phát tri n th ch t, trí l c, xã h i…Nhìn chung, vào

tu i này di n ra s hình thành nh ng c u t o m i v ch t, xu t hi n nh ng y u t

m i c a s ng thành do k t qu bi i c , c a s t ý th c, c a ki u quan h v i l n và b n bè, c a nh ng h ng thú ho ng nh n th c…

- Tuy n sinh d c: Bi u hi n c a th i k c phát tri n và xu t

hi n nh ng d u hi u ph c a gi i tính các em trai vào kho ng 15, 16 tu i, các em

n có s ng 13, 14 tu i Th i kì phát d c s m hay mu n còn ph thu c vào

y u t dân t c, khí h u Ngoài ra còn ph thu c vào ch sinh ho t c a cá nhân, ch

ng thái tinh th n, ch ng… Hi n nay do s phát tri n v các m t c i s ng xã h ã có s phát tri n c a th ch t c

3 ng c a s i sinh l n tâm lý l a tu i thi u niên

ngón tay) r t nhanh Do v y tu i này các em không m p béo mà g y, cao, thi u cân

i, các em có v lóng ngóng v ng v , không khéo léo trong làm vi c, thi u th n tr ng

v … Vì th ã gây cho các em m t bi u hi n tâm lý khó ch u Các em t ý

th c s v ng v , lóng ngóng c a mình, c g ng che d u b không t nhiên

i khác không chú ý t i b ngoài c a mình Ch m t s m a mai ch gi u nhnhàng v hình th ng c u gây cho các em nh ng ph n ng

- Tu i d y thì khi n thi u niên c m th y mình ã tr i l n m t cách khách quan Chính s i v m t sinh lý này ã góp ph n t o nên ngu n g c làm n y sinh thi u niên c m giác v i l n” c a mình u này làm các em có

nh ng rung c m m i, nh t là rung c m gi ng gi k , x u h , th n thùng và nh ng rung c ng th ng, lúc th y s , lúc th y thích… n

15, 16 tu n phát d ã k t thúc, có th c Tuy nhiên các em

ng thành v m t xã h i Chính vì th mà m t s nhà khoa h c cho r ng l a

tu i thi u niên không có s i gi a phát d c, b ìm c m, ham mu n

m màu s c tình d c v i m ng thành v m t xã h i, tâm lí Nhi u khó

C m giác v s ng thành có th n y sinh do thi u niên ý th

c nh ng ti n tri n th ch t và s phát d c mà nó c m th y (nh ng ti n tri n này làm cho nó tr i l n m t cách khách quan và c trong bi ng riêng

c a mình), nh i là y u t quy nh

4.1 Ngu n g c xã h i làm n y sinh “c i l n” thi u niên

Ngu n g c chính làm n y sinh “c i l n” là y u t xã h i (b i vì

c m giác này có th xu t hi c c th i kì phát d c), nó g n li n v i th gi i

l n, v i các b n xung quanh – nh i c coi mình là ng i l n Tính t l p

thu nh p cho gia ình Và các em ã ý th u này M m n a là các em

c tham gia bàn b c m t s công vi ình Các em ã quan tâm n vi c

b o v uy tín c ình h a tu c Nh ng s ã ng viên, kích thích thi u niên ho t ng tích c c l p t ch

h c, không h c thu c t ng bài mà ph i bi t cách làm l p dàn bài, làm tóm t t, n m b t các ý chính, d a vào các ý chính trình bày toàn b bài h c theo cách hi u c a mình

S phong phú v tri th c t ng môn h c làm cho kh ng tri th c các em l

h c lên nhi u, t m hi u bi t c a các em c m r ng

- S i v y h c và hình th c h c t p:

Có s tham gia gi ng d y c a nhi u giáo viên c h c nhi u môn

M i m p v i nó; m i giáo viên, cô có cách trình bày riêng… S khác nhau này n vi c l i tri th n s phát tri n trí

- là d ng ho ng t p th Các em tu ng thích nh ng công vi c mang tính ch t t p th , liên n nhi i, cùng tham gia v i nhi i.

Do tham gia công tác xã h i nên thi u ki n m r ng các m i quan

ch y u c a nhân cách, là trung tâm c u trúc c a nhân cách, vì nó bi u th l ng

c bi t và n i dung h th ng nh ng nguy n v ng, nh ng rung

ng và nh ng ph n ng ng m i c c xã h i c a thi u niên Tính tích c c xã h c bi t c a thi u niên bi u hi n ch các em r t nh i

v i vi c l i nh ng chu n m c, nh ng giá tr và nh c hành vi trong

- Nh ng y u t kìm hãm s phát tri i l n: tr b n tâm vào vi c h c, ph n

l n các em không có ngh ng xuyên và nghiêm túc khác, tr không ph i quan tâm lo l u gì, cha m v m i m t

- Nh ng y u t i l n: ngu n thông tin r ng rãi và phong phú, cha

m quá b n r n nên con t l p s m, tr th c hi n m t s ho ng trong nhà ng…cùng v i s phát tri n nhanh, m nh v th l c

