Skkn giáo dục trí tuệ cảm xúc nhằm xây dựng các mối quan hệ tích cực trong lớp học cho học sinh trung học phổ thông

Là một giáo viên, chúng tôi luôn mong muốn học sinh của mình “mỗi ngày đến trường là một ngày vui”, được học tập và vui chơi trong một môi trường lành mạnh, có sự chia sẻ, học hỏi lẫn n

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN TRƯỜNG THPT DIỄN CHÂU 3

SÁNG KIẾN

ĐỀ TÀI GIÁO DỤC TRÍ TUỆ CẢM XÚC NHẰM XÂY DỰNG CÁC MỐI QUAN HỆ TÍCH CỰC TRONG LỚP HỌC CHO

HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LĨNH VỰC: CHỦ NHIỆM

Đồng tác giả

Phan Thị Hồng SĐT: 096.8142.686

Nguyễn Thị Mai SĐT : 0972.733.574

Năm thực hiện: 2025

MỤC LỤC

1.3 Vai trò của EQ đối với cuộc sống con người 6

2.1 Thực trạng về việc giáo dục EQ cho học sinh tại Việt Nam 6 2.2 Thực trạng về việc giáo dục EQ cho học sinh tại trường THPT Diễn

Châu 3

7

III MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TRÍ TUỆ CẢM XÚC NHẰM

3.1 Giáo dục EQ thông qua xây dựng môi trường học tập an toàn và

3.5 Giáo dục EQ thông qua trải nghiệm thực tiễn của cá nhân học sinh 26

IV KHẢO SÁT SỰ CẤP THIẾT VÀ TÍNH KHẢ THI CỦA CÁC

GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT

28

5.2 Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm 33

5.3 Đối tượng và thời gian của thực nghiệm sư phạm 34

PHẦN III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 41

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Nhà hoạt động nhân quyền nổi tiếng người Mỹ Maya Angelou từng nói: "Mọi

người sẽ quên những gì bạn nói, quên những gì bạn đã làm, nhưng không bao giờ quên cách bạn đã khiến họ cảm thấy thế nào" Câu nói này nhấn mạnh tầm quan

trọng của cảm xúc trong các mối quan hệ giữa người với người Nó cho ta thấy lời nói và hành động chỉ là phương tiện, những gì chúng ta nói và làm chỉ là những công cụ để truyền đạt thông tin hoặc thực hiện một việc gì đó Cảm xúc mà chúng

ta mang lại cho người khác mới là điều để lại ấn tượng sâu sắc và lâu dài nhất Cách chúng ta đối xử với người khác chính là yếu tố định hình mối quan hệ giữa chúng ta với mọi người Cảm xúc tích cực hay khó kha mà chúng ta tạo ra sẽ ảnh hưởng đến cách người khác nhìn nhận và đánh giá chúng ta Hiểu và chia sẻ cảm xúc của người khác là chìa khóa để xây dựng những mối quan hệ tốt đẹp

Trong mục tiêu giáo dục toàn diện hiện nay, một trong những vấn đề đang được quan tâm là giáo dục trí tuệ cảm xúc - EQ (Emotional Quotient) cho học sinh Bởi đây là một yếu tố cần thiết, quan trọng, ảnh hưởng lớn đến thành công của các

em trong tương lai Để có được khả năng nhận biết, hiểu và truyền đạt cảm xúc thì học sinh phải được học, được rèn luyện Khác với chỉ số thông minh (IQ), EQ có thể tăng lên dần dần qua quá trình học hỏi, tích lũy kinh nghiệm của mỗi người Giai đoạn trung học phổ thông (THPT) là giai đoạn quan trọng trong quá trình hình thành nhân cách và phát triển toàn diện của mỗi học sinh (HS) Ở lứa tuổi này, HS thường trải qua nhiều biến đổi về thể chất, tâm lý và xã hội nên rất dễ bị tác động bởi những cảm xúc tiêu cực, dẫn đến những khó khăn trong việc quản lý cảm xúc và xây dựng các mối quan hệ Một số bộ phận học sinh đã có những biểu hiện “lệch chuẩn” trong suy nghĩ và hành động Các em sẵn sàng bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ tiêu cực của mình mọi lúc mọi nơi, với tất cả mọi đối tượng: bạn bè, gia đình, thầy cô Bên cạnh đó, những hiện tượng trầm cảm, mất cân bằng tâm lý ở học sinh ngày càng phổ biến hơn, gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng Những hiện tượng này

có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, nhưng nguyên nhân sâu xa nhất vẫn

là việc không kiểm soát được cảm xúc của những người trong cuộc Nếu học sinh được trang bị đầy đủ kiến thức với phương pháp và cách tổ chức phù hợp thì sẽ hạn chế được rất nhiều những hiện tượng tiêu cực do sự chi phối của cảm xúc gây ra Chính vì vậy, việc giáo dục EQ trong nhà trường trở nên vô cùng cần thiết, nhất là đối với HS THPT, lứa tuổi đang chuẩn bị hành trang trước ngưỡng cửa vào đời

