Nguồn gốc, bản chất và sự vận Động của cái Đẹp Đề tài sự biểu hiện cái Đẹp trong nghệ thuật phục hưng

Trước hết, trong bối cảnh xã hội hiện đại đang chứng kiến sự biến động của các chuẩn mực thẩm mỹ và sự phân hóa trong các quan niệm về cái đẹp, việc trở lại khảo sát một thời kỳ đã từng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

HỌC PHẦN: NGUỒN GỐC, BẢN CHẤT VÀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA CÁI ĐẸP

Đề tài: Sự biểu hiện cái đẹp trong nghệ thuật Phục Hưng

Giảng viên: PGS TS NGUYỄN THU NGHĨA

Học viên: TRẦN TÚ ANH

Mã học viên: 24037349

Ngày sinh: 16/02/2002

Hà Nội, 2025

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Ý nghĩa của đề tài 3

NỘI DUNG 4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ BỐI CẢNH LỊCH SỬ - XÃ HỘI THỜI PHỤC HƯNG 4

1.1 Quan niệm về “cái đẹp” trong lịch sử 4

1.2 Bối cảnh lịch sử – xã hội thời Phục Hưng và quan niệm về cái Đẹp 11 1.2.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội thời Phục Hưng 11

1.2.2 Quan niệm về cái đẹp thời Phục Hưng 12

CHƯƠNG 2: SỰ BIỂU HIỆN CÁI ĐẸP TRONG NGHỆ THUẬT PHỤC HƯNG 14

2.1 Cái Đẹp trong hội họa Phục Hưng 14

14

2.2 Cái Đẹp trong điêu khắc Phục Hưng 21

2.3 Cái Đẹp trong kiến trúc Phục Hưng 26

KẾT LUẬN 32

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 35

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong lịch sử mỹ thuật nhân loại, thời kỳ Phục Hưng (Renaissance) được xem là một trong những giai đoạn rực rỡ nhất, mở ra kỷ nguyên mới của sự phát triển văn hóa – nghệ thuật mang tính nền tảng và cách mạng Phục Hưng không chỉ đơn thuần là một sự hồi sinh các giá trị cổ điển Hy – La, mà còn là sự chuyển mình sâu sắc của tư tưởng thẩm mỹ phương Tây, đánh dấu bước ngoặt từ thần học trung cổ sang nhân bản chủ nghĩa Tại đây, cái đẹp – một phạm trù mỹ học cốt lõi – không còn bị giới hạn trong khuôn khổ thiêng liêng thần quyền mà đã được tái định vị lại như một giá trị nhân loại phổ quát, gắn liền với con người trần thế, với trí tuệ, cảm xúc và thân thể của họ

Tính cấp thiết của việc nghiên vấn đề “Sự biểu hiện cái đẹp trong nghệ thuật Phục Hưng” xuất phát từ nhiều phương diện Trước hết, trong bối cảnh xã hội hiện đại đang chứng kiến sự biến động của các chuẩn mực thẩm mỹ và sự phân hóa trong các quan niệm về cái đẹp, việc trở lại khảo sát một thời kỳ đã từng định hình nền tảng cho tư duy thẩm mỹ phương Tây là một việc làm cần thiết để soi sáng lại bản chất và giá trị của cái đẹp trong nghệ thuật Nghệ thuật Phục Hưng, với lý tưởng “hoàn mỹ – cân đối – hài hòa – nhân văn”, có thể cung cấp những mô hình lý tưởng để phản tỉnh và đối thoại với thẩm mỹ đương đại, vốn ngày càng đa dạng nhưng cũng không ít khi rơi vào trạng thái lệch chuẩn hoặc mất phương hướng

Thứ hai, nghiên cứu về cái đẹp trong nghệ thuật Phục Hưng là điều kiện để nhận diện và giải mã một cách toàn diện ngôn ngữ hình tượng đặc thù của các loại hình nghệ thuật tạo hình như hội họa, điêu khắc, kiến trúc – những lĩnh vực thể hiện rõ nét tinh thần và tư tưởng thẩm mỹ của thời đại Mỗi tác phẩm nghệ thuật thời Phục Hưng, từ tranh của Leonardo da Vinci, tượng của Michelangelo

cho đến kiến trúc của Brunelleschi, đều không chỉ là một sản phẩm vật chất mà còn là một kết tinh thẩm mỹ, một bản tuyên ngôn triết lý về con người và vũ trụ Thông qua nghiên cứu chuyên sâu về sự biểu hiện cái đẹp trong các tác phẩm này, người nghiên cứu có thể hiểu rõ hơn không chỉ về kỹ thuật nghệ thuật mà còn về tư tưởng, triết lý, thế giới quan của cả một thời kỳ lịch sử

