Vì vậy giáo dục ứng phó với biến đổi khí hậu và phòng chống thiên tai cho học sinh trong quá trình dạy học theo hướng phát triển năng lực là hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay..
NỘI DUNG ĐỀ TÀI
Cơ sở lý luận
1 Khái niệm về thiên tai và biến đổi khí hậu
Thiên tai là hiện tượng tự nhiên bất thường gây thiệt hại về người, tài sản, môi trường và các hoạt động kinh tế - xã hội Các loại thiên tai bao gồm bão, áp thấp nhiệt đới, gió mạnh, lốc, sét, mưa lớn, lũ, lũ quét, ngập lụt, sạt lở đất, sụt lún đất, nước dâng, xâm nhập mặn, nắng nóng, hạn hán, cháy rừng, rét hại, mưa đá, sương mù, sương muối, động đất, sóng thần và nhiều loại thiên tai khác.
Biến đổi khí hậu là sự thay đổi lâu dài của khí hậu, gây ra bởi cả các yếu tố tự nhiên và hoạt động của con người Hiện tượng này được thể hiện qua sự nóng lên toàn cầu, mực nước biển dâng cao và sự gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan.
2 Những thiên tai và biến đổi khí hậu diễn ra tại Nghệ An
Nghệ An, thuộc miền Trung Việt Nam, là tỉnh thường xuyên chịu tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu, với nhiều loại thiên tai phổ biến ảnh hưởng đến đời sống và môi trường.
2.1 Các loại thiên tai thường xảy ra tại Nghệ An
- Bão và áp nhiệt đới
+ Do nằm ở khu vực Bắc Trung Bộ, Nghệ An chịu ảnh hưởng của nhiều cơn bão và áp thấp nhiệt đới từ Biển Đông
+ Hàng năm, từ tháng 6 đến tháng 11, tỉnh chịu ảnh hưởng nhiều cơn bão mạnh gây mưa lớn, lũ lụt và thiệt hại về tài sản, hoa màu
- Lũ lụt và xói mòn đất
+ Mưa lớn, theo mùa kết hợp địa hình dốc đã gây nên hiện tượng lũ lụt, xói mòn đất
Do mưa lớn, đặc biệt trong mùa mưa bão, Nghệ An thường xuyên phải đối mặt với lũ lụt, gây thiệt hại nghiêm trọng cho mùa màng và ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân.
- Hạn hán và xâm nhập mặn
Vào mùa hè, Nghệ An thường xuyên trải qua tình trạng hạn hán kéo dài, đặc biệt ở các huyện phía tây và vùng ven biển, gây ra nhiều thiệt hại lớn cho sự phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp và nguồn nước sinh hoạt.
+ Xâm nhập mặn ảnh hưởng đến nguồn nước sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp tại các khu vực ven biển như Nghi Lộc, Diễn Châu, Quỳnh Lưu…
- Nắng nóng và rét buốt, lạnh buốt
Nắng nóng đang gia tăng với tần suất và cường độ cao hơn, đặc biệt tại Việt Nam Các khu vực miền Trung và miền Nam thường xuyên chịu ảnh hưởng của hiện tượng này Miền Trung, đặc biệt, bị tác động bởi gió phơn Tây Nam, dẫn đến nhiệt độ tăng cao và gây ra nắng nóng gay gắt.
+ Nhiệt độ mùa hè có thể lên tới 40°C, ảnh hưởng đến sức khỏe người dân
+ Mùa đông, mùa rét, rét đậm kéo dài gây ảnh hưởng đến gia cầm và cây trồng
- Cơn lốc, mưa đá và sét
+ Những năm gần đây, hiện tượng lốc xoáy, mưa đá xuất hiện ngày càng nhiều, gây tốc độ nhà cửa, hư hỏng cơ sở vật chất
+ Sét đánh cũng là một trong những hiểm họa khôn lường do thiên tai gây ra, đặc biệt tại huyện Yên Thành
2.2 Biến đổi khí hậu tại Nghệ An
Biến đổi khí hậu hoạt động mạnh mẽ đến thời tiết và điều kiện sống tại Nghệ
An, thể hiện qua các xu hướng:
- Tăng nhiệt độ trung bình hàng năm
- Lượng mưa thay đổi thất thường
- Mực nước biển dâng cao
- Tần suất thiên tai gia tăng
3 Nguyên nhân, hậu quả của thiên tai và biến đổi khí hậu tại Nghệ An
- Nghệ An có khí hậu nhiệt đới gió mùa, với mùa mưa kéo dài Lượng mưa lớn và thường xuyên gây lũ lụt
- Miền núi và địa hình dốc dễ dàng chịu ảnh hưởng của xói mòn đất và lũ quét trong những trận mưa lớn
- Nhiệt độ toàn cầu tăng: Kéo theo tốc độ tăng tốc và cường độ bão, lũ lụt
Băng tan và mực nước biển dâng cao đang ảnh hưởng đến các vùng ven biển Nghệ An, mặc dù đây không phải là khu vực biển sâu Hiện tượng này gây ngập lụt và tác động tiêu cực đến kế hoạch sinh thái của người dân địa phương.