T t c nh u này t o ra s khác nhau r t l n v nh u ki n quy t

nh s phát tri n “c i l n” nh nh ng bi u hi n muôn hình muôn v c ng khác bi n trong s phát tri n nh ng khía c nh này hay khía c nh khác c i l n Chính vì v i l n thi u niên

c bi u hi nào ph thu c vào hình t ng mà tr ng vào Tuy nhiên trong nh ng bi u hi i l n” này v n có nh ng d u n c a “tính trcon” rõ nét Ch ng h n, v l c tri th c c ng bi u hi n r t khác nhau

c i l i v i m t s em ham h c thì sách và ki n th c là cái ch y u trong cu c s ng, còn v nhi u m t khác thì em y v n là “tr con” M t s em khác

c ng thú v i “tri th c t l p h c, và c báo v n t và ham thích k t vô tuy n M t s em l p thì không h c hành gì c , các em này luôn b n b u v v m t và coi vi c giao ti p v i b n bè v ý ngh c s ng là quan tr t M t s c bi t không bi u hi i l n” ra ngoài

g ng giáo d c cho mình ph m ch t c a tính d m, còn trong quan

h v i các b n gái thì l a tr con – gi t tóc, gi a b n…

ng h p trên, tr u mu n th hi i l phát tri i l n l i di n ra khác nhau và vì v ã hình thành nh ng giá tr cu c

Trong nh ng h p này, tr s ng theo chu n m c c i l n

- Y u t u tiên c a s phát tri n nhân cách thi u niên là tính tích c c xã h i m nh

m c a b n thân các em nh m l i nh ng chu n m c và giá tr nh nh, nh m xây d ng nh ng quan h th i l n, b n bè và cu i cùng là nh m vào

b n thân (thi t k nhân cách c a mình, thi t k a mình…)

- tr xu t hi n ý t ng v cu c s u có m t ngh nghi p

nh nh Nh ng tr ng cu c s ng rõ ràng và nó t làm vi c r t nhi u

- M cao nh t là nh ng nh n th c c a tr tr thành giá tr c a cu c s ng

II Ho ng h c t p và s phát tri n trí tu c a tu i thi u niên

Ho ng h c t p là ho ng ch o c a l a tu i h n thi u niên, ho ng h c xây d ng l i m b n so v i ti u h c

N i dung h c t p tu i này khác xa v tu c Trong l a tu i này vi c

h c sinh khác không d ã n quá trình nh n th c

c a h c sinh

Khi nhi u giáo viên tham gia d y các môn h c, tr có d

nh n ra s ng v phong cách, v cách d y, cách giao ti p…S yêu thích môn h c

àn toàn có th b u t s yêu m n và quý tr ng giáo viên N ti u

h c, tr có th h ng thú v i quá trình h c nói chung thì n trung h , h ng thú

ã c phân hóa S phân hóa này có nguyên nhân t s khác bi t gi a nhân cách

i giáo viên trong d y h c và giáo d c tr Cách d y h c phân hóa theo t ng môn

h c c h c sinh phân bi t môn h c này v i môn h c khác, có môn thì

h c sinh th y thú v , có môn thì th y “chán”, có môn h c thì th y b ích, môn h c

quy nh b i ch ng d y h c, h ng thú h c và k t qu h c t p môn h c c a h c sinh

Tóm l i, ho ng h c t p tu i thi u niên mang nh ng s c thái m i, có s

ho ng trí tu khác v ch t so v i l a tu

m phát tri n trí tu

c sang l a tu i thi i n c m t kh ng ki n

th c l m c a tài li u l i v òi h i ho ng nh n th

v i t ng môn h c Thí d , h th ng công th c, kí hi u trong môn Hóa h òi h i h c

sinh cách ti p c n khác v i môn V t lý Các lo ình

th c phát tri n t u c p h c và hoàn thi – 18 tu i Piaget g

n trí tu thao tác hình th c Ki m là d a vào nh c

th ng kí hi u toán h c, lý h suy lu n, phân tích và rút ra k t lu n Trình trí

tu òi h i cách l p lu n, k t lu u di n t b ng l i, thoát kh i m i liên h tr c

ti p v i v t th t ho c mô hình thay th a trình l a tu i này là h c sinh ý th c các thao tác trí tu c a b n thân và ki c chúng

m này c m c a các hi ng tâm lí khác, thí d , ngôn ng luôn

c ki m soát sao cho l i nói có ng, thú v và hàm súc…

S phân chia môn h c theo t ng l c c o ra s phân hóa trong h c sinh v c và h ng thú l c khoa h c Nhìn chung vào u c p 2, h c sinh

ng g i v i các môn t nhiên, nguyên nhân là do h c sinh t

bi i các d li u c a bài toán ho n ra s khác bi t gi nh lu nh

lí, quy t c Vi c l i các môn khoa h c xã h ng ít g c

ng ghi nh theo ki u h c thu c lòng h ng ngh u d y và

h c theo ki u này l p l i s t o ng x n s phát tri n trí tu c a các em

S phát tri n nh n th c c a thi u niên di u t t c các em

M t s n trong s phát tri n tâm lý nh n th c c a thi u niên:

2.1 S phát tri n c m giác, tri giác.

Sang tu i thi u niên, tri giác có ch nh phát tri ng tri giác

giác có trình t và toàn di ì tri giác có ch nh phát tri n nên nó t u

ki n cho s phát tri c quan sát h c sinh H c sinh tu ã có