Là một giáo viên, chúng tôi luôn mong muốn học sinh của mình “mỗi ngày

đến trường là một ngày vui”, được học tập và vui chơi trong một môi trường lành

mạnh, có sự chia sẻ, học hỏi lẫn nhau và giảm thiểu các mâu thuẫn, xung đột

không cần thiết để xây dựng các mối quan hệ tích cực trong lớp học, góp phần

nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo Do đó, chúng tôi đã lựa chọn biện pháp

“Giáo dục trí tuệ cảm xúc nhằm xây dựng các mối quan hệ tích cực trong lớp học cho học sinh THPT ”

II MỤC TIÊU, Ý NGHĨA, TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI

2.1 Mục tiêu của đề tài

- Đề tài góp phần giúp học sinh nhận thức, hiểu và điều chỉnh cảm xúc của bản thân cũng như đồng cảm với người khác Hỗ trợ học sinh biết cách diễn đạt cảm xúc, lắng nghe tích cực và xử lý mâu thuẫn một cách hòa bình, phát triển kỹ năng giao tiếp và giải quyết xung đột

- Trang bị cho học sinh các kỹ năng quản lý cảm xúc khó khăn (như tức giận, buồn bã, lo lắng) và thể hiện cảm xúc tích cực một cách phù hợp trong môi trường lớp học

- Cải thiện kĩ năng giao tiếp và giải quyết xung đột, góp phần xây dựng một môi trường học tập tích cực, nơi mà học sinh được tôn trọng, được lắng nghe và

được phát triển toàn diện

- Góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng trường học hạnh phúc của trường THPT Diễn Châu 3

2.2 Ý nghĩa của đề tài

Về mặt lý luận, đề tài đóng góp vào hệ thống lý thuyết về giáo dục trí tuệ cảm xúc, đặc biệt trong bối cảnh học đường ở cấp THPT

Về mặt thực tiễn đề tài giúp giáo viên có những phương pháp hiệu quả để giáo dục EQ cho học sinh; hỗ trợ học sinh phát triển toàn diện không chỉ về kiến thức mà còn về cảm xúc và xã hội; tạo môi trường học tập thân thiện, giảm thiểu các vấn đề như bạo lực học đường, bắt nạt và cô lập xã hội

Về mặt xã hội đề tài góp phần định hướng cho thế hệ trẻ biết cách làm chủ cảm xúc, tôn trọng người khác, từ đó xây dựng một xã hội nhân văn, phát triển bền vững

2.3 Tính mới của đề tài

Tiếp cận từ góc độ giáo dục trí tuệ cảm xúc, trường học không chỉ dừng lại ở việc giảng dạy kiến thức mà còn chú trọng đến việc phát triển cảm xúc và kỹ năng

xã hội cho học sinh

Ứng dụng thực tiễn trong lớp học THPT, đề tài đã đề xuất một số hoạt động

cụ thể để góp phần xây dựng một chương trình giáo dục EQ phù hợp với cấp THPT và điều kiện của nhà trường

Tích hợp giữa giáo dục EQ và xây dựng mối quan hệ tích cực: đề tài không chỉ tập trung vào việc nâng cao EQ cá nhân mà còn hướng tới việc cải thiện môi trường lớp học

Đề tài tạo nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo, là cơ sở để mở rộng nghiên cứu về giáo dục cảm xúc trong trường học, không chỉ ở cấp THPT mà còn ở các cấp học khác Đề tài mang tính cấp thiết và thực tiễn cao trong giáo dục hiện đại, giúp học sinh không chỉ học tốt mà còn phát triển kỹ năng sống quan trọng, từ đó tạo nên một môi trường học tập tích cực và bền vững

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Khái niệm, tầm quan trọng, thực trạng việc giáo dục EQ hiện nay và đặc điểm tâm lí của học sinh THPT

- Một số biện pháp giáo dục EQ nhằm xây dựng các mối quan hệ tích cực trong lớp học cho học sinh THPT

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Thu thập, phân tích tài liệu về trí tuệ

cảm xúc và giáo dục EQ trong học đường

- Phương pháp điều tra thực tiễn: Khảo sát học sinh, giáo viên về thực trạng

trí tuệ cảm xúc và mối quan hệ trong lớp học

- Phương pháp thực nghiệm: Áp dụng các biện pháp giáo dục EQ vào lớp

học và đánh giá kết quả

- Phương pháp tổng hợp, thống kê: Phân tích số liệu thu được từ khảo sát và

thực nghiệm

PHẦN II NỘI DUNG

số, tư duy sáng tạo và hội nhập quốc tế” (Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập 1, (2021), NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, tr.233) Trong số những năng lực cần phát triển cho học sinh, nhóm quốc tế gồm các bên liên quan tham gia

dự án “Future of Education and Skills 2030” của OECD nhận định năng lực cảm xúc - xã hội: Năng lực mà trí tuệ nhân tạo không thể thay thế con người là năng lực toàn cầu của 2030 và xếp các kĩ năng cảm xúc - xã hội là kĩ năng sống cốt lõi quyết định sự thành công của cá nhân Thông tư 32/2018/ TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018) về ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông đã chỉ rõ trong mục tiêu của chương trình: “Chương trình giáo dục trung học cơ sở giúp học sinh phát triển các phẩm chất, năng lực đã được hình thành và phát triển ở cấp tiểu học, tự điều chỉnh bản thân theo các chuẩn mực chung của xã hội, biết vận dụng các phương pháp học tập tích cực để hoàn chỉnh tri thức và kĩ năng nền tảng…”

Đến nay, đã có hàng loạt những nghiên cứu về năng lực cảm xúc - xã hội được triển khai rộng rãi với các quan điểm khác nhau Một số nghiên cứu của Lê Thị Mỹ Dung (2015), Trần Thị Tú Anh - Nguyễn Phước Cát Tường (2016), Trần Thị Tú Anh - Trinh Thị Thuý (2017), Huỳnh Văn Sơn - Nguyễn Thị Tứ (2019), Vũ Thiên Giang (2021), Nguyễn Thiều Dạ Hương (2021) tập trung vào khía cạnh năng lực cảm xúc - xã hội của học sinh phổ thông Các tác giả đều khẳng định việc hình thành và phát triển năng lực cảm xúc - xã hội cho học sinh là điều cần thiết Tuy nhiên chưa có đề tài nào đưa ra các biện pháp giáo dục trí tuệ cảm xúc cụ thể nhằm xây dựng mối quan hệ tích cực trong lớp học cho HS THPT Vì thế chúng tôi muốn xây dựng một đề tài với các biện pháp cụ thể hướng đến giáo dục EQ cho

HS THPT, từ đó xây dựng mối quan hệ tích cực trong lớp học

1.2 Một số khái niệm

1.2.1 Trí tuệ cảm xúc

Thuật ngữ trí tuệ cảm xúc hay trí thông minh cảm xúc (EI – Emotional Intelligence) do hai nhà tâm lí học Mĩ là Peter Salovey và Jonh Mayer sử dụng năm 1990

Theo Peter Salovey (1990), trí thông minh cảm xúc được nhận diện như là năng lực làm chủ, điều khiển, kiểm soát tình cảm, xúc cảm của mình và của người khác Theo Salovey và Mayer(1997), trí thông minh cảm xúc được nhận diện như là năng lực nhận biết và bày tỏ xúc cảm, hòa xúc cảm vào suy nghĩ để hiểu, để suy luận về cảm xúc và để điều khiển, kiểm soát xúc cảm của mình và của người khác Như vậy, có thể hiểu một cách khái quát nhất EQ hay chỉ số cảm xúc là khả năng nhận thức, kiểm soát và đánh giá cảm xúc của bản thân và người khác Nó không chỉ đơn thuần là cảm nhận mà còn là việc sử dụng thông tin cảm xúc để hướng dẫn suy nghĩ và hành động của con người

Nếu IQ giúp chúng ta giải quyết các vấn đề, thì EQ lại giúp chúng ta xây dựng các

mối quan hệ, đưa ra quyết định sáng suốt và đạt được thành công trong cuộc sống

Hình 1 Hình ảnh minh họa cho EQ và IQ

1.2.2 Giáo dục trí tuệ cảm xúc

Giáo dục EQ là quá trình giúp con người nhận biết, hiểu và quản lý cảm xúc của bản thân cũng như của người khác một cách hiệu quả Nó bao gồm việc rèn luyện các kỹ năng xã hội, cảm xúc và tự nhận thức để có thể xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp, giải quyết vấn đề một cách hiệu quả

Như vậy có thể nói, EQ là một tài sản vô giá mà mỗi người nên sở hữu Bằng cách rèn luyện EQ, chúng ta có thể sống một cuộc sống hạnh phúc, ý nghĩa và thành công hơn