Quá trình đô thị hóa và khai thác tài nguyên, bao gồm việc khai thác rừng và đất canh tác, cùng với việc xây dựng và thu hẹp không gian xanh, đã làm gia tăng nguy cơ thiên tai.
Việc khai thác không hợp lý trong nhiều hoạt động đã làm giảm độ bền của đất, gây ra tình trạng sạt lở và sụt lún, đặc biệt là ở khu vực núi phía Tây.
Tỉnh Nghệ An, với diện tích lớn nhất cả nước, bao gồm 21 huyện, thành phố và thị xã Khu vực miền núi của Nghệ An có 10 huyện, bao gồm Thanh Chương, Đô Lương, Con Cuông, Tân Kỳ, Kỳ Sơn, Tương Dương, Nghĩa Đàn, Quỳ Hợp, Quỳ Châu và Quế.
Phong và thị xã Thái Hòa có tổng diện tích 1.375.154,2 ha, chiếm 83,4% diện tích tỉnh Dân số vùng miền núi đạt 1.197.628 người, tương đương 40% dân số toàn tỉnh, trong đó có 442.787 người thuộc các dân tộc thiểu số như Thái, Thổ, Khơ Mú, Mông, và Ơ đu, chiếm 15,2% dân số toàn tỉnh và 36% dân số miền núi Khu vực miền núi thường xuyên phải đối mặt với thiên tai và hiện tượng thời tiết cực đoan, đặc biệt là trong những năm gần đây khi thời tiết có nhiều biến đổi bất thường Sinh kế của người dân chủ yếu dựa vào nông nghiệp, do đó họ rất phụ thuộc vào điều kiện thời tiết.
Biến đổi khí hậu và thiên tai đang gây ra những tác động nghiêm trọng tại các khu vực miền núi Nghệ An, nơi đồng bào dân tộc thiểu số đang phải đối mặt với nhiều khó khăn Với trình độ nhận thức còn thấp và nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông lâm nghiệp, khu vực này có tỷ lệ hộ nghèo cao và tăng trưởng kinh tế chậm Đặc biệt, đồng bào dân tộc thiểu số tại đây rất dễ bị tổn thương trước những biến động của thiên nhiên.
Trong những năm gần đây, khu vực miền núi Nghệ An thường xuyên phải đối mặt với nhiều loại thiên tai như lũ quét, lũ ống, sạt lở đất, lốc xoáy, nắng nóng, hạn hán, rét đậm, rét hại và băng tuyết Các hiện tượng thời tiết nguy hiểm như dông và mưa đá ngày càng gia tăng và khó dự đoán Những thiên tai này đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến kinh tế và đời sống của người dân, đặc biệt là trong các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi và lâm nghiệp.
Các yếu tố khí hậu bất thường như hạn hán, lũ lụt, lốc xoáy và rét đậm đã làm giảm sinh trưởng và năng suất cây trồng, đồng thời gia tăng sự xuất hiện của các loài sâu bệnh mới Thiên tai ngày càng nghiêm trọng không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp mà còn tác động lớn đến đời sống con người và vật nuôi.
BĐKH ảnh hưởng đến nguồn nước và thức ăn cho chăn nuôi, đồng thời làm gia tăng dịch bệnh ở vật nuôi như bệnh tai xanh, lở mồm long móng và cúm gia cầm Sự gia tăng tần suất và tính phức tạp của các đợt dịch đang trở thành thách thức lớn trong việc kiểm soát.
Cơ sở thực tiễn
1 Thực trạng giáo dục phòng chống: “Thiên tai và biến đổi khí hậu” trong trường học
Hiện nay, nhiều trường học đã nhận thức rõ về tầm quan trọng của giáo dục phòng chống thiên tai và biến đổi khí hậu, tích hợp nội dung này vào các môn học như Địa lý và Giáo dục công dân Tuy nhiên, kiến thức về thiên tai và biến đổi khí hậu vẫn chưa được lồng ghép nhiều trong chương trình giảng dạy, và một số giáo viên tự thực hiện việc tích hợp qua các tiết học cụ thể.
Một số trường trong tỉnh đã tổ chức các hoạt động tuyên truyền và cuộc thi tìm hiểu về thiên tai và biến đổi khí hậu, tuy nhiên, số lượng hoạt động ngoại khóa này vẫn còn rất hạn chế.
