Cơ sở thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng câu hỏi đúng/sai với 4 nhận định trong việc dạy học, kiểm tra đánh giá học sinh khi dạy học chủ đề “Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân
NỘI DUNG ĐỀ TÀI
CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
1.1 Cơ sở lý luận của đề tài
1.1.1 Sơ lược về sự phát triển câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai trong giáo dục
Câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai đã xuất hiện từ đầu thế kỷ 20, trong bối cảnh phát triển của tâm lý học giáo dục Phương pháp này được thiết kế để giúp giáo viên đánh giá học sinh một cách nhanh chóng và hiệu quả Qua thời gian, các phương pháp giáo dục và kiểm tra đã tiến bộ, và câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai ngày càng được công nhận là một hình thức đánh giá chính xác, giảm thiểu tính chủ quan trong chấm điểm Nhờ sự phát triển của tâm lý học giáo dục và đo lường, câu hỏi trắc nghiệm đã trở thành công cụ phổ biến trong việc đánh giá năng lực học sinh.
Trong quá trình phát triển của giáo dục hiện đại, các nhà giáo dục đã nghiên cứu và thiết lập các nguyên tắc thiết kế câu hỏi trắc nghiệm khách quan, bao gồm cả câu hỏi đúng/sai Việc sử dụng các công cụ thống kê để phân tích độ khó và độ phân biệt của câu hỏi giúp nâng cao chất lượng bài kiểm tra.
Mặc dù có nhiều hình thức trắc nghiệm hiện đại, câu hỏi đúng/sai vẫn phổ biến trong các kỳ thi lớn Sự phát triển của công nghệ thông tin đã làm cho việc xây dựng và đánh giá câu hỏi trắc nghiệm trở nên linh hoạt hơn Các phần mềm học tập và hệ thống kiểm tra trực tuyến đã nâng cao hiệu quả của câu hỏi trắc nghiệm.
1.1.2 Vai trò và hạn chế của câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai trong dạy học
Theo các nhà nghiên cứu giáo dục, câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai có những vai trò, ưu thế sau đây:
Câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai là công cụ hữu ích giúp giáo viên đánh giá kiến thức của học sinh về các khái niệm chính trong bài học Phương pháp này cho phép giáo viên nhanh chóng nhận diện những vấn đề còn tồn tại trong hiểu biết của học sinh.
- Tính bao quát: Có thể kiểm tra được một lượng lớn kiến thức trong một thời gian ngắn Phù hợp với việc kiểm tra kiến thức trên diện rộng
Thiết kế câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai giúp tiết kiệm thời gian xây dựng và chấm điểm, cho phép học sinh hoàn thành bài kiểm tra nhanh chóng Điều này cũng giúp giáo viên có thể kiểm tra nhiều nhóm học sinh một cách hiệu quả hơn.
Khuyến khích tư duy phản biện là một yếu tố quan trọng trong giáo dục Một số câu hỏi trắc nghiệm được thiết kế nhằm khuyến khích học sinh không chỉ ghi nhớ mà còn phân tích và so sánh thông tin Qua đó, học sinh phát triển tư duy phản biện và hiểu rõ hơn về các khái niệm mà họ đang học.
Câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai mang lại lợi ích lớn về tính khách quan trong đánh giá Mặc dù có thể có tranh cãi về một số câu hỏi, nhưng hệ thống này cho phép chấm điểm tự động, giảm thiểu sai sót do yếu tố con người.
Kết quả từ các câu hỏi trắc nghiệm mang lại thông tin quý giá cho giáo viên, giúp họ phân tích mức độ hiểu biết của học sinh trong lớp Dựa trên dữ liệu này, giáo viên có thể xác định những khu vực cần cải thiện và đưa ra các biện pháp hỗ trợ cụ thể cho từng học sinh.
Tuy nhiên, trong quá trình sử dụng, câu hỏi trắc nghiệm đúng sai cũng bộc lộ một số hạn chế như sau:
- Hạn chế về đánh giá tư duy bậc cao: Khó đánh giá được khả năng phân tích, tổng hợp, đánh giá và sáng tạo của học sinh
Việc đánh giá hiểu biết sâu rộng gặp nhiều khó khăn, vì câu hỏi đúng/sai chủ yếu chỉ kiểm tra khả năng nhớ và hiểu bề mặt Những câu hỏi này không thể đánh giá khả năng phân tích, suy luận hay áp dụng các khái niệm một cách sâu sắc.
Yếu tố may rủi trong kiểm tra có thể khiến học sinh đạt điểm cao mà không thực sự hiểu bài, làm giảm độ tin cậy của bài kiểm tra Một số câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai có thể được thiết kế không rõ ràng hoặc gây nhầm lẫn, dẫn đến việc học sinh chọn câu trả lời sai không phải do thiếu kiến thức.
Câu hỏi đúng/sai truyền thống không phân biệt rõ ràng giữa học sinh có hiểu biết sâu sắc và học sinh chỉ nắm kiến thức cơ bản Để khắc phục điều này, các nhà giáo dục đã phát triển hình thức câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai dạng “chùm”, bao gồm bối cảnh và 4 nhận định để học sinh xác định tính đúng/sai Hình thức này giúp đánh giá mức độ tư duy của học sinh dựa trên các mức độ: biết, hiểu, vận dụng Đồng thời, cách tính điểm được điều chỉnh nhằm hạn chế khả năng học sinh đoán mò Dạng thức này sẽ được áp dụng trong kỳ thi tốt nghiệp THPT từ năm 2025 Bộ GD&ĐT đã triển khai tập huấn về xây dựng đề kiểm tra theo năng lực từ năm học 2023 – 2024, và các Sở GD&ĐT cũng đã áp dụng định dạng câu hỏi đúng/sai với 4 nhận định trong các bài kiểm tra.
Câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai không chỉ là công cụ đánh giá kiến thức mà còn là phương pháp hỗ trợ giáo dục hiện đại Với khả năng cung cấp thông tin nhanh chóng và chính xác, nó giúp giáo viên quản lý và cải thiện hiệu quả quá trình học tập của học sinh Trong bối cảnh xã hội phát triển, việc đảm bảo chất lượng giáo dục thông qua các phương pháp đánh giá hiện đại là vô cùng cần thiết.
1.2 Cơ sở thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng câu hỏi đúng/sai với 4 nhận định trong việc dạy học, kiểm tra đánh giá học sinh khi dạy học chủ đề “Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử”
Việc áp dụng câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai trong dạy học đã được giáo viên thực hiện từ lâu Tuy nhiên, Quyết định số 764/QĐ-BGDĐT ngày 08/3/2024 của Bộ GD&ĐT về cấu trúc đề thi Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông từ năm 2025 đã đưa ra dạng thức câu hỏi đúng/sai với 4 nhận định Cách tính điểm cho mỗi lựa chọn chính xác trong một câu hỏi này đã tạo ra sự phân hóa rõ ràng trong việc đánh giá năng lực học sinh, đồng thời hạn chế tính may rủi khi làm bài.
Dạng thức câu hỏi đúng/sai theo Quyết định số 764/QĐ-BGDĐT bao gồm 4 câu hỏi, mỗi câu có 4 nhận định với 3 mức độ nhận thức: Biết, Hiểu, Vận dụng Học sinh phải chọn đúng/sai cho từng nhận định, dẫn đến xác suất đoán đúng một nhận định là 1/16 (0,0625) và được tính 0,1 điểm; nếu chọn sai một nhận định, sẽ mất 0,5 điểm Điều này tạo ra sự phân hóa lớn về điểm số trong kiểm tra, đặc biệt là với câu hỏi yêu cầu phân hóa ở 3 mức độ Học sinh có năng lực nhận thức tốt sẽ gặp khó khăn trong việc chọn chính xác cả 4 nhận định, nhất là ở mức độ “Vận dụng”, gây lo lắng cho nhiều học sinh hiện nay Do đó, đề tài này tập trung khảo sát thực tiễn sử dụng dạng thức câu hỏi đúng/sai với 4 nhận định trong dạy học và kiểm tra đánh giá Để điều tra tình hình thực tiễn này, chúng tôi đã thiết kế phiếu điều tra.
PHIẾU ĐIỀU TRA Ý KIẾN HỌC SINH VỀ VIỆC SỬ DỤNG CÂU HỎI ĐÚNG/SAI VỚI 4 NHẬN ĐỊNH TRONG MÔN SINH HỌC
XÂY DỰNG QUY TRÌNH THIẾT KẾ BIÊN SOẠN CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM ĐÚNG/SAI VỚI 4 NHẬN ĐỊNH TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “CƠ CHẾ DI TRUYỀN VÀ BIẾN DỊ Ở CẤP ĐỘ PHÂN TỬ”
2.1 Phân tích nội dung kiến thức sinh học chủ đề “Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử” vận dụng vào thiết kế và biên soạn câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai với 4 nhận định
Chủ đề “Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử” được áp dụng để thiết kế và biên soạn các câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai, với 4 nhận định theo dạng thức thứ.
Cấu trúc đề thi tốt nghiệp THPT năm 2025 mang lại nhiều thuận lợi nhờ vào việc tích hợp các khái niệm, quá trình và quy luật, cùng với nguồn học liệu phong phú như hình ảnh, bảng biểu, đồ thị và các thí nghiệm sinh học có thể được khai thác hiệu quả.
Chủ đề "Cơ sở di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử" trong chương trình Sinh học lớp 12 cung cấp kiến thức phong phú, hỗ trợ việc thiết kế câu hỏi đúng/sai với 4 nhận định Điều này nhằm đánh giá năng lực học sinh theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, tập trung vào các nội dung kiến thức trọng tâm.
Gene là đơn vị di truyền cơ bản, có cấu trúc và chức năng quan trọng trong việc xác định các đặc điểm của sinh vật Mã di truyền, được hình thành từ các nucleotide, quy định thông tin di truyền và có những đặc điểm riêng biệt Quá trình nhân đôi DNA diễn ra theo cơ chế bổ sung, đảm bảo rằng mỗi tế bào mới nhận được bản sao chính xác của thông tin di truyền, từ đó duy trì tính ổn định và di truyền của gen qua các thế hệ.
Phiên mã và dịch mã: Cơ chế phiên mã và dịch mã; Vai trò của các loại
RNA đóng vai trò quan trọng trong quá trình tổng hợp protein, ảnh hưởng đến sự điều hòa hoạt động gene ở cả sinh vật nhân sơ và nhân thực Cơ chế điều hòa này có vai trò thiết yếu trong sự phát triển và thích ứng của sinh vật Đột biến gene, bao gồm các dạng khác nhau, có thể phát sinh từ nhiều nguyên nhân và cơ chế khác nhau, dẫn đến những hậu quả và ý nghĩa sâu sắc trong sinh học.
Chủ đề “Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử” cho phép thiết kế câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai với 4 nhận định phù hợp, nhằm đánh giá các năng lực liên quan đến hệ thống kiến thức trọng tâm.
Các khái niệm trong di truyền học có tính logic và rõ ràng, với quy tắc và định nghĩa dễ hiểu Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng các câu hỏi đúng/sai có tính phân biệt cao, chẳng hạn như "ADN được cấu tạo từ 4 loại nucleotide: A, T, G, C." (Đúng) và "Quá trình dịch mã diễn ra trong nhân tế bào." (Sai).
Các quá trình sinh học diễn ra theo trình tự cụ thể, như nhân đôi DNA, phiên mã và dịch mã, có thể được mô tả bằng các mệnh đề đúng hoặc sai Ví dụ, enzim DNA polymerase có vai trò nối các đoạn Okazaki trong quá trình nhân đôi DNA (Đúng), trong khi mã di truyền không được đọc theo chiều 3' → 5' trên mARN (Sai).
Câu hỏi đúng/sai là công cụ hiệu quả để đánh giá kiến thức cơ bản và chi tiết Chúng có thể kiểm tra định nghĩa các khái niệm cũng như các bước trong quá trình sinh học Ví dụ, câu hỏi "Bộ ba AUG trên mRNA mã hóa cho amino acid methionine" là đúng, trong khi câu hỏi "Đột biến gene luôn gây hại cho sinh vật" là sai.
2.2 Quy trình thiết kế, biên soạn câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai với 4 nhận định đánh giá năng lực học sinh trong chủ đề “Cơ sở di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử”
2.2.1 Quy trình chung trong biên soạn đề trắc nghiệm đúng/sai với 4 nhận định
Bước đầu tiên trong quá trình đánh giá năng lực sinh học là lựa chọn các thành phần năng lực cần kiểm tra Giáo viên sẽ dựa vào nội dung bài học và chủ đề cần kiểm tra để xác định các năng lực như: năng lực nhận thức Sinh học, năng lực tìm hiểu thế giới sống, và năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Bước 2: Lựa chọn tiêu chí và chỉ báo Trong mỗi nhóm năng lực đã nêu ở bước 1, giáo viên sẽ chọn các chỉ báo cụ thể cho năng lực nhận thức Sinh học với 08 chỉ báo, năng lực tìm hiểu thế giới sống với 05 chỉ báo, và năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn với 02 chỉ báo Thông tin chi tiết được trình bày trong bảng sau.
Thành phần năng lực Chỉ báo Mức tư duy
Năng lực nhận thức sinh học
NT1: Nhận biết, kể tên, phát biểu, nêu được các đối tượng, khái niệm, quy luật, quá trình sống
NT2: Trình bày các đặc điểm và vai trò của các đối tượng cùng các quá trình sống thông qua các hình thức biểu đạt như ngôn ngữ nói, viết, công thức, sơ đồ và biểu đồ.
NT3: Phân loại được các đối tượng, hiện tượng sống theo các tiêu chí khác nhau
NT4: Phân tích được các đặc điểm của một đối tượng, sự vật, quá trình theo logic nhất định
NT5: So sánh, lựa chọn được các đối tượng, khái niệm, các cơ chế, quá trình sống dựa theo các tiêu chí nhất định
Thành phần năng lực Chỉ báo Mức tư duy
NT6: Giải thích được mối quan hệ giữa các sự vật và hiện tượng (nguyên nhân – kết quả, cấu tạo – chức năng, …)
NT7: Nhận diện và điều chỉnh các sai sót; đưa ra những nhận định phê phán liên quan đến chủ đề trong cuộc thảo luận.
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
3.1 Mục tiêu của thực nghiệm sư phạm
Bài viết này nhằm đánh giá hiệu quả của việc thiết kế ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai với 4 nhận định liên quan đến chủ đề “Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử” trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi và ôn thi tốt nghiệp THPT.
Việc sử dụng ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai về “Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử” là cần thiết và khả thi trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi cũng như ôn thi tốt nghiệp THPT Điều này không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức mà còn nâng cao khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề Bằng cách áp dụng các câu hỏi trắc nghiệm, giáo viên có thể đánh giá hiệu quả quá trình học tập và điều chỉnh phương pháp giảng dạy phù hợp.
3.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm
Chúng tôi cung cấp ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai với 4 nhận định về chủ đề “Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử” cho các lớp thực nghiệm, nhằm hỗ trợ bồi dưỡng học sinh giỏi và ôn thi tốt nghiệp THPT.
Khi dạy học và phát triển năng lực học sinh, cần lưu ý rằng trong quá trình thực nghiệm không nên sử dụng đối chứng Điều này được các giảng viên giảng dạy bộ môn phương pháp tại các trường đại học phản biện, nhằm đảm bảo quyền lợi và sự công bằng cho học sinh, cũng như chất lượng đầu ra đáp ứng yêu cầu mới.
- Đối tượng tham gia thực nghiệm sư phạm là học sinh ở 4 lớp 12 của trường THPT Lê Viết Thuật với thông tin và sỹ số như sau:
Bảng thông tin sỹ số các lớp có HS tham gia thực nghiệm sư phạm
Nội dung đánh giá định lượng được thực hiện qua 3 bài kiểm tra trắc nghiệm khách quan, mỗi bài kéo dài 45 phút, kết hợp 3 dạng thức tương tự như cấu trúc đề thi tốt nghiệp THPT năm 2025, nhằm mục đích kiểm tra thử nghiệm.
Nội dung đánh giá định tính được thực hiện thông qua khảo sát năng lực tự học của học sinh, sau khi cung cấp ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai với 4 nhận định liên quan đến chủ đề “Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử”.
3.3 Kết quả thực nghiệm sư phạm
Trong nghiên cứu này, chúng tôi tập trung vào việc đánh giá định lượng thông qua điểm số các bài kiểm tra nhằm đo lường sự phát triển năng lực nhận thức sinh học, khả năng tìm hiểu thế giới sống từ góc nhìn sinh học, và khả năng áp dụng kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề thực tiễn Chúng tôi không thực hiện đánh giá định tính cho các nhóm năng lực chung.
- Sau khi thực hiện 3 bài kiểm tra, tôi đã dùng phần mềm thống kê mô tả SPSS để xử lý số liệu như sau:
Bảng thống kê điểm số của 3 bài kiểm tra trong quá trình thi tốt nghiệp cho thấy sự thay đổi điểm số giữa các kỳ thi Điểm số trước, giữa và sau từng kỳ thi được ghi nhận để đánh giá sự tiến bộ của học sinh Thông tin này giúp xác định hiệu quả của quá trình học tập và chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp.
Sau khi thực hiện thống kê số điểm và tỷ lệ các điểm thành phần, chúng tôi đã tiến hành kiểm định độ tin cậy và xác định các tham số đặc trưng, với kết quả như sau:
TT Mức độ đạt được Đầu TN Giữa TN Sau TN
4 Độ lệch chuẩn: Std.Deviation 1,6471 1,0357 0,8199
5 Khoảng biến thiên: Range of variation 6,0 4,8 3,7
6 Độ tin cậy Cronbach's Alpha 0,753
7 Kiểm định độ tin cậy Corrected Item-Total
Bảng thống kê cho thấy điểm trung bình của học sinh tăng đáng kể qua từng giai đoạn, chứng tỏ sự tiến bộ rõ rệt trong quá trình học tập Sự tăng trưởng mạnh mẽ nhất diễn ra từ giai đoạn Đầu TN đến Giữa TN, phản ánh hiệu quả của các biện pháp can thiệp và thay đổi trong phương pháp giảng dạy.
Cả phương sai và độ lệch chuẩn đều giảm qua từng giai đoạn, cho thấy sự phân tán điểm số của học sinh giảm và điểm số trở nên đồng đều hơn Điều này chứng tỏ rằng quá trình học tập đã thu hẹp khoảng cách về trình độ giữa các học sinh.
Khoảng biến thiên giảm dần, cho thấy sự đồng đều trong kết quả học tập của học sinh Độ tin cậy Cronbach's Alpha đạt 0,753, chứng tỏ thang đo trong nghiên cứu có độ tin cậy tương đối tốt.
Kiểm định độ tin cậy cho thấy chỉ số Tương quan Giữa Mục và Tổng (Corrected Item-Total Correlation) đã tăng đáng kể ở giai đoạn Sau TN, cho thấy các câu hỏi trong bài kiểm tra có mối tương quan chặt chẽ hơn với tổng điểm Điều này chỉ ra rằng bài kiểm tra đạt được độ tin cậy cao hơn ở giai đoạn cuối.
Dựa trên các số liệu thống kê, học sinh đã có sự tiến bộ đáng kể qua từng giai đoạn với điểm trung bình tăng lên Đồng thời, phương sai, độ lệch chuẩn và khoảng biến thiên giảm xuống, cho thấy sự cải thiện về điểm số và sự đồng đều trong kết quả học tập Độ tin cậy của bài kiểm tra cũng được cải thiện ở giai đoạn cuối, chứng tỏ rằng các biện pháp can thiệp và thay đổi trong phương pháp giảng dạy đã mang lại hiệu quả tích cực.
3.4 Khảo sát tính hiệu quả, tính cấp thiết và tính khả thi của đề tài
PHIẾU ĐIỀU TRA TÍNH CẤP THIẾT, KHẢ THI
Trong thiết kế ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm đúng/sai với 4 nhận định cho môn Sinh học, đặc biệt trong chủ đề “Cơ chế di truyền và biến dị ở cấp độ phân tử”, mục tiêu là nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi và hỗ trợ ôn thi tốt nghiệp THPT.