1.2.3 Mối quan hệ giữa EQ và các mối quan hệ trong lớp học

EQ đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc xây dựng và duy trì các mối quan hệ tích cực trong môi trường lớp học Khi học sinh sở hữu EQ cao, các em có khả năng nhận biết, thấu hiểu và kiểm soát cảm xúc của bản thân, từ đó giảm thiểu những phản ứng tiêu cực hay hành vi bốc đồng Khả năng đồng cảm, đặt mình vào

vị trí của người khác giúp các em xây dựng lòng tin và sự tôn trọng lẫn nhau Bên cạnh đó, kỹ năng giao tiếp hiệu quả, bao gồm lắng nghe tích cực và giải quyết xung đột một cách xây dựng, là nền tảng cho các mối quan hệ lành mạnh Trong những tình huống xung đột, học sinh có EQ cao biết cách xử lý một cách hòa bình, duy trì được mối quan hệ tốt đẹp Hơn nữa, EQ góp phần tạo ra một môi trường học tập an toàn, nơi học sinh cảm thấy được tôn trọng và hỗ trợ, từ đó phát triển toàn diện cả về mặt học thuật lẫn xã hội Như vậy, EQ không chỉ là chìa khóa cho

sự thành công trong học tập mà còn là nền tảng để học sinh trở thành những người

có trách nhiệm và biết quan tâm đến người khác trong cuộc sống

1.3 Vai trò của EQ đối với cuộc sống con người

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh mối liên hệ chặt chẽ giữa EQ và thành công trong cuộc sống Nhà tâm lý học nổi tiếng Daniel Goleman đã đưa ra khái niệm EQ

và nhấn mạnh tầm quan trọng của nó trong cuốn sách "Emotional Intelligence" (Trí tuệ cảm xúc) Các nghiên cứu khác cũng cho thấy những người có EQ cao thường

có mức độ hài lòng với cuộc sống cao hơn, ít gặp phải các vấn đề về sức khỏe tâm thần và thành công hơn trong công việc

EQ đóng vai trò là yếu tố quan trọng trong hành vi của con người, nó khác biệt với IQ Theo các nghiên cứu, chưa tìm thấy mối liên hệ giữa chỉ số thông minh

IQ và chỉ số cảm xúc EQ của con người Chính vì thế chúng ta không thể dự đoán được rằng một người có IQ cao thì sẽ có EQ cao và ngược lại Một thống kê từ

phân tích của Tiến sĩ Travis Bradberry - cố vấn quốc tế nghiên cứu khoa học về sở

trường cá nhân - cho thấy, 90% người dẫn đầu trong mọi lĩnh vực công việc đều có

EQ cao Trong khi IQ đo lường khả năng học hỏi thì EQ đo những kĩ năng vô hình được sử dụng để hướng dẫn con người giải quyết các tình huống trong cuộc sống

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.1 Thực trạng về việc giáo dục EQ cho học sinh tại Việt Nam

Trí tuệ cảm xúc đang ngày càng được coi trọng trong giáo dục hiện đại Ngày càng có nhiều giáo viên, nhà trường nhận thức được tầm quan trọng của EQ và đã bắt đầu tích hợp các hoạt động rèn luyện EQ vào quá trình dạy học Một số trường học đã triển khai các chương trình thí điểm về giáo dục EQ và mang lại những kết quả khả quan Ngày càng có nhiều tài liệu và chương trình tập huấn về EQ được giới thiệu và áp dụng Hơn nữa, tình trạng căng thẳng tâm lý và rối loạn cảm xúc ở học sinh gia tăng đã thúc đẩy sự quan tâm đến giáo dục cảm xúc như một giải pháp

hỗ trợ

Ở Việt Nam, tính đến thời điểm này đã có một số trường đưa EQ vào giáo dục

trong chương trình: Các trường quốc tế thuộc hệ thống AIS (American International School- (AIS)), BIS (British International School, một số trường tư

thục Trường quốc tế Việt- Úc, Trường quốc tế Hà Nội và một số trường công lập như Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam, Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn (Đà Nẵng) đã bắt đầu đưa các hoạt động giáo dục EQ vào chương trình ngoại khóa Như vậy, số lượng các trường đưa EQ vào chương trình giáo dục chưa nhiều

và chưa đồng bộ

Chương trình giáo dục phổ thông 2018, với mục tiêu phát triển năng lực và phẩm chất của học sinh, mặt khác nhằm xây dựng môi trường học đường thân thiện, văn minh cũng đã chú trọng đến rèn luyện giá trị EQ Tuy nhiên, khái niệm

và tầm quan trọng EQ chưa thực sự phổ biến trong giáo viên, phụ huynh và học sinh Chương trình đào tạo, bồi dưỡng triển khai chưa kịp thời và còn mang tính thí điểm, nguồn tài liệu còn hạn chế Giáo viên cùng một lúc đón nhận nhiều sự đổi mới, còn chưa kịp thích ứng Cùng với đó là áp lực thi cử, điểm số khiến nhiều trường học chưa dành đủ thời gian và nguồn lực cho việc phát triển EQ Đặc biệt, mỗi học sinh có một nền tảng cảm xúc và kinh nghiệm sống khác nhau nên việc đáp ứng nhu cầu của từng cá nhân là một thách thức không hề nhỏ Hơn nữa, chưa

có sự tham gia đồng bộ của toàn xã hội nên việc giáo dục EQ cho học sinh chưa đem lại hiệu quả như mong muốn