- Nhận thức của học sinh và giáo viên: nhiều học sinh còn chủ quan, chưa quan tâm đến tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu
Giáo viên chưa được đào tạo chuyên sâu, dẫn đến việc truyền đạt thông tin về thiên tai và biến đổi khí hậu không hiệu quả, chủ yếu mang tính chất đối phó.
Trong tỉnh, hầu hết các trường học vẫn thiếu tài liệu và phương tiện trực tiếp để minh họa cho việc học Ngoài ra, chưa có mô hình diễn đàn bài tập nào để học sinh có thể trải nghiệm thực tế.
2 Thực trạng giáo dục phòng chống: “Thiên tai và biến đổi khí hậu” qua môn GDĐP ở các trường THPT huyện Diễn Châu
2.1 Thực trạng của giáo viên: Để tìm hiểu thực trạng, chúng tôi đã tiến hành khảo sát 20 giáo viên các trường THPT huyện Diễn Châu, kết quả thu được như sau (Phụ lục 1):
Trong chương trình giáo dục THPT 2018, kiến thức về phòng chống thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu tại địa phương còn hạn chế, chủ yếu chỉ được lồng ghép trong một phần nhỏ của các môn học Do đó, việc trang bị cho học sinh kiến thức toàn diện về thiên tai, bao gồm nguyên nhân, hậu quả và cách ứng phó, vẫn còn nhiều bất cập.
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên gặp nhiều khó khăn do thiếu tài liệu về thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu tại địa phương Nếu không nghiên cứu và lựa chọn phương pháp phù hợp, số liệu sẽ trở nên phiến diện và thiếu thực tế, dẫn đến việc học sinh không hứng thú với việc học, gây tâm lý chán nản và ngại học.
Nhiều giáo viên vẫn chưa chú trọng đến việc giáo dục học sinh về phòng chống thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu tại địa phương, dẫn đến việc trao đổi kinh nghiệm giữa các đồng nghiệp trong lĩnh vực này còn hạn chế và gặp nhiều khó khăn.
Đội ngũ giáo viên trong nhà trường chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng về thiên tai cũng như ứng phó với biến đổi khí hậu Họ ít có cơ hội tham gia các lớp tập huấn và hoạt động thực tiễn để rèn luyện kỹ năng ứng phó.
2.2 Thực trạng của học sinh: Để tìm hiểu thực trạng, chúng tôi đã tiến hành khảo sát 200 học sinh lớp 10 các trường THPT huyện Diễn Châu, kết quả thu được như sau (Phụ lục 2):
Nhiều học sinh hiện nay vẫn coi môn Giáo dục Địa lý và Phát triển (GDĐP) là môn học phụ, dẫn đến sự thiếu nhiệt tình và đam mê trong việc học Việc tiếp cận kiến thức về giáo dục kỹ năng phòng chống thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu cho học sinh vẫn còn gặp nhiều hạn chế và khó khăn.
Nhiều học sinh tỏ ra thờ ơ trước thiên tai và biến đổi khí hậu, coi đó là điều tự nhiên không thể ngăn chặn Thái độ này gây khó khăn cho giáo viên trong việc thực hiện kế hoạch giáo dục về vấn đề này.
Một số học sinh có thành tích học tập yếu và ngại học, dẫn đến khó khăn trong việc tập trung và tiếp thu kiến thức Bên cạnh đó, một số em lại rất hiếu động, khiến cho việc hiểu biết về thiên tai và biến đổi khí hậu chưa đạt hiệu quả cao.
Nhiều học sinh có ý thức học tập tốt và mong muốn tìm hiểu về bảo vệ môi trường, biến đổi khí hậu, nước biển dâng và bão gió Tuy nhiên, thời gian và nội dung chương trình học hạn chế, cùng với việc thiếu tư liệu và sự hướng dẫn của giáo viên, đã khiến cho việc tìm hiểu của các em còn nhiều hạn chế.
2.3 Khảo sát mức độ cấp thiết và tính khả thi của đề tài
Đề tài “Tích hợp giáo dục phòng chống thiên tai và biến đổi khí hậu trong dạy học chủ đề: “Thiên tai và biến đổi khí hậu ở Nghệ An” được đánh giá về mức độ cấp thiết và tính khả thi.
Tổng hợp các đối tượng khảo sát
TT Đối tượng Số lượng
1 Học sinh lớp 10A7, 10A9 trường THPT Diễn Châu 4 84
2 Giáo viên bộ môn Địa lí ở tất cả các trường trên địa bàn huyện
2.3.3 Nội dung và phương pháp khảo sát a Nội dung khảo sát
Nội dung khảo sát tập trung vào 2 vấn đề chính sau:
