Thực trạng và tầm quan trọng của việc xây dựng hệ thống bài tập theo hướng phát triển năng lực cho HS và định hướng thi tốt nghiệp THPT Chương trình 2018 chủ đề “Đại cương hoá học hữu cơ
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
1.1 Mục tiêu của chương trình GDPT 2018
Mục tiêu của giáo dục phổ thông là phát triển toàn diện cho học sinh về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản Giáo dục cũng nhằm phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, đồng thời hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa Ngoài ra, giáo dục phổ thông còn xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc tham gia vào cuộc sống lao động, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Mỗi cấp học sẽ có những mục tiêu riêng biệt để phù hợp với sự phát triển của học sinh.
Giáo dục tiểu học đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nền tảng vững chắc cho sự phát triển toàn diện của học sinh, bao gồm đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, giúp các em sẵn sàng cho việc học trung học cơ sở.
Giáo dục trung học cơ sở giúp học sinh củng cố và phát triển kiến thức từ giáo dục tiểu học, trang bị cho các em nền tảng học vấn phổ thông và những hiểu biết ban đầu về kỹ thuật và hướng nghiệp Điều này tạo điều kiện cho học sinh tiếp tục học trung học phổ thông, trung cấp, học nghề hoặc bước vào cuộc sống lao động.
Giáo dục trung học phổ thông giúp học sinh củng cố và phát triển kiến thức từ giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và trang bị hiểu biết về kỹ thuật cũng như hướng nghiệp Điều này tạo điều kiện cho học sinh phát huy năng lực cá nhân, từ đó lựa chọn hướng phát triển phù hợp, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc tham gia vào thị trường lao động.
Mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông được phân cấp rõ ràng theo từng cấp học, hướng đến một mục tiêu chung lớn Sau khi hoàn thành các chương trình này, thế hệ trẻ sẽ đạt được sự phát triển toàn diện trên mọi phương diện.
Mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã được cải tiến dựa trên việc đánh giá và rút kinh nghiệm từ chương trình cũ, mang lại nhiều tiến bộ Chương trình mới giúp học sinh làm chủ kiến thức, vận dụng hiệu quả kỹ năng vào cuộc sống, tự học suốt đời, và định hướng nghề nghiệp phù hợp Học sinh cũng được khuyến khích xây dựng mối quan hệ xã hội hài hòa, phát triển cá tính và nhân cách, từ đó có cuộc sống ý nghĩa và đóng góp tích cực cho sự phát triển của đất nước và nhân loại Điểm mới trong mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 là
Chương trình giáo dục mới tập trung vào việc giúp học sinh làm chủ kiến thức và áp dụng kỹ năng vào thực tiễn, khắc phục hạn chế của chương trình cũ chỉ chú trọng vào lý thuyết Mục tiêu giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn phục vụ cho mọi hoạt động trong đời sống hàng ngày.
Chương trình giáo dục mới giúp học sinh có định hướng nghề nghiệp phù hợp, điều mà chương trình cũ chưa thực hiện Học sinh ở độ tuổi còn trẻ thường chưa nhận thức rõ khả năng của bản thân và dễ bị ảnh hưởng bởi xu hướng, dẫn đến việc không phát huy hết tiềm năng Điều này tạo ra sự chênh lệch trong lực lượng lao động giữa các ngành nghề.
Hướng tới việc xây dựng cá tính, nhân cách và đời sống tâm hồn phong phú cho các em, chương trình giáo dục mới nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển những yếu tố này, điều mà chương trình cũ chưa đề cập Việc quan tâm đến nhân cách và cá tính là cần thiết, vì mỗi con người có những định hướng và tâm hồn riêng Nếu không được phát triển đúng cách, các em có thể rơi vào trạng thái chán nản và mất định hướng trong cuộc sống.
1.1.2 Mục tiêu cụ thể của chương trình môn Hoá học [1, 2, 4 ]
Môn Hoá học không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực hoá học mà còn góp phần hình thành các phẩm chất và năng lực chung, bao gồm thế giới quan khoa học, hứng thú học tập và nghiên cứu Nó cũng khuyến khích tính trung thực và thái độ tôn trọng quy luật tự nhiên, đồng thời giúp học sinh ứng xử với thiên nhiên một cách bền vững Cuối cùng, môn học này hỗ trợ học sinh trong việc lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực, sở thích và hoàn cảnh cá nhân.