Như vậy, việc giáo dục EQ cho học sinh tại Việt Nam đang ở giai đoạn đầu của sự phát triển, với nhiều tiềm năng nhưng cũng không ít thách thức Để EQ thực

sự trở thành một phần quan trọng trong giáo dục, cần có sự chung tay của toàn xã hội, từ việc xây dựng chương trình, đào tạo giáo viên đến việc thay đổi nhận thức của phụ huynh và cộng đồng

2.2 Thực trạng về việc giáo dục trí tuệ cảm xúc cho học sinh tại trường THPT Diễn Châu 3

2.2.1 Thuận lợi:

Là một trường thuộc vùng nông thôn, điều kiện cơ sở vật chất vẫn còn thiếu thốn nhưng trường THPT Diễn Châu 3 đã chú trọng phát triển một cách toàn diện cho học sinh, đáp ứng nhu cầu đổi mới giáo dục Nhà trường đã tạo ra nhiều sân chơi bổ ích để học sinh phát huy khả năng, sở trường của bản thân như thành lập các câu lạc bộ, tổ chức các hoạt động thể dục thể thao, các hoạt động trải nghiệm

Từ đó tạo môi trường học tập thân thiện, lành mạnh để xây dựng mối quan hệ gắn kết giữa các học sinh với nhau, giữa học sinh với thầy cô và nhà trường Trường đã được cấp trên tin tưởng và lựa chọn làm thí điểm để xây dựng mô hình trường học hạnh phúc Trường đã thành lập tổ tư vấn tâm lí để kịp thời hỗ trợ học sinh vượt qua những cảm xúc khó khăn trong cuộc sống Điều đó cho thấy nhà trường cũng

đã quan tâm đến việc giáo dục EQ cho học sinh Nhưng để việc giáo dục này đạt được hiệu quả tốt nhất thì còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố

Trường THPT Diễn Châu 3 là một trong hai trường của tỉnh Nghệ An được Bộ giáo dục và đào tạo lựa chọn làm thí điểm để tổ chức phi chính phủ Room to read tập huấn nâng cao năng lực tư vấn tâm lí học đường cho giáo viên chủ nhiệm Qua những buổi tập huấn, tôi đã được trang bị một số kiến thức và kĩ năng tư vấn tâm lí cho học sinh

Bên cạnh đó, học sinh và phụ huynh chưa hợp tác với giáo viên và nhà trường trong việc giáo dục EQ cho học sinh vì kiến thức về vấn đề này còn hạn chế và chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của EQ đối với việc hoàn thiện nhân cách con người

Trong lớp chủ nhiệm, theo quan sát ban đầu chúng tôi nhận thấy một bộ phận học sinh còn vi phạm nội quy, ứng xử với thầy cô, bạn bè thiếu tế nhị, một số em

có biểu hiện buồn bã, chán nản Nguyên nhân dẫn đến những học sinh thường xuyên vi phạm kỉ luật chịu những tác động từ hoàn cảnh gia đình, môi trường bạn

bè, áp lực cuộc sống… nên có thái độ xem nhẹ việc học, thiếu mục tiêu phấn đấu Trong đó, phần nhiều là do sự chi phối của cảm xúc dẫn đến những sai lầm khiến

sự việc càng trở nên nghiêm trọng

2.2.3 Khảo sát thực trạng giáo dục trí tuệ cảm xúc cho học sinh trường THPT Diễn Châu 3

Để tìm hiểu thực trạng giáo dục trí tuệ cảm xúc cho học sinh, chúng tôi tiến hành khảo sát 39 GV và 45 HS tại trường THPT Diễn Châu 3 từ tháng 9/2024 bằng phương pháp khảo sát (xây dựng phiếu khảo sát trên Google Forms và gửi đến đối tượng điều tra) Kết quả khảo sát được thống kê, xử lí, phân tích số liệu và đánh giá

Link khảo sát của GV: https://forms.gle/fSw8VMGNDjVuBbHt9

Link khảo sát của HS: https://forms.gle/gQXUbHWc6rqWFFBQ6

Kết quả khảo sát GV:

Nội dung khảo sát Mức độ và phần trăm lựa chọn

Câu 1: Thầy/cô đánh giá mức

độ quan trọng của việc giáo dục

EQ cho học sinh như thế nào?

Rất quan trọng

Quan trọng

Ít quan trọng

Không quan trọng

Thường xuyên

Thỉnh thoảng Hiếm khi

Câu 4: Thầy/cô đánh giá mức

độ xây dựng các mối quan hệ

năng quản lý cảm xúc "tốt" và "rất tốt" chỉ chiếm 33,3%, trong khi đó có đến 15,4% học sinh được đánh giá là "kém" trong khả năng này Tương tự như khả năng quản lý cảm xúc, mức độ xây dựng các mối quan hệ tích cực của học sinh cũng được đánh giá ở mức "trung bình" là chủ yếu (38,5%).Cần có những biện pháp cụ thể để tăng cường giáo dục EQ cho học sinh

Kết quả khảo sát HS:

Nội dung 1 Nhận biết cảm xúc

bản thân

Rất thường xuyên

Thường xuyên

Thỉnh thoảng

Hiếm khi

Câu 1: Em có thường xuyên nhận

biết được những cảm xúc của

Câu 3: Em có thường xuyên suy

nghĩ về những nguyên nhân gây

ra cảm xúc của mình không?

13,4% 39,9% 35,6% 11,1%

Nội dung 2 Quản lý cảm xúc

Rất thường xuyên

Thường xuyên Thỉnh

thoảng

Hiếm khi

Câu 1: Em có thể kiểm soát được

bản thân khi gặp thất bại không? 13,3% 37,8% 37,8% 11,1%

Nội dung 3: Nhận biết cảm xúc

của người khác

Rất thường xuyên

Thường xuyên Thỉnh

thoảng

Hiếm khi

Câu 1: Em có thể nhận biết được

những cảm xúc của người khác

qua ngôn ngữ cơ thể, biểu hiện

trên khuôn mặt và giọng nói của

họ không?

15,6% 20,0% 35,6% 28,8%

Thường xuyên Thỉnh

thoảng

Hiếm khi

Câu 1: Em có thể giao tiếp một

cách hiệu quả trong các tình

huống khác nhau không?

22,3% 26,6% 28,9% 22,2%

Câu 2: Em có thể giải quyết xung

đột một cách hòa bình không? 13,4% 28,9% 30,8% 26,9%

Câu 3: Em có thể xây dựng và

duy trì các mối quan hệ tốt đẹp

với người xung quanh không?

kỹ năng EQ cho học sinh, đặc biệt là trong các lĩnh vực quản lý cảm xúc và xây dựng mối quan hệ Việc lồng ghép giáo dục EQ vào các hoạt động học tập và sinh hoạt hàng ngày là rất cần thiết

2.2.4 Những vấn đề tồn tại trong mối quan hệ học đường

Hiện nay, môi trường học đường, đặc biệt là ở cấp THPT, vẫn còn tồn tại một

số vấn đề đáng quan ngại trong các mối quan hệ, gây ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển toàn diện của học sinh

Trước hết là bạo lực học đường, không chỉ là những hành vi đánh nhau mà còn xảy ra với nhiều hình thức khác như bạo lực ngôn từ, bạo lực mạng xã hội Vấn đề này xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau như: áp lực học tập, ảnh hưởng từ môi trường xã hội, thiếu kỹ năng giải quyết mâu thuẫn, sự thờ ơ của người lớn hoặc đôi khi là sự bắt chước… Nạn nhân của bạo lực học đường phải chịu đựng những tổn thương về thể chất và tinh thần, ảnh hưởng đến kết quả học tập, sự tự tin, và thậm chí gây ra các vấn đề tâm lý lâu dài như lo âu, trầm cảm Bên canh đó, do thiếu kỹ năng giao tiếp và hợp tác nên nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc diễn đạt ý kiến, cảm xúc của bản thân nên ảnh hưởng đến hiệu quả học tập và các mối quan hệ bạn bè

Đặc biệt, do hạn chế trong quản lý cảm xúc nên học sinh có thể khó kiểm soát được những cảm xúc khó khăn như tức giận, buồn bã, thất vọng, dẫn đến những hành vi bốc đồng, thiếu suy nghĩ Sự thiếu đồng cảm khiến học sinh khó khăn trong việc xây dựng và duy trì các mối quan hệ tốt đẹp, dễ gây ra những tổn thương cho bạn bè

Ngoài ra, sự phân biệt đối xử không công bằng của giáo viên đối với học sinh dựa trên hoàn cảnh gia đình, ngoại hình, học lực, hoặc các yếu tố khác cũng gây ra

sự tổn thương và chia rẽ trong tập thể lớp

Hình 3 Bạo lực học đường

Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường học tập mà còn tác động sâu sắc đến sự phát triển nhân cách và kỹ năng sống của học sinh THPT Việc giáo dục EQ và xây dựng các mối quan hệ tích cực trong lớp học chính là một

giải pháp quan trọng để giải quyết những tồn tại này, tạo ra một môi trường học đường an toàn, thân thiện và hỗ trợ cho sự phát triển toàn diện của các em

Như vậy, từ thực trạng trên, chúng tôi nhận thấy nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình trạng học sinh trong lớp chưa xây dựng được các mối quan hệ tích cực chủ yếu là do các em chưa quản lí được cảm xúc của bản thân và chưa có sự đồng cảm

với người khác.Trình độ EQ của các em còn nhiều hạn chế Từ đó, chúng tôi đề xuất một số biện pháp để giáo dục EQ cho HS như sau:

III MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TRÍ TUỆ CẢM XÚC NHẰM XÂY DỰNG MỐI QUAN HỆ TÍCH CỰC TRONG LỚP HỌC

3.1 Giáo dục EQ thông qua xây dựng môi trường học tập an toàn và thân thiện

3.1.1 Xây dựng văn hóa lớp học tích cực

Để xây dựng văn hóa lớp học tích cực, trước hết cho học sinh xây dựng, thiết lập quy tắc ứng xử thông qua việc xây dựng nội quy lớp học Giáo dục trí tuệ cảm xúc thông qua việc xây dựng nội quy lớp học không chỉ là một biện pháp quản lý lớp học hiệu quả, mà còn là một quá trình giáo dục toàn diện, mang lại những tác động tích cực sâu sắc Bằng cách tham gia vào việc thiết lập các quy tắc ứng xử, học sinh được khuyến khích phát triển khả năng tự nhận thức, tự quản lý cảm xúc,

và nâng cao nhận thức xã hội Học sinh học cách đặt mình vào vị trí của người khác, đồng cảm và tôn trọng sự khác biệt, từ đó xây dựng những mối quan hệ lành mạnh và bền vững

Nội quy lớp học cũng giúp tạo ra một môi trường học tập an toàn, nơi học sinh cảm thấy thoải mái và tự tin bày tỏ ý kiến, tham gia vào các hoạt động học tập một cách tích cực Hơn nữa, việc tuân thủ các quy tắc giúp học sinh rèn luyện tính

kỷ luật, trách nhiệm và tinh thần hợp tác, những phẩm chất quan trọng cho sự thành công trong cuộc sống

+ Xây dựng các mối quan hệ tích cực, tạo môi trường lành mạnh, nâng cao hiệu quả học tập và góp phần gắn kết các thành viên trong lớp

Bước 2: Các nhóm cử đại diện lần lượt trình bày sản phẩm và góp ý lẫn nhau Giáo viên lắng nghe ý kiến

Bước 3: Học sinh cùng nhau chọn ra những quy định phù hợp với lứa tuổi

và đặc điểm của lớp học Giáo viên định hướng để học sinh tổng hợp và xây dựng nội quy chung cho cả lớp:

+ Nội quy viết bằng ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu

+ Có thể sử dụng một số hình ảnh minh họa để giúp học sinh dễ hình dung Sau khi hoàn thành, giáo viên chia sẻ nội quy với toàn bộ lớp học và giải thích rõ từng điều khoản

Bước 4: Thực hiện và đánh giá

+ Khen ngợi và động viên những hành vi tích cực của học sinh

+ Khi học sinh vi phạm nội quy, giáo viên nhắc nhở và giải thích một cách nhẹ nhàng, tránh làm tổn thương lòng tự trọng của các em

+ Định kỳ đánh giá hiệu quả của nội quy và điều chỉnh nếu cần thiết

Hình 4 Học sinh thảo luận nhóm xây dựng nội quy

Hình 5 Học sinh trình bày sản phẩm thảo luận nội quy

Hình 6 Học sinh thống nhất những vấn đề cơ bản trong nội quy

Giáo dục EQ thông qua xây dựng nội quy lớp học không chỉ giúp cải thiện hành vi học sinh mà còn góp phần quan trọng vào sự phát triển toàn diện của các em

3.1.2 Tạo hộp thư chia sẻ

Hộp thư chia sẻ không chỉ đơn thuần là một công cụ truyền đạt thông tin, mà còn là một phương tiện hiệu quả để giáo dục EQ cho học sinh, tạo ra một không gian an toàn, nơi các em có thể tự do bày tỏ những cảm xúc, suy nghĩ thầm kín mà

có thể ngại ngần khi nói ra trực tiếp Thông qua việc viết ra những cảm xúc của mình, học sinh học được cách tự nhận thức, phân tích và diễn đạt cảm xúc một cách rõ ràng, từ đó rèn luyện khả năng kiểm soát cảm xúc, xử lý chúng một cách lành mạnh Việc đọc những chia sẻ của bạn bè cũng giúp các em hiểu rõ hơn về những khó khăn, cảm xúc của người khác, từ đó phát triển sự đồng cảm, lòng trắc

ẩn và xây dựng tinh thần đoàn kết trong lớp học

- Mục tiêu:

+ Phát triển khả năng nhận diện và quản lý cảm xúc của học sinh

+ Góp phần nâng cao kỹ năng giao tiếp và tương tác xã hội

+ Giúp học sinh có thể giải quyết vấn đề và xung đột một cách lành mạnh + Xây dựng lòng tự trọng, sự tự tin và phát triển kỹ năng tự nhận thức

Bước 2: Giáo viên giới thiệu và giải thích cho học sinh về mục đích của hộp thư chia sẻ Nêu rõ những quy định khi sử dụng hộp thư như viết tên (hoặc không nếu muốn ẩn danh), tôn trọng ý kiến của người khác, không viết những điều tiêu cực hoặc làm tổn thương người khác, chia sẻ cảm xúc của bản thân hoặc chia sẻ cảm nhận của bản thân về cảm xúc của bạn bè, thầy cô

Bước 3: Thu thập và xử lý thư

Cuối mỗi tuần, giáo viên thu thập, đọc kỹ từng bức thư để hiểu rõ tâm tư, tình cảm của học sinh Giáo viên đảm bảo giữ kín danh tính của những bạn đã viết thư (nếu có yêu cầu) và phân loại thư theo các chủ đề như vui, buồn, lo lắng, để dễ dàng theo dõi và đưa ra những phản hồi phù hợp

Bước 4: Phản hồi và hỗ trợ:

Đối với những bức thư có cảm xúc tích cực, giáo viên chia sẻ trước lớp để lan tỏa Đối với các trường hợp học sinh có cảm xúc khó khăn, giáo viên chủ nhiệm tìm các biện pháp hỗ trợ kịp thời Giáo viên có thể tư vấn trực tiếp hoặc hướng dẫn học sinh gặp tổ tư vấn tâm lí của nhà trường

Hình 7 Hộp thư chia sẻ và một số dòng cảm xúc của HS

Hộp thư chia sẻ là một kênh thông tin quý giá giúp giáo viên, nhân viên tư vấn nắm bắt được những vấn đề tâm lý và hỗ trợ kịp thời, giúp học sinh giải tỏa những căng thẳng, lo lắng, khó khăn trong học tập và cuộc sống

3.2 Giáo dục EQ thông qua tích hợp vào chương trình giảng dạy

Tích hợp giáo dục EQ vào các môn học không chỉ là một phương pháp giảng dạy sáng tạo mà còn là một quá trình nuôi dưỡng toàn diện cho học sinh

- Mục tiêu:

+ Giúp học sinh phát triển toàn diện vì các môn học không chỉ trang bị kiến thức mà còn trang bị cho các em những kỹ năng sống cần thiết để thành công trong cuộc sống và đáp ứng yêu cầu của đổi mới giáo dục hiện nay

+ Tạo ra môi trường học tập vui vẻ, hứng thú và hiệu quả hơn

+ Cải thiện kết quả học tập và hành vi

- Tổ chức thực hiện: Lớp chủ nhiệm và các lớp được phân công giảng dạy

+ Thời gian: Trong năm học

+ Tiến trình:

Bước 1: Đánh giá nhu cầu và xây dựng mục tiêu

+ Tiến hành khảo sát, phỏng vấn hoặc quan sát để đánh giá mức độ phát triển

EQ của học sinh từng lớp dạy

+ Xác định những kỹ năng EQ nào cần được ưu tiên phát triển (ví dụ: tự nhận thức, quản lý cảm xúc, giao tiếp, đồng cảm) và xem xét các vấn đề đặc thù của từng lớp học, từ đó xác định các mục tiêu cụ thể, phù hợp với đối tượng học sinh Bước 2: Lựa chọn nội dung và phương pháp

+ Lựa chọn các nội dung giáo dục EQ phù hợp với độ tuổi và trình độ của học sinh và tích hợp vào các môn học hiện có (ví dụ: văn học, lịch sử…)

+ Xây dựng các hoạt động ngoại khóa hoặc câu lạc bộ tập trung vào phát triển EQ

+ Sử dụng các phương pháp giảng dạy tích cực và tương tác (ví dụ: thảo luận nhóm, nhập vai, trò chơi, dự án)

+ Tạo cơ hội cho học sinh thực hành các kỹ năng EQ trong các tình huống thực tế

+ Sử dụng các tài liệu và công cụ hỗ trợ (ví dụ: sách, video, phần mềm) Bước 3: Tổ chức và thực hiện

+ Tích hợp các hoạt động giáo dục EQ vào kế hoạch giảng dạy hàng ngày

+ Tạo ra một môi trường lớp học an toàn và hỗ trợ