Thứ ba, trong bối cảnh toàn cầu hóa và giao thoa văn hóa hiện nay, việc tiếp cận và hiểu biết sâu sắc về di sản văn hóa – nghệ thuật của nhân loại, đặc biệt

là các thời kỳ có ảnh hưởng toàn cầu như Phục Hưng, là một yêu cầu không thể thiếu Nghiên cứu vấn đề này giúp người học trang bị một nền tảng kiến thức vững chắc về hệ hình tư duy thẩm mỹ phương Tây, từ đó có khả năng so sánh, đối chiếu và phản biện các quan niệm thẩm mỹ trong nhiều bối cảnh văn hóa khác nhau, bao gồm cả việc nhìn lại và phát huy những giá trị thẩm mỹ truyền thống của dân tộc Việt Nam trong mối quan hệ giao lưu với thế giới Từ những phân tích trên, có thể khẳng định rằng, nghiên cứu Sự biểu hiện cái đẹp trong nghệ thuật Phục Hưng không chỉ mang tính cấp thiết trong lĩnh vực mỹ học, lịch sử nghệ thuật, mà còn có giá trị liên ngành, đóng góp vào việc phát triển tư duy thẩm

mỹ, nâng cao ý thức văn hóa – nhân văn trong thời đại mới

Từ những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài“Sự biểu hiện cái

đẹp trong nghệ thuật Phục Hưng” làm đề tài nghiên cứu kết thúc môn học của

mình

2 Mục tiêu nghiên cứu

Đề tài hướng tới phân tích một cách hệ thống khái niệm cái đẹp dưới góc

độ mỹ học và triết học, đồng thời khảo sát biểu hiện cụ thể của cái đẹp trong các loại hình nghệ thuật chủ yếu thời Phục Hưng – gồm hội họa, điêu khắc và kiến trúc Các mục tiêu cụ thể bao gồm:

Một là, làm rõ cơ sở lý luận về cái đẹp và vai trò của nó trong nghệ thuật;

Hai là, phác họa bối cảnh lịch sử – xã hội thời Phục Hưng và ảnh hưởng của bối cảnh này đến quan niệm thẩm mỹ;

Ba là, phân tích cách thức các nghệ sĩ Phục Hưng thể hiện cái đẹp trong tác phẩm hội họa, điêu khắc, kiến trúc tiêu biểu;

Bốn là, rút ra những đánh giá về vai trò và giá trị của cái đẹp thời Phục Hưng đối với mỹ học và văn hóa nhân loại

3 Ý nghĩa của đề tài

Về mặt khoa học, nghiên cứu đóng góp vào việc hệ thống hóa tri thức về

mỹ học thời Phục Hưng – một trong những thời kỳ có ảnh hưởng sâu đậm nhất đến dòng chảy nghệ thuật phương Tây Kết quả nghiên cứu cung cấp tư liệu tham khảo hữu ích cho lĩnh vực lịch sử nghệ thuật, mỹ học so sánh và giáo dục nghệ thuật

Về mặt thực tiễn, việc hiểu rõ quan niệm và biểu hiện cái đẹp thời Phục Hưng giúp chúng ta trân trọng hơn giá trị nhân văn của di sản nghệ thuật này, từ

đó vận dụng những bài học về hài hòa, cân đối và nhân văn trong sáng tạo nghệ thuật và đời sống thẩm mỹ đương đại

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ BỐI CẢNH LỊCH SỬ - XÃ HỘI

THỜI PHỤC HƯNG

1.1 Quan niệm về “cái đẹp” trong lịch sử

Cái đẹp từ lâu đã được xem là phạm trù trung tâm của mỹ học, gắn liền với nhiều quan niệm triết học khác nhau từ cổ chí kim Các nhà mỹ học hiện đại cho

rằng “cái đẹp là một phạm trù thẩm mỹ dùng để chỉ một phẩm chất thẩm mỹ của

sự vật khi nó phù hợp với quan niệm của con người về sự hoàn thiện và tính lý tưởng, có khả năng gợi lên ở con người thái độ thẩm mỹ tích cực do sự tác động qua lại giữa đối tượng và chủ thể” 1 Nói cách khác, một sự vật được coi là đẹp khi nó đạt đến mức độ hoàn thiện hài hòa theo tiêu chí lý tưởng nào đó, nhờ vậy khơi dậy trong con người sự thưởng thức, say mê về mặt thẩm mỹ

Trong lịch sử, cái đẹp không chỉ là đối tượng nghiên cứu của mỹ học mà

nó còn là một lĩnh vực rất đa dạng phong phú của nhiều ngành khoa học khác Khái niệm cái đẹp được con người sử dụng một cách phổ biến dùng để chỉ ý nghĩa

xã hội về mức độ của sự hoàn thiện – hoàn mỹ trong tính đa dạng, phong phú của các quan hệ thẩm mỹ Thật khó khăn để định nghĩa cái đẹp, xây dựng những chuẩn mực của cái đẹp Vì thế, mà Lev Tolstoy đã viết: “Sách viết về cái đẹp đã chất lên thành núi, nhưng cái đẹp vẫn là một câu đố giữa cuộc đời” Hoặc như Hegel thì hãy để mặc cái đẹp trong “vương quốc của cảm giác” Còn I Kant: thì hãy dành hoàn toàn cho sự thưởng ngoạn trực tiếp, để khỏi phá vỡ tính toàn vẹn, đánh mất vẻ tươi nguyên vốn có của nó Vậy cái đẹp là gì?

Trước hết, cái đẹp bắt nguồn từ hiện thực, có cơ sở khách quan trong đời sống, nhưng đồng thời nó cũng dùng để đánh giá tất cả những hiện tượng thẩm

1 Lê Văn Dương, Lục Đình Nam, Lê Hồng Vân (2003), Mỹ học đại cương, Nxb Giáo dục, Tp Hồ Chí

Minh

mỹ tích cực có tính hoàn thiện, hoàn mỹ Cái đẹp được hình thành khi con người biết đối chiếu, so sánh với cái xấu Từ những sự quan sát bình thường chỉ ra cái

gì đẹp, cái gì xấu, đến chỗ có thể định nghĩa về cái đẹp quả là một quá trình lâu dài, khó khăn trong lịch sử mỹ học Chính vì vậy, lúc đầu con người đã biết dùng khái niệm cái đẹp để chỉ tất cả những gì của đời sống thẩm mỹ có khả năng khơi dậy ở nới tâm hồn những cảm xúc thẩm mỹ trong quá trình con người đồng hoá, sáng tạo và cảm thụ thẩm mỹ Người ta coi cái đẹp là sự hài hoà, sự đối xứng, sự tao nhã, sự linh hoạt, là cái có chất lượng, là cái trật tự Tiến dần lên, người ta coi cái đẹp gắn liền với sự tiến bộ, cách mạng và mang tính nhân văn Cái xấu cũng bắt nguồn từ hiện thực, có cơ sở khách quan trong đời sống, dùng để đánh giá tất

cả những hiện tượng thẩm mỹ tiêu cực, hạn chế, thái hoá bất cập Chẳng hạn, trong tự nhiên: cái gớm ghiếc, cái khủng khiếp, cái quá cỡ, cái lộn xộn, không hình thù, cái kỳ quái, cái rườm rà, cái mất cân đối, cái kỳ dị, cái dị dạng Hoặc trong xã hội: Tính xu nịnh, gia trưởng, trưởng giả, đua đòi, bon chen, tham ăn, tục uống, dối trá, lươn lẹo, ích kỷ, vụ lợi, khoa trương, tầm thường, lố lăng, thô

bỉ, thấp hèn

Cái đẹp là một phạm trù trung tâm của mỹ học Bởi vì, một mặt mỹ học phải giải thích nguồn gốc, bản chất và quy luật chung của cái đẹp; mặt khác, trong thế giới hiện thực có rất nhiều những hiện tượng thẩm mỹ cũng nằm trong đối tượng nghiên cứu của mỹ học có quan hệ với cái đẹp như: cái xấu, cái bi, cái hài, cái cao cả, cái thấp hèn Về cơ bản trong lịch sử mỹ học có các khuynh hướng cơ bản sau đây nghiên cứu về cái đẹp:

Thứ nhất, mỹ học duy tâm khách quan đều coi nguồn gốc của cái đẹp ở

“thế giới ý niệm” (Plato) hay “ý niệm tuyệt đối” (Hegel) - đó là cái từ thế giới thuần túy trừu tượng bên ngoài sự vật, truyền tính thẩm mỹ vào các sự vật chứ không có cơ sở khách quan Nói một cách chính xác hơn, theo họ cái đẹp không phải là thuộc tính của vật chất mà là thuộc tính của tinh thần có trước và quyết định tính thẩm mỹ của hiện thực Plato coi cái đẹp thuộc về thế giới tinh thần, nó

tồn tại ở thế giới giới ý niệm và chi phối cái đẹp trong tất cả các sự vật cảm tính Plato đã nêu hai vấn đề của cái đẹp: cái đẹp là gì và cái gì là đẹp? Plato nêu những quan niệm duy vật về cái đẹp, như cái đẹp là một đồ vật, một sự vật, một động vật, một con người nào đó để thấy rằng cái đẹp nằm trong những thể thống nhất,

đa dạng, cái đẹp mang tính tương đối trong sự so sánh, cái đẹp là cái có ích Sau khi nêu ra những quan điểm đó, ông đã bác bỏ chúng và đề xuất, giải thích những quan điểm của mình về cái đẹp Ông khẳng định nguồn gốc, bản chất và quy luật của cái đẹp là thế giới ý niệm Như vậy, theo quan điểm của Plato cái đẹp là một

ý niệm có sẵn, nó sản sinh ra cái đẹp của mọi sự vật và soi sáng cái đẹp nơi tâm hồn con người Cái đẹp tồn tại vĩnh cửu, nó không bị hủy diệt, không tăng không giảm, nó không đẹp ở chỗ này mà xấu ở chỗ khác Đối với cái gọi là sáng tạo thẩm mỹ chẳng qua chỉ là sự “Thần nhập” hay sự “mách bảo” của thần linh Tư tưởng này được các nhà thần học thời trung cổ khẳng định lại Đó là tư tưởng của Thomas Daquin, khi ông cho rằng: cái đẹp là sự nhận thức mang lại sự thích thú Cái đẹp chân chính là Chúa Vì thế muốn nhận thức được cái đẹp phải hòa mình vào Chúa Ở một hình thức khác, Hegel cho rằng “ý niệm tuyệt đối” vận động đến một trình độ nào đó thì nảy sinh cái đẹp (cái đẹp trong nghệ thuật) Cái đẹp chính là sự thể hiện đầy đủ của ý niệm trong một một sinh thể riêng lẻ, rằng cần phải loại bỏ cái đẹp trong tự nhiên và nếu có cái đẹp trong tự nhiên thì nó chỉ là

sự phản ánh cái đẹp tinh thần

Thứ hai, mỹ học duy tâm chủ quan cho rằng cái đẹp phụ thuộc vào ý thức

chủ quan của con người mà cụ thể hơn là ý thức chủ quan của mỗi cá nhân sản sinh ra cái đẹp Trong quá trình cảm thụ thẩm mỹ của các hiện tượng, sự vật cảm tính, con người mang tính thẩm mỹ truyền vào nó và làm cho nó trở nên đẹp Một trong những đại diện tiêu biểu của mỹ học duy tâm chủ quan là I Kant Theo Kant, vấn đề chủ yếu không phải cái gì là cái đẹp, mà phán đoán về cái đẹp là gì Phán đoán về cái đẹp là phán đoán về thị hiếu, không phải là sự phán đoán về nhận thức, phán đoán về lôgíc mà phán đoán là tình cảm chủ quan Phán đoán thị

hiếu thuần túy là sự thưởng ngoạn thẩm mỹ của cá nhân, là cái không vụ lợi và

tự do Cho nên, không có khái niệm về cái đẹp và cũng không có qui tắc phán đoán về cái đẹp Vì vậy, mỹ học duy tâm chủ quan về cái đẹp coi tiêu chuẩn đánh giá cái đẹp sẵn có trong mỗi cá nhân, là cái gì đó gợi lên khoái cảm thẩm mỹ thì

đó là cái đẹp Ông nói: “cái đẹp không tồn tại trên đôi má hồng của người thiếu

nữ, nó chỉ tồn tại trong mắt của những kẻ si tình”

Thứ ba, mỹ học duy vật trước thế kỷ XIX Từ Aristotle đến Diderot đến

Tsécnưsépxki đều khẳng định cái đẹp không phải là sản phẩm của ý niệm tuyệt đối hay ý muốn chủ quan của con người, nó không tồn tại thuần túy, mà chính là thuộc tính khách quan vốn có của các sự vật và hiện tượng Tuy nhiên, do những nguyên nhân về mặt lịch sử thì mỹ học duy vật trước đây đã không giải thích đúng đắn bản chất của cái đẹp Trước hết, họ coi bản chất của cái đẹp thể hiện ở quan hệ hình thức giữa các yếu tố tự nhiên như vật lý, sinh học, hoá học tồn tại khách quan, có trước con người Chính vì vậy cái đẹp thường được coi là cái “tính

có tỷ lệ”, “sự cân xứng”, “sự hài hoà” hoặc là sự “thống nhất trong đa dạng” Một

số nhà mỹ học Anh thế kỷ XVIII cố gắng xác định những dấu hiệu chung của cái đẹp Chẳng hạn, như George Berkeley coi cái đẹp có những dấu hiệu căn bản như: kích thước không lớn của đối tượng, sự nhịp nhàng của hình dáng, tính chất trình tự trong sự thay đổi hình thức và mầu sắc của sự vật, hiện tượng Ngược lại

W Hôga lại cho rằng những đường lượn sóng là đẹp nhật vì nó uyển chuyển trong

sự thay đổi ví như nhưng con sóng, mái tóc gợi sóng Theo ông bố cục đẹp nhất

là bố cục kim tự tháp, còn trong điêu khắc hình tượng con người đẹp nhất giống như chữ S, là hình tượng phổ biến của các vị thần Hy Lạp Đáng lưu ý nhất là quan điểm của nhà mỹ học cách mạng dân chủ Nga Tsécnưsépxki Ông định nghĩa cái đẹp: “Cái đẹp là cuộc sống” Khi định nghĩa cái đẹp là cuộc sống thì Tcsépnưsépxki ý nói đến không chỉ nguồn gốc của cái đẹp nằm trong bản thân hình thức thực tại, trong cuộc sống, mà ông còn lưu ý rằng, chúng ta chỉ có thể coi một sự vật, hiện tượng cụ thể là đẹp nếu ở nó, các đặc tính của cuộc sống được

biểu lộ rực rỡ và đầy đủ nhất Cho nên, theo ông cái đẹp không phải đơn thuần là một hiện tượng có tính chất sinh học mà trong cái đẹp có mối quan hệ biện chứng giữa cái có tính sinh vật và cái có tính xã hội, giữa cái khách quan và cái chủ quan, giữa cái thuộc hiện thực và cái thuộc lý tưởng Song hạn chế của ông là ở chỗ, mặc dù ông có cho rằng con người và cuộc sống của con người là tiêu chuẩn cao nhất của cái đẹp, nhưng ông nhìn con người một cách chung chung, phi lịch

sử, và không đánh giá đúng vai trò của con người trong quá trình cải tạo tự nhiên – xã hội và chính bản thân con người Các nhà mỹ học duy vật trước XIX đã tách rời tính lịch sử cụ thể của các hiện tượng thẩm mỹ của cái đẹp khi họ đi tìm bản chất của cái đẹp ở mối quan hệ nội tại giữa các yếu tố, các bộ phận cấu thành của

sự vật hiện tuợng trong khi lẽ ra phải tìm cái đẹp, cũng như mọi hiện tượng thẩm

mỹ khác, ở mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng với xã hội Trước khi có loài người, thì đã có sự tồn tại khách quan của các sự vật, hiện tượng, hệ thống vật chất trong tính vô tận và vĩnh viễn của nó Tất cả các hiện tượng tự nhiên ấy đều

có những thuộc tính đa dạng, phong phú và chúng không phải vì có loài người hay không có loài người mà thay đổi cấu trúc tự nhiên của nó Trải qua một quá trình lâu dài, thông qua lao động con người phát hiện ra những thuộc tính thẩm

mỹ của sự vật hiện tượng và đồng hoá các thuộc tính ấy trong đời sống thẩm mỹ

Sự đồng hoá này không chỉ giới hạn ở sự chiêm nguỡng mà còn bao hàm cả sự sáng tạo thẩm mỹ nói chung của con người Chính vì vậy, trước mặt chúng ta giả

sử có một bông hoa; nhưng nó được thể hiện dưới nhiều hình thức và giá trị khác nhau: có thể là bông hoa sinh học, bông hoa y học, bông hoa thương mại và bông hoa thẩm mỹ Trong đó bông hoa thẩm mỹ là giá trị thẩm mỹ của nó có tính xã hội của con người Không có con người thì không có cái đẹp của bông hoa và cái đẹp của bông hoa không phải do mầu đỏ, mầu trắng, mầu vàng, hay sự đắt giá của nó quyết định mà do ý nghĩa xã hội trong quá trình đồng hoá thẩm mỹ của con người

Thứ tư, mỹ học hiện đại, nhất là quan điểm Mácxít đã khắc phục được

những thiếu sót trong những quan điểm siêu hình của tư tưởng mỹ học duy vật trước đó; đồng thời cũng phê phán những quan điểm không đúng của mỹ học duy tâm về cái đẹp Ý nghĩa cách mạng trong quan niệm của mỹ học hiện đại là đã khẳng định bản chất của cái đẹp trong tính biện chứng và lịch sử – xã hội của nó Cái đẹp là một trong những thuộc tính thẩm mỹ của hiện thực Nó chính là một giá trị xã hội mang tính khách quan, rộng rãi của các sự vật, hiện tượng toàn vẹn,

cụ thể, cảm tính được con người xã hội cảm thụ – đánh giá và sáng tạo Tiêu chuẩn khách quan của cái đẹp thể hiện ở chỗ những thuộc tính thẩm mỹ của nó trong các sự vật, hiện tượng đẹp phải phù hợp với tình cảm – thị hiếu và lý tưởng thẩm mỹ – xã hội của một thời đại nhất định Bản chất của cái đẹp sẽ được làm

rõ hơn, khi chúng ta phân tích những dấu hiệu đặc trưng của cái đẹp ở ba phương diện sau: Cái đẹp là cái gây nên ở tâm hồn con người – khoái cảm tinh thần Khoái cảm là sự thỏa mãn nhu cầu nói chung của con người về các phương diện khác nhau của đời sống Từ đó có quan điểm mỹ học đã đồng nhất cái đẹp với cái gây khoái cảm và họ đi tìm qui luật của cái đẹp trên mặt tâm sinh lý Thực ra cái đẹp

là cái có khả năng gây khoái cảm nhưng không đồng nhất với khoái cảm nói chung của con người, mà là khoái cảm tinh thần – khoái cảm thẩm mỹ Sự đồng nhất cái đẹp với cái gây khoái cảm dẫn đến chủ nghĩa hình thức và chủ nghĩa tự nhiên trong mỹ học Khoái cảm lành mạnh về mặt tinh thần chưa phải là khoái cảm thẩm mỹ Nhiều hứng thú có thể nảy sinh trong quá trình say mê trong học tập, lao động, nghiên cứu khoa học; ở đây là niềm vui tinh thần, nhưng không phải là niềm vui do qui luật của cái đẹp chi phối, vì chúng mới chỉ là cơ sở đầu tiên của khoái cảm thẩm mỹ Khoái cảm thẩm mỹ cũng là rung động cảm xúc biểu hiện ở tình cảm thẩm mỹ Tình cảm thẩm mỹ hơn bất cứ tình cảm nào, nó có mối liên hệ sâu xa với lợi ích xã hội – con người với những giá trị đích thực cho cuộc sống tốt đẹp, phù hợp với tâm tư nguyện vọng của những giai cấp, những dân tộc và các thời đại khác nhau Khi cảm thụ, chiêm ngưỡng những hiện tượng đẹp của tự nhiên – xã hội và nghệ thuật đều tác động nơi tâm hồn con người

những phản ứng cảm xúc - cảm nghĩ tích cực Trước hết làm cho con người hân hoan, vui sướng và đồng thời mang khơi dậy nguồn thích thú, đam mê, khát vọng, tìm tòi khám phá, phát huy năng lực sáng tạo của con người Cái đẹp liên quan chặt chẽ trực tiếp hoặc gián tiếp đến cái có ích nhưng nó không đồng nhất với cái

có ích Rõ ràng quan hệ thẩm mỹ đối với hiện thực không phải là quan hệ trực tiếp tiêu dùng Môt bức tranh tĩnh vật vẫn đẹp mặc dầu trái cam, trái quít vẽ trong tranh không thể đáp ứng nhu cầu ăn uống của con người Tuy nhiên, cái đẹp và cái có ích không mâu thuẫn và không tách rời nhau; nhưng đồng nhất cái đẹp với cái có ích thì rơi vào chủ nghĩa vụ lợi, thực dụng Cái có ích, lợi ích ẩn dấu trong cái đẹp và được cái đẹp biểu hiện không phải là lợi ích vật chất trực tiếp mà lợi ích tinh thần Cái đẹp là cái có ích là nhờ vào ý nghĩa giáo dục của nó xét về nhiều khiá cạnh khác nhau của đời sống tinh thần con người, như chính trị, đạo đức, pháp quyền, khoa học, tôn giáo

Kant đã tuyên truyền cho chủ nghĩa hình thức trong nghệ thuật và cho rằng quan điểm “nghệ thuật vị nghệ thuật” là sai lầm Cái đẹp phải dựa trên cái thật và cái tốt Từ lâu người ta đã có quan niệm cho rằng chân – thiện – mỹ là hệ giá trị cao nhất trong đời sống tinh thần của con người cái mà con người cần phải vươn đến, phải đạt được để khẳng định sự hoàn thiện và phát triển của con người Quả thực cái giả không thể đep, cái xấu không thể đẹp Một tác phẩm nghệ thuât chỉ đẹp và có giá trị đích thực khi nó phản ánh sự thật của cuộc sống, giải quyết những yêu cầu, nhiệm vụ của thực tiễn xã hội Cái đẹp dựa trên cái thật, cái tốt (khía cạnh đạo đức); nhưng có những cái thật cái tốt chưa phải là cái đẹp, chúng chỉ trở thành đẹp khi hiện ra trong hình tượng cảm tính – cụ thể và là một giá trị thẩm

mỹ được xã hội thừa nhận Cái đẹp giữ vị trí trung tâm của quan hệ thẩm mỹ, dùng để khái quát những giá trị xã hội tích cực, khách quan, rộng rãi của hiện thực thẩm mỹ, xuất phát từ thực tiễn, tồn tại dưới dạng hình tượng toàn vẹn, cụ thể – cảm tính phù hợp với tình cảm, thị hiếu và lý tưởng thẩm mỹ của xã hội nhất định Như vậy, ngọn nguồn của bản chất vươn tới cái đẹp, sáng tạo theo qui

luật của cái đẹp, đầu tiên nằm trong bản chất tự nhiên, sinh học rồi phát triển rộng

ra xã hội trong tiến trình lịch sử của con người Có hiểu như vậy mới khắc phục được tính phiến diện trong sự cảm thụ, đánh giá và sáng tạo cái đẹp

Mặc dù cách tiếp cận có khác nhau, điểm chung rút ra là cái Đẹp luôn giữ

vị trí trung tâm trong mối quan hệ thẩm mỹ giữa con người và thế giới Cái Đẹp trở thành thước đo quan trọng nhất để con người đánh giá giá trị thẩm mỹ của sự vật, hiện tượng Đặc biệt trong nghệ thuật, cái Đẹp được xem là điều kiện cốt lõi,

không thể thiếu Nhà phê bình văn học V.G Belinsky từng khẳng định: “Cái đẹp

là điều kiện không thể thiếu được của nghệ thuật, nếu thiếu cái đẹp thì không có

và không thể có nghệ thuật Đó là một định lý” 2 Thật vậy, từ góc độ người sáng tạo, nghệ sĩ luôn tìm kiếm và sáng tạo cái Đẹp để dâng hiến cho đời; còn từ góc

độ người thưởng thức, công chúng cũng khát khao khám phá và thưởng ngoạn cái đẹp trong tác phẩm nghệ thuật Do đó, có thể nói nghệ thuật chân chính luôn hướng tới việc tôn vinh cái đẹp, thông qua muôn hình thức biểu hiện phong phú

1.2 Bối cảnh lịch sử – xã hội thời Phục Hưng và quan niệm về cái Đẹp

1.2.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội thời Phục Hưng

Thời kỳ Phục Hưng (thế kỷ XIV-XVI) ra đời trong bối cảnh châu Âu có nhiều biến chuyển lớn về kinh tế, xã hội và tư tưởng Sự hình thành tầng lớp thị dân phồn thịnh ở các thành bang Ý như Florence, Venice, Rome, cùng với những tiến bộ khoa học kỹ thuật như phát minh in ấn, la bàn, thuốc súng, kính thiên văn, đã làm lung lay trật tự trung cổ cũ, mở đường cho chủ nghĩa nhân văn phát triển Chủ nghĩa nhân văn đề cao con người cá nhân, coi con người là trung tâm của vũ trụ chứ không phải Thượng đế Tư tưởng này đối lập với thế giới quan thần học trung cổ trước đó, nơi mà cái Đẹp được gắn chặt với các giá trị thiêng liêng tôn giáo Nếu trong mỹ học trung cổ “cái đẹp tối cao” thuộc về Chúa trời và mục đích nghệ thuật là ca ngợi thánh thần, thì sang thời Phục Hưng,

2 Xem: Sartwell, Crispin (2022), Beauty, The Stanford Encyclopedia of Philosophy

con người trần thế được tôn vinh làm thước đo của mọi giá trị, trở thành đối tượng trung tâm của sáng tạo nghệ thuật3 Quan niệm thẩm mỹ chuyển từ Thượng đế vị nhân sinh (lấy Chúa làm cứu cánh) sang nhân sinh vị nhân sinh (lấy con người làm cứu cánh) Điều này tạo nên một cuộc cách mạng trong tư tưởng thẩm mỹ, giải phóng nghệ thuật khỏi những ràng buộc khắc khổ của giáo điều tôn giáo trung cổ và hướng tới sự phát triển toàn diện vẻ đẹp con người

Đặc trưng nổi bật của bối cảnh Phục Hưng là sự hồi sinh mạnh mẽ các giá trị Cổ đại Hy – La Giới trí thức và nghệ sĩ thời này say mê nghiên cứu di sản văn hóa La Mã, Hy Lạp cổ từ triết học, văn học cho đến kiến trúc, điêu khắc Những nguyên tắc thẩm mỹ cổ điển như cân đối, hài hòa, tỷ lệ vàng được xem như khuôn mẫu lý tưởng cho sáng tác Nhà kiến trúc sư và lý thuyết gia Leon Battista Alberti thậm chí còn kêu gọi nghệ sĩ Phục Hưng “không những sánh ngang với danh họa thời Cổ đại mà còn phải cố gắng vượt lên trên họ”, tức là nghệ thuật phải vừa trung thực tái hiện tự nhiên, vừa hoàn thiện hóa hình ảnh tự nhiên theo lý tưởng đẹp hơn thực tại Chính vì vậy, nghệ thuật Phục Hưng không dừng ở chỗ mô phỏng tự nhiên một cách thụ động, mà hướng đến việc cải thiện, lý tưởng hóa thiên nhiên, tạo ra hình tượng đẹp hoàn mỹ hơn đời thực

1.2.2 Quan niệm về cái đẹp thời Phục Hưng

Bên cạnh nền tảng tư tưởng, các thành tựu khoa học – kỹ thuật thời Phục Hưng cũng tác động lớn đến quan niệm và biểu hiện cái Đẹp trong nghệ thuật Hội họa thời kỳ này chứng kiến phát minh của chất liệu sơn dầu (thay thế tempera truyền thống), cho phép họa sĩ diễn tả tinh tế chất liệu, ánh sáng và khối hình hiện thực Cùng với đó, kiến trúc sư Alberti đã phát minh và hệ thống hóa phép phối cảnh tuyến tính – một phương pháp toán học giúp tái hiện không gian 3 chiều trên mặt phẳng hai chiều Nhờ nắm vững luật phối cảnh, các họa sĩ có thể tạo chiều

3Nguyễn Hồng Thư (2024), Quan niệm cái đẹp trong nghệ thuật tạo hình thời Phục hưng, RedVN,

https://rg.com.vn/wArHI

sâu thăm thẳm cho không gian tranh, khiến hình ảnh sống động và chân thực chưa từng có trước đó Sự kết hợp giữa khám phá khoa học và tư tưởng thẩm mỹ tiến

bộ đã đem lại cho nghệ sĩ Phục Hưng những công cụ hữu hiệu để thể hiện vẻ đẹp cuộc sống Thực tế, tất cả những tiến bộ này đều nhằm phụng sự mục đích tối thượng của nghệ thuật Phục Hưng: tôn vinh vẻ đẹp của con người và thiên nhiên

Có thể thấy rõ sự khác biệt trong quan niệm cái Đẹp giữa Trung Cổ và Phục Hưng qua cách nghệ thuật hai thời kỳ thể hiện con người Tranh tượng Trung Cổ thường khắc họa các thánh nhân với gương mặt gầy gò, mắt mở to ngước nhìn cõi thần linh xa xăm, cơ thể kéo dài thiếu sức sống – nhằm nhấn mạnh khía cạnh tâm linh và sự từ bỏ thân xác trần tục4 Ngược lại, nghệ thuật Phục Hưng chủ trương đưa con người thực với vẻ đẹp tự nhiên Chúa ban vào tác phẩm một cách đẹp đẽ, thánh thiện hơn bao giờ hết Con người thời Phục Hưng hiện lên tráng kiện, cân đối, gương mặt rạng rỡ hài hòa biểu hiện cả vẻ đẹp hình thể lẫn chiều sâu nội tâm – những điều hoàn toàn vắng bóng trong nghệ thuật Trung

Cổ Nói như các nhà nhân văn Phục Hưng, “con người là kiệt tác của tạo hóa”,

do đó mô tả vẻ đẹp con người chính là cách gián tiếp ca ngợi Đấng Sáng tạo và thiên nhiên Sự thay đổi trọng tâm thẩm mỹ này phản ánh quan niệm mới về cái đẹp: cái đẹp không ở trên trời cao, mà hiện diện trong chính cuộc sống trần thế, nơi con người và thiên nhiên tỏa sáng

Tóm lại, nhờ bối cảnh xã hội khuyến khích tư duy nhân văn và khám phá khoa học, mỹ học thời Phục Hưng đã hình thành những quan niệm về cái Đẹp mang tính cách mạng so với trước đó Cái Đẹp được đồng nhất với sự hài hòa, hoàn thiện của con người và thế giới tự nhiên, được thể hiện qua nghệ thuật với

tỷ lệ cân đối, bố cục chặt chẽ và lý tưởng hóa Những nền tảng lý luận và lịch sử

4 Xem: Nguyễn Hồng Thư (2024), Quan niệm cái đẹp trong nghệ thuật tạo hình thời Phục hưng, RedVN, https://rg.com.vn/wArHI

này chính là tiền đề để đi vào phân tích cụ thể sự biểu hiện của cái Đẹp trong nghệ thuật Phục Hưng

CHƯƠNG 2: SỰ BIỂU HIỆN CÁI ĐẸP TRONG NGHỆ THUẬT

PHỤC HƯNG

2.1 Cái Đẹp trong hội họa Phục Hưng

Hình 1: “Sự ra đời của Thần Vệ nữ” (The Birth of Venus, 1485) – tranh sơn

dầu trên toan của Sandro Botticelli (Nguồn: Uffizi Gallery Museum in Florence

Guide

https://www.visituffizi.org/artworks/the-birth-of-venus-by-sandro-botticelli/ )

Tác phẩm tái hiện Thần Vệ nữ (Venus, nữ thần Tình yêu và Sắc đẹp) vươn mình

từ biển cả, biểu tượng cho vẻ đẹp lý tưởng theo thần thoại Hy Lạp Đây là một trong những kiệt tác hội họa Phục Hưng thời kỳ đầu, thể hiện rõ niềm say mê của nghệ sĩ với vẻ đẹp nữ thần và hình thể con người hài hòa cân đối

Trong hội họa Phục Hưng, các họa sĩ đã đạt đến những thành tựu chói lọi trong việc thể hiện cái đẹp của con người và thế giới Đúng như nhận định của

giới nghiên cứu, “cái đẹp của tranh thời kỳ Phục Hưng là cái đẹp của sự cân đối, hài hoà”, trong đó hình tượng con người được suy tôn làm kiểu mẫu lý tưởng cho mọi vẻ đẹp Tinh thần nhân văn chủ nghĩa thấm nhuần trong từng tác phẩm: con

người – “tuyệt tác của tạo hóa” – hiện ra với vẻ đẹp toàn diện ngoại hình lẫn nội

tâm, trở thành trung tâm của bố cục nghệ thuật

Đề tài thế tục và thần thoại cổ điển được các họa sĩ Phục Hưng đặc biệt ưa chuộng nhằm thể hiện quan niệm thẩm mỹ mới Tiêu biểu là các kiệt tác của

Sandro Botticelli như “Primavera” (Mùa Xuân) và “Birth of Venus” (Sự ra đời của Thần Vệ nữ) Trong “Birth of Venus”, Botticelli đã tái hiện hình ảnh nữ thần

Venus đứng trên vỏ sò, cơ thể khỏa thân thuần khiết với những tỷ lệ vàng lý tưởng, gợi nhớ tượng thần Vệ nữ cổ đại Bức tranh ngợi ca vẻ đẹp lý tưởng của thân thể người phụ nữ – nét đẹp gắn liền với tình yêu và sự sinh sôi Đây là lần đầu tiên kể từ thời cổ đại, một tranh vẽ phụ nữ khỏa thân hoàn toàn (dưới lăng kính tích cực) xuất hiện trở lại, minh chứng cho thái độ cởi mở của Phục Hưng với vẻ đẹp nhục cảm của cơ thể người Tuy vẫn mang ý nghĩa biểu tượng thần thoại, nhưng rõ ràng Botticelli đã dùng ngôn ngữ hội họa để tôn vinh cái đẹp trần thế: đường nét uyển chuyển mềm mại, bố cục hài hòa đối xứng, màu sắc thanh nhã – tất cả tạo nên một vẻ đẹp lý tưởng hóa đầy quyến rũ

Sang giai đoạn Phục Hưng đỉnh cao (cuối thế kỷ XV – đầu XVI), quan niệm về cái đẹp càng được nâng lên tầm triết lý sâu sắc trong hội họa Các bậc thầy như Leonardo da Vinci, Michelangelo, Raphael đều kiếm tìm một mẫu hình đẹp toàn hảo để đưa vào tác phẩm Đối với Leonardo da Vinci, hội họa là công

cụ để khám phá cả vẻ đẹp ngoại giới lẫn nội tâm con người Kiệt tác “Mona Lisa”

(Chân dung nàng Lisa Gherardini, 1503-1506) của ông chính là đại diện xuất sắc cho tư tưởng thẩm mỹ thời đại

Hình 2: Mona Lisa, 1503 – 1506 Một kiệt tác tranh sơn dầu của Leonardo da Vinci (Nguồn: Britannica, https://www.britannica.com/topic/Mona-Lisa-

painting )