Hình 1: Mô hình phẩm chất và năng lực chung
Hình 2 Mô hình phẩm chất, năng lực môn Hóa học 1.2 Khái niệm về năng lực [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 13]
Theo OECD “Năng lực là khả năng đáp ứng một cách hiệu quả những yêu cầu phức hợp trong một bối cảnh cụ thể”
Theo chương trình GDPT 2018, năng lực được định nghĩa là thuộc tính cá nhân hình thành và phát triển từ tố chất sẵn có cùng với quá trình học tập và rèn luyện Năng lực cho phép con người huy động tổng hợp các kỹ năng, kiến thức và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin và ý chí để thực hiện thành công một hoạt động nhất định, đạt được kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể Năng lực này được hình thành thông qua nội dung, phương pháp, hình thức dạy học, đánh giá và tổ chức hoạt động dạy học trong môi trường giáo dục, và thể hiện qua hiệu quả hoạt động.
1.2.2 Quá trình hình thành và phát triển năng lực cho HS
Quá trình hình thành và phát triển năng lực cho HS được thể hiện qua sơ đồ sau:
(YCCĐ quy định tại CTGDPT)
HS hình thành nhận thức (KT-KN-TĐ)
Vận dụng nhận thức để thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể.
Đánh giá năng lực được xem là một bước tiến quan trọng hơn so với đánh giá kiến thức và kỹ năng, vì nó bao gồm việc đánh giá kiến thức, kỹ năng và thái độ trong các bối cảnh có ý nghĩa (Theo Leen Pil, 2011).
- Đánh giá khả năng liên hệ, vận dụng kiến thức, kĩ năng vào các tình huống cụ thể
- Đo được sự hình thành và phát triển các biểu hiện về năng lực của HS
Thông qua việc phát huy sở trường của học sinh, chúng ta có thể bổ sung những khuyết thiếu, từ đó hoàn thiện nhân cách và năng lực của học sinh Điều này nhằm đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông và nhu cầu về nguồn nhân lực trong xã hội.
1.2.4 Nguyên tắc đánh giá năng lực
Theo Quy chế đánh giá học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông ban hành kèm theo Thông tư số 22/2021/TT-BGDĐT, việc đánh giá trong giáo dục cần đảm bảo ba yêu cầu chính: Độ giá trị, tức là phải đo chính xác năng lực cần đánh giá; Độ tin cậy, nghĩa là kết quả phải nhất quán trong các tình huống và giữa các người đánh giá khác nhau; và Tính xác thực, đảm bảo rằng đánh giá phản ánh đúng những gì học sinh có thể biết và làm.
Khả năng tiếp cận và hiệu quả chi phí: Đánh giá dễ thực hiện và không quá tốn kém 1.3 Yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực
Phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh trong môn Hóa học được thực hiện thông qua nội dung dạy học, vừa là mục tiêu vừa là phương tiện để hình thành và phát triển Phẩm chất và năng lực không chỉ là đầu ra của chương trình mà còn là điều kiện cần thiết để học sinh tự học và khám phá kiến thức Hóa học một cách hiệu quả.
1.3.1.Yêu cầu cần đạt về phẩm chất chủ yếu và đóng góp của môn Hoá học trong việc bồi dưỡng phẩm chất cho học sinh
Môn Hoá học góp phần hình thành và phát triển ở học sinh các phẩm chất chủ yếu đó là: Yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm
XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP CHỦ ĐỀ “ĐẠI CƯƠNG HOÁ HỌC HỮU CƠ” – HÓA HỌC 11-THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC
B H VD B H VD B H VD B H VD B H VD
1.3.5.2 Bản đặc tả đề kiểm tra trong đánh giá năng lực Hoá học
Bản đặc tả đề kiểm tra là bảng hai chiều, bao gồm thông tin về các chủ đề kiến thức và các cấp độ đánh giá (nhận thức, năng lực) của người học Mỗi chủ đề kiến thức sẽ được đánh giá theo một cấp độ nhất định, và người kiểm tra sẽ xác định tỉ trọng phù hợp dựa trên mục tiêu dạy học.
