Tác Động của kinh tế thị trường Định hướng xã hội chủ nghĩa Đến môi trường kinh doanh tại việt nam

Do đó, để làm rõ các đặc điểm cơ bản của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, đồng thời phân tích một cách toàn diện những tác động của mô hình này đến môi trường

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 2

CHƯƠNG I CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TẠI VIỆT NAM 2

1 Cơ sở lý luận hình thành 2

2 Đặc điểm của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 4

CHƯƠNG II CHƯƠNG 2: TÁC ĐỘNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA ĐẾN MÔI TRƯỜNG KINH DOANH TẠI VIỆT NAM 7

1 Tác động tích cực đến môi trường kinh doanh 8

2 Một số hạn chế và thách thức còn tồn tại 11

KẾT LUẬN 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

LỜI MỞ ĐẦU

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đang diễn ra mạnh mẽ, mỗi quốc gia đều cần xác định cho mình một mô hình phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện lịch sử, chính trị và xã hội riêng biệt Và Việt Nam, với xuất phát điểm là nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp, đã đổi mới và phát triển cùng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Đây một mô hình kinh tế đặc thù, vừa tuân theo các quy luật khách quan của kinh tế thị trường, vừa

bảo đảm vai trò quản lý, điều tiết của Nhà nước nhằm đạt tới mục tiêu "dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh".

Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không chỉ là một khái niệm lý luận, mà còn là nền tảng cho toàn bộ hoạt động kinh tế tại Việt Nam hiện nay Việc nhận thức đúng đắn về đặc điểm của mô hình này, cũng như tác động của nó đến môi trường kinh doanh, có ý nghĩa to lớn đối với mọi chủ thể kinh tế, đặc biệt là thế hệ sinh viên – những người sẽ tham gia trực tiếp vào nền kinh tế trong tương lai Đặc biệt là đối với sinh viên ngành Quản trị kinh doanh, đây là nền tảng để hiểu được môi trường vĩ mô ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển của doanh nghiệp và từ đó hình thành tư duy quản trị phù hợp

Do đó, để làm rõ các đặc điểm cơ bản của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, đồng thời phân tích một cách toàn diện những tác động

của mô hình này đến môi trường kinh doanh, em quyết định chọn đề tài “Đặc điểm của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và tác động đến môi trường kinh doanh tại Việt Nam”

1

NỘI DUNG CHƯƠNG I CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA KINH

TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TẠI VIỆT NAM

1 Cơ sở lý luận hình thành

1.1 Cơ sở lý luận từ chủ nghĩa Mác – Lênin

Chủ nghĩa Mác – Lênin, với tư cách là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho đường lối phát triển của Đảng Cộng sản Việt Nam, đã chỉ rõ mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong quá trình phát triển lịch

sử Theo C Mác, “ở một giai đoạn phát triển nhất định, lực lượng sản xuất vật chất của xã hội mâu thuẫn với quan hệ sản xuất hiện có” và cũng chính mâu thuẫn

này là động lực để thúc đẩy sự thay đổi của phương thức sản xuất, từ đó chuyển hoá hình thái kinh tế - xã hội Trên cơ sở đó, việc xây dựng một mô hình kinh tế phù hợp với trình độ phát triển lực lượng sản xuất ở từng thời kỳ trở thành một điều tất yếu đối với sự phát triển của từng quốc gia

Lênin, người phát triển chủ nghĩa Mác trong điều kiện lịch sử mới, đã nhấn mạnh rằng trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, việc sử dụng các yếu tố của kinh tế thị trường là cần thiết để thúc đẩy sản xuất và thu hút nguồn lực xã hội như ông

từng viết: “Chúng ta cần phải học cách điều hành nền kinh tế theo lối tư bản chủ nghĩa, học cách thương lượng, học cách buôn bán” Tư tưởng về “chủ nghĩa tư

bản nhà nước” trong thời kỳ quá độ đã đặt nền móng lý luận quan trọng cho việc chấp nhận tồn tại các thành phần kinh tế khác nhau trong một nền kinh tế hướng tới mục tiêu xã hội chủ nghĩa

Vận dụng sáng tạo tư tưởng Mác – Lênin vào thực tiễn, Đảng Cộng sản Việt Nam

đã lựa chọn con đường phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhằm phát huy sức mạnh của thị trường trong phân bổ nguồn lực, đồng thời giữ vững mục tiêu công bằng, tiến bộ và định hướng xã hội chủ nghĩa Mô hình

này phản ánh sự linh hoạt về phương thức phát triển trong khi vẫn kiên định về mục tiêu lý tưởng xã hội chủ nghĩa

1.2 Cơ sở thực tiễn từ Việt Nam

Sau năm 1975, Việt Nam đã thống nhất và tiến hành xây dựng nền kinh tế theo

mô hình kế hoạch hóa tập trung, đặc trưng bởi sự chi phối tuyệt đối của sở hữu nhà nước và tập thể, cùng với việc phân phối nguồn lực thông qua các kế hoạch mang tính mệnh lệnh hành chính Tuy nhiên, mô hình này nhanh chóng bộc lộ nhiều hạn chế như tình trạng sản xuất trì trệ, thiếu lương thực, hàng hóa khan hiếm, năng suất lao động thấp, … dẫn tới hiệu quả phát triển kinh tế không cao Đặc biệt, khủng hoảng kinh tế kéo dài trong thập niên 1980 đã đặt ra yêu cầu bức thiết phải đổi mới

tư duy phát triển trong lĩnh vực kinh tế

Trước tình hình đó, năm 1986, Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khởi xướng công cuộc Đổi mới, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong tư duy phát triển kinh tế Từ đây, Việt Nam từng bước chuyển đổi sang mô hình kinh tế nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước Sự chuyển đổi này không phải là sự “tư bản hóa” nền kinh tế, mà là sự thích ứng linh hoạt với yêu cầu khách quan của sự phát triển lực lượng sản xuất trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Đến năm 2001, trong Đại hội IX, khái niệm "kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa" được chính thức hóa trong Cương lĩnh và tiếp tục được khẳng định, bổ sung, phát triển trong các kỳ Đại hội tiếp theo, đặc biệt là Văn kiện

Đại hội XIII (2021) đã nhấn mạnh rằng mô hình này là “nền kinh tế vận hành đầy

đủ, đồng bộ theo các quy luật của thị trường, dưới sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa”.

Thực tiễn đã chứng minh tính đúng đắn và hiệu quả của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam sau gần 40 năm Đổi mới Tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam ngày càng cao, đời sống nhân dân được cải thiện đáng kể, môi trường đầu tư vào kinh doanh ngày càng hấp dẫn đối với nhà đầu tư

3

trong và ngoài nước Theo Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB), Việt Nam hiện nằm trong nhóm các nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời là một trong những nước thu hút vốn FDI hàng đầu khu vực Đây chính là minh chứng sống động cho thành công của mô hình kinh tế đặc thù mà Việt Nam đang kiên định theo đuổi

2 Đặc điểm của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

2.1 Vận hành đầy đủ, đồng bộ theo cơ chế thị trường

Một trong những đặc điểm nổi bật và cốt lõi của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là việc nền kinh tế được tổ chức và vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của thị trường Các yếu tố thị trường như giá cả, quan hệ cung - cầu, cạnh tranh, lưu thông hàng hóa, lao động, nguồn vốn, … ngày càng đóng vai trò quyết định trong việc phân bổ nguồn lực xã hội Nhà nước không còn can thiệp trực tiếp vào từng hoạt động sản xuất kinh doanh như trong mô hình

kế hoạch hóa tập trung, mà chỉ thực hiện vai trò định hướng, thiết lập những khuôn khổ pháp lý và điều tiết thị trường khi cần thiết

Sự vận hành đồng bộ của cơ chế thị trường được thể hiện qua việc Nhà nước từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật kinh tế, thúc đẩy cải cách hành chính, tạo điều kiện thuận lợi cho các thành phần kinh tế hoạt động bình đẳng, minh bạch Hệ thống giá cả từng bước được điều chỉnh theo tín hiệu thị trường; thị trường vốn, lao động, bất động sản, khoa học công nghệ cũng dần hình thành và phát triển Các doanh nghiệp hoạt động theo nguyên tắc tự chủ, tự chịu trách nhiệm, cạnh tranh trên cơ sở năng lực và sáng tạo

Mặc dù vận hành theo cơ chế thị trường, nhưng nền kinh tế Việt Nam vẫn giữ nguyên định hướng xã hội chủ nghĩa, đảm bảo các mục tiêu công bằng, tiến bộ và

phát triển bền vững Đây là sự khác biệt căn bản giữa nền kinh tế thị trường thuần túy và mô hình định hướng xã hội chủ nghĩa mà Việt Nam đang áp dụng

2.2 Định hướng xã hội chủ nghĩa

Bên cạnh việc vận hành theo các quy luật của thị trường, mô hình kinh tế của Việt Nam còn mang một đặc điểm bản chất riêng về tính định hướng xã hội chủ nghĩa Đây chính là yếu tố phân biệt căn bản giữa kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với các nền kinh tế thị trường tự do tư bản chủ nghĩa Định hướng xã hội chủ nghĩa thể hiện ở mục tiêu phát triển kinh tế gắn liền với thực hiện công bằng

xã hội, nâng cao đời sống nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội và không để ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển

Các chính sách kinh tế không chỉ dừng lại ở việc thúc đẩy tăng trưởng GDP, mà còn hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống, giảm nghèo bền vững, phát triển giáo dục, y tế, bảo vệ môi trường và xây dựng hệ thống phúc lợi xã hội toàn diện Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc điều tiết và phân phối lại thu nhập thông qua các công cụ như thuế, trợ cấp, các chương trình phúc lợi công cộng và đầu tư vào các khu vực khó khăn, vùng sâu vùng xa

Ngoài ra, định hướng xã hội chủ nghĩa còn được thể hiện trong việc bảo đảm vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, khuyến khích phát triển kinh tế tập thể, tạo điều kiện cho kinh tế tư nhân phát triển lành mạnh nhưng vẫn trong khuôn khổ pháp lý

rõ ràng, cụ thể Đây là cách Việt Nam lựa chọn để vừa phát huy mặt tích cực của thị trường, vừa hạn chế các tác động tiêu cực như phân hóa giàu nghèo, độc quyền hay bóc lột lao động

2.3 Đa dạng các hình thức sở hữu

Tính đa dạng trong các hình thức sở hữu về tư liệu sản xuất và tài sản là một đặc điểm nổi bật khác của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam Trong quá trình đổi mới, Đảng và Nhà nước đã khẳng định nền kinh tế Việt Nam là nền kinh tế nhiều thành phần, trong đó các hình thức sở hữu khác nhau được tồn tại, phát triển lâu dài và bình đẳng trước pháp luật Đây là bước đột phá quan trọng

5

so với mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung trước đây, vốn chỉ ưu tiên sở hữu nhà nước và sở hữu tập thể

Các hình thức sở hữu trong nền kinh tế hiện nay bao gồm: sở hữu nhà nước, sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân, sở hữu hỗn hợp (giữa Nhà nước và tư nhân hoặc giữa các thành phần khác nhau), và sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài Mỗi loại hình sở hữu đều có vị trí, vai trò riêng và đóng góp tích cực vào quá trình phát triển kinh tế – xã hội của đất nước Đặc biệt, sở hữu tư nhân, bao gồm kinh tế cá thể, tiểu chủ và doanh nghiệp tư nhân, ngày càng được tạo điều kiện phát triển, trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế Tuy nhiên, trong mô hình định hướng xã hội chủ nghĩa, kinh tế nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo, được Nhà nước giao trọng trách kiểm soát các ngành, lĩnh vực then chốt như năng lượng, tài chính, viễn thông, quốc phòng, … Trong khi đó, các thành phần kinh tế khác được khuyến khích phát triển trong khuôn khổ pháp luật, cạnh tranh lành mạnh, góp phần vào tăng trưởng

và ổn định kinh tế quốc gia

2.4 Vai trò điều tiết của Nhà nước pháp quyền XHCN

Trong mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước giữ vai trò "kiến tạo phát triển", điều tiết và định hướng nền kinh tế nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững, công bằng và ổn định xã hội Vai trò này không thay thế thị trường

mà nhằm hỗ trợ và điều chỉnh thị trường hoạt động hiệu quả hơn, đặc biệt trong việc khắc phục những khiếm khuyết vốn có của cơ chế thị trường như độc quyền, phân hóa giàu nghèo, ô nhiễm môi trường hay thất nghiệp

Nhà nước sử dụng nhiều công cụ điều tiết, trong đó quan trọng nhất là hệ thống pháp luật, chiến lược quy hoạch, chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ, các quy định về sở hữu, đầu tư, cạnh tranh, an sinh xã hội và bảo vệ người tiêu dùng Nhà nước không can thiệp hành chính vào hoạt động sản xuất kinh doanh cụ thể của doanh nghiệp, mà thay vào đó tạo lập môi trường pháp lý ổn định, minh bạch và thuận lợi để các thành phần kinh tế phát triển lành mạnh và bình đẳng Là Nhà

nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Việt Nam đề cao tính minh bạch, hiệu lực và hiệu quả trong hoạt động quản lý nhà nước Điều này đồng nghĩa với việc mọi chính sách kinh tế cần được hoạch định dựa trên lợi ích của toàn xã hội, được triển khai một cách công bằng, đồng thời gắn với trách nhiệm giải trình Sự tham gia của người dân, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội vào quá trình xây dựng chính sách cũng ngày càng được mở rộng, góp phần nâng cao hiệu quả điều tiết và đồng thuận xã hội

2.5 Hội nhập quốc tế sâu rộng gắn với độc lập, tự chủ

Chủ trương hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, toàn diện nhưng luôn giữ vững độc lập, tự chủ về chính trị và kinh tế là một đặc điểm mang tính chiến lược của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam Đây là sự kết hợp hài hòa giữa việc mở cửa với thế giới để tận dụng nguồn lực bên ngoài và bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ Việt Nam đã tham gia hàng loạt các tổ chức kinh tế quốc tế như WTO, ASEAN, APEC, ASEM, và ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, RCEP, … Những bước đi này không chỉ giúp mở rộng thị trường, thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ mà còn thúc đẩy cải cách thể chế kinh tế theo chuẩn mực quốc tế, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế

Tuy nhiên, hòa nhập chứ không hòa tan Trong mọi chính sách và hành động hội nhập, Việt Nam luôn đề cao nguyên tắc độc lập, tự chủ, bảo vệ lợi ích quốc gia và chủ động thích ứng với những thay đổi của môi trường quốc tế Điều này thể hiện

rõ trong định hướng "đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại", gắn với việc phát triển kinh tế độc lập tự chủ, từng bước xây dựng nền kinh tế tự lực, tự cường trên nền tảng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững

7

CHƯƠNG II TÁC ĐỘNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA ĐẾN MÔI TRƯỜNG KINH DOANH TẠI VIỆT NAM

1 Tác động tích cực đến môi trường kinh doanh

1.1 Tạo lập môi trường ổn định và minh bạch cho doanh nghiệp

Trong mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và điều tiết để đảm bảo một môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch và thuận lợi Điều này giúp các doanh nghiệp – đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân và doanh nghiệp vừa và nhỏ – có thể yên tâm đầu tư, mở rộng sản xuất và phát triển dài hạn

Tính ổn định được thể hiện thông qua việc Nhà nước Việt Nam duy trì chính sách tài khóa và tiền tệ hợp lý, kiểm soát lạm phát, đảm bảo an ninh kinh tế – chính trị

và giữ vững niềm tin của nhà đầu tư Bên cạnh đó, các cam kết hội nhập quốc tế và thực hiện các hiệp định thương mại tự do (FTA) cũng buộc Việt Nam phải cải thiện

hệ thống pháp luật, nâng cao tính minh bạch và nhất quán trong chính sách, từ đó giảm thiểu rủi ro thể chế cho doanh nghiệp

Ngoài ra, Nhà nước tích cực cải cách hành chính, cải thiện chỉ số môi trường kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục đăng ký doanh nghiệp, cấp phép đầu tư, thuế quan, hải quan, … Điều này góp phần rút ngắn thời gian và chi phí giao dịch của doanh nghiệp, tạo điều kiện cho hoạt động sản xuất kinh doanh trở nên dễ dàng hơn

1.2 Thúc đẩy sự phát triển của khu vực tư nhân

Trong bối cảnh chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, khu vực kinh tế tư nhân tại Việt Nam ngày càng được đánh giá đúng vai trò

và vị thế Đảng và Nhà nước xác định khu vực tư nhân là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm và đổi mới công nghệ Điều này được thể hiện rõ trong các nghị quyết như Nghị quyết Trung ương 5 (Khóa XII),

trong đó khẳng định: “Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế”.

Nhà nước đã thực hiện nhiều chính sách hỗ trợ khu vực tư nhân như cải cách thủ tục hành chính, cải thiện chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI), mở rộng tiếp cận vốn, đất đai và công nghệ Bên cạnh đó, hệ sinh thái khởi nghiệp cũng được chú trọng phát triển, tạo môi trường thuận lợi để các doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể gia nhập thị trường, đổi mới sáng tạo và cạnh tranh lành mạnh

Sự phát triển của khu vực tư nhân không chỉ đóng góp lớn vào tăng trưởng GDP

mà còn góp phần cân bằng cơ cấu kinh tế đa thành phần, giúp nền kinh tế năng động hơn Theo Tổng cục Thống kê (2023), khu vực tư nhân hiện chiếm hơn 40% GDP và tạo ra trên 80% việc làm cho toàn xã hội, cho thấy vai trò ngày càng to lớn trong sự phát triển kinh tế quốc dân

1.3 Khuyến khích cạnh tranh lành mạnh và đổi mới sáng tạo

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, việc tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy sự phát triển của doanh nghiệp Nhà nước chủ động xây dựng và thực thi hệ thống pháp lý, bao gồm các luật chống độc quyền, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và khuyến khích cạnh tranh công bằng giữa các doanh nghiệp Các chính sách này giúp ngăn ngừa hiện tượng tập trung quyền lực trong tay một số ít doanh nghiệp, tạo cơ hội cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia vào thị trường

Bên cạnh đó, đổi mới sáng tạo là yếu tố sống còn của các doanh nghiệp trong kỷ nguyên công nghệ số Nhà nước khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ mới vào sản xuất kinh doanh Các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo và các quỹ đầu tư mạo hiểm cũng đã được phát triển, tạo ra cơ hội cho các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo

và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế

9