Bản đặc tả đề kiểm tra cung cấp thông tin cơ sở để xây dựng ma trận đề kiểm tra, giúp đánh giá đúng các mục tiêu dạy học và nâng cao giá trị của hoạt động đánh giá Nó đảm bảo sự thống nhất giữa các đề kiểm tra cho cùng một mục đích, đồng thời làm cho hoạt động học tập trở nên rõ ràng, có mục đích và có tổ chức Người học có thể sử dụng bản đặc tả để tự đánh giá quá trình học tập, trong khi người dạy có thể áp dụng nó để hướng dẫn các nhiệm vụ và kiểm tra Ngoài ra, bản đặc tả còn hỗ trợ các nhà quản lý giáo dục trong việc kiểm soát chất lượng giáo dục tại đơn vị của mình.
Bản đặc tả đề kiểm tra được xây dựng theo ba mức độ: nhận biết, thông hiểu và vận dụng Việc này nhằm đảm bảo phù hợp với các yêu cầu trong chương trình môn học và bản đặc tả đề thi tốt nghiệp trung học phổ thông từ năm 2025.
Bản đặc tả đề kiểm tra dùng cho việc lập ma trận đề và biên soạn đề kiểm tra định kì như sau:
Bảng 4: Bản đặc tả đề kiểm tra đánh giá năng lực Hoá học
Nội dung/đơn vị kiến thức
(Đã được tách ra theo các mức độ)
Số lượng câu hỏi ở các mức độ Trắc nghiệm Tự luận
Nhiều lựa chọn Đúng- Sai
1.3.6 Đặc điểm câu hỏi, lệnh hỏi đánh giá năng lực Hoá học
Câu hỏi và lệnh hỏi là công cụ quan trọng trong kiểm tra và đánh giá, đặc biệt trong dạy học môn Hóa học Chúng không chỉ là nội dung học tập mà còn là nhiệm vụ mà học sinh cần thực hiện Trong chương trình dạy học phát triển năng lực, câu hỏi giúp học sinh luyện tập và hình thành năng lực, đồng thời là phương tiện để giáo viên đánh giá năng lực của học sinh Đặc điểm của câu hỏi và lệnh hỏi trong đánh giá năng lực rất đáng chú ý.
- Đánh giá được một/một số chỉ báo của một/một số thành phần trong năng lực hoá học, được quy định bởi chương trình;
- Thuộc cấp độ tư duy nhất định, được quy định bởi chương trình;
- Phù hợp với yêu cầu cần đạt, được quy định bởi chương trình;
Để đảm bảo đáp ứng yêu cầu về bối cảnh có ý nghĩa trong khoa học và thực tiễn, cần chú trọng đến đặc điểm cốt lõi của câu hỏi ở mỗi phần trong đề thi.
Phần I (Dạng thức 1): Mỗi câu hỏi ứng với một lệnh hỏi, phải đánh giá được một chỉ báo của một thành phần năng lực, ở một cấp độ tư duy phù hợp
Phần II (Dạng thức 2): Mỗi câu hỏi ứng với 4 lệnh hỏi, nên đánh giá được ít nhất một chỉ báo của ít nhất một thành phần năng lực (ưu tiên phủ nhiều chỉ báo nhất, có thể), ở ít nhất một cấp độ tư duy phù hợp
Phần III (Dạng thức 3): Mỗi câu hỏi ứng với một lệnh hỏi, phải đánh giá được một chỉ báo của một thành phần năng lực, ở cấp độ tư duy phù hợp
Lưu ý: Nếu có tính toán thì cần đáp ứng một chỉ báo nhất định (tính đề làm gì?)
1.3.6.2 Đặc điểm cốt lõi của câu hỏi đánh giá mỗi thành phần của năng lực hoá học
Bảng 5: Các thành phần năng lực Hoá học
Tiêu chí Nhận thức hoá học
Tìm hiểu thế giới tự nhiên dưới góc độ hoá học
Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học
Nhận thức về cấu tạo chất, các quá trình hóa học, và các dạng năng lượng là rất quan trọng Bên cạnh đó, việc hiểu biết về bảo toàn năng lượng, một số chất hóa học cơ bản, và quá trình chuyển hóa hóa học cũng đóng vai trò thiết yếu Hóa học có nhiều ứng dụng trong đời sống và sản xuất, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống.
Quan sát và thu thập thông tin là bước đầu tiên trong quá trình nghiên cứu Sau đó, việc phân tích và xử lý số liệu giúp chúng ta hiểu rõ hơn về các sự vật và hiện tượng trong tự nhiên cũng như đời sống Cuối cùng, việc giải thích và dự đoán kết quả nghiên cứu là rất quan trọng để rút ra những kết luận có giá trị.
Vận dụng kiến thức và kỹ năng đã học để giải quyết các vấn đề trong học tập, nghiên cứu khoa học, cũng như trong những tình huống cụ thể trong thực tiễn là rất quan trọng.
1.3.6.3 Kỹ thuật cơ bản trong xây dựng câu hỏi
Chọn chỉ báo, phân mảnh chỉ báo thành nhiều/các chỉ báo thành phần, biên soạn câu hỏi phù hợp với mỗi chỉ báo thành phần
Một chỉ báo cho thấy có nhiều lệnh hỏi và nhiều nội dung có thể được lựa chọn tùy ý cho mỗi lệnh hỏi, phản ánh ý nghĩa của “chủ đề được lựa chọn” trong ma trận.
Ví dụ: Từ chỉ báo HH1.1 (Nhận biết và nêu tên các đối tượng, sự kiện, khái niệm hoặc quá trình hóa học) với cấp độ "Biết", ta có thể sử dụng một số câu hỏi phù hợp để đánh giá kiến thức.
- Lệnh hỏi về tên của đối tượng
- Lệnh hỏi về tên của sự kiện
- Lệnh hỏi về tên của khái niệm
- Lệnh hỏi về tên của quá trình hoá học…
1.4 Quy trình xây dựng câu hỏi đánh giá năng lực
Để xây dựng câu hỏi kiểm tra đánh giá năng lực, có thể thực hiện quy trình 5 bước dựa trên các yêu cầu chung đối với câu hỏi Sơ đồ dưới đây minh họa quy trình này.
Sơ đồ 1: Quy trình xây dựng câu hỏi
2 Thực trạng và tầm quan trọng của việc xây dựng hệ thống bài tập theo hướng phát triển năng lực cho HS và định hướng thi tốt nghiệp THPT Chương trình 2018 chủ đề “Đại cương hoá học hữu cơ”– Hóa học 11-THPT [ Để đánh giá thực trạng xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập Hoá học theo hướng phát triển năng lực cho HS và định hướng thi tốt nghiệp THPT Chương trình 2018 ở các trường THPT, chúng tôi đã sử dụng hình thức khảo sát điều tra GV và HS tại một số trường học địa bàn trong Tỉnh và ngoài Tỉnh
2.1 Mục đích điều tra, kháo sát
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
1 Mục đích thực nghiệm sư phạm
Kiểm tra tính hiệu quả của đề tài, rút kinh nghiệm và từ đó tìm ra giải pháp tăng hiệu quả của đề tài khi áp dụng lần sau
2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm
+ Chọn trường thực nghiệm sư phạm: Trường THPT chúng tôi đang công tác
+ Chọn lớp thực nghiệm và đối chứng có số HS tương đương nhau:
Lớp thực nghiệm Lớp đối chứng
+ Đặc điểm các lớp được lựa chọn thực nghiệm và đối chứng:
- Có điều kiện học tập cũng như khả năng học tập tương đương nhau;
- Đều học theo chương trình sách giáo khoa Hóa 11 (Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống);
- Có cùng sự đa dạng về môi trường học tập, trình độ và kinh nghiệm của giáo viên giảng dạy
3 Nội dung thực nghiệm đề tài
Thời gian thực nghiệm đề tài từ giữa tháng 11/2024 (tuần học thứ 12) đến cuối tháng 12/2024 (tuần học thứ 16):
- Tiến hành thực nghiệm đề tài tại các lớp:
Lớp thực nghiệm sử dụng bài tập từ hệ thống đã được xây dựng, giúp học sinh tìm hiểu kiến thức mới, luyện tập, vận dụng và kiểm tra hiệu quả.
Lớp đối chứng được thực hiện bằng cách giảng dạy theo giáo án mà không sử dụng các bài tập đã được xây dựng trong hệ thống, trong quá trình khám phá kiến thức mới và luyện tập.
Xây dựng bài kiểm tra thực nghiệm theo ma trận và thực hiện kiểm tra trên giấy với nhiều mã đề khác nhau trong thời gian tiết học (phần 4.1).
Chúng tôi tiến hành kiểm tra sau khi kết thúc thực nghiệm, tổng hợp đánh giá và xử lý số liệu thu được kết quả sau:
Loại Tốt Khá Đạt Chưa đạt
Loại Tốt Khá Đạt Chưa đạt
Kết quả cho thấy điểm trung bình chung của học sinh ở các lớp thực nghiệm cao hơn so với các lớp đối chứng, với điểm trung bình là 7,37 so với 6,76 Số lượng học sinh xếp loại Tốt và Khá ở các lớp thực nghiệm cũng vượt trội hơn so với các lớp đối chứng, trong khi số học sinh xếp loại Đạt và Chưa đạt ở các lớp thực nghiệm thấp hơn.
Biểu đồ so sánh kết quả bài kiểm tra
So sánh % số HS đạt loại tương ứng So sánh điểm trung bình các loại tương ứng
Biểu đồ cho thấy tỉ lệ học sinh đạt mức Khá và Tốt ở các lớp thực nghiệm cao hơn so với các lớp đối chứng, trong khi tỉ lệ học sinh ở mức Đạt và Chưa đạt lại thấp hơn Tổng số học sinh ở mức Khá và Tốt trong lớp thực nghiệm cũng vượt trội hơn so với lớp đối chứng, ngược lại, tổng số học sinh ở mức Đạt và Chưa đạt trong lớp thực nghiệm thấp hơn Điểm trung bình cho mỗi loại (Tốt, Khá, Đạt, Chưa đạt) ở các lớp thực nghiệm luôn cao hơn so với các lớp đối chứng.
Dựa trên các số liệu thực nghiệm và biểu đồ mô tả, việc xây dựng hệ thống bài tập chủ đề “Đại cương hoá học hữu cơ” cho Hóa học 11 - THPT theo hướng phát triển năng lực và định hướng thi tốt nghiệp THPT Chương trình GDPT 2018 đã chứng minh hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao chất lượng dạy học, giúp học sinh tiếp thu kiến thức tốt hơn.
Tốt Khá Đạt Chưa đạt
TỐT KHÁ ĐẠT CHƯA ĐẠTLớp thực nghiệm Lớp đối chứng
Ngoài kết quả thực nghiệm khách quan trên, chúng tôi còn tiếp nhận được nhiều thông tin có tính tích cực như:
- Mức độ yêu thích môn học của HS được nâng lên thể hiện qua việc HS chủ động, nhiệt tình tham gia vào các hoạt động tập trên lớp
Học sinh cần nỗ lực hơn trong việc hoàn thành bài tập về nhà do giáo viên giao, đồng thời tự giác làm các bài tập trong sách giáo khoa và sách bài tập.
- Các kĩ năng học tập và làm bài tập của HS có nhiều tiến bộ thông qua các bài học và bài kiểm tra
- Học sinh phát triển tốt các năng lực đặc biệt là năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo…
Chúng tôi nhận được phản hồi tích cực từ học sinh, giáo viên và phụ huynh, điều này đã khuyến khích chúng tôi tiếp tục thực hiện đề tài ở các chủ đề và khối lớp khác trong những năm tới.
Hệ thống bài tập được áp dụng trong đề tài đã góp phần quan trọng vào việc phát triển năng lực Hoá học cho học sinh Ngoài ra, nó còn nâng cao khả năng tự học, giải quyết vấn đề và sáng tạo, đồng thời cải thiện kỹ năng làm bài và xử lý tình huống thực tiễn Điều này không chỉ tạo hứng thú và đam mê cho môn học mà còn nâng cao chất lượng dạy học Hoá, giúp học sinh đạt kết quả cao hơn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT Chương trình GDPT 2018 vào năm học 2025-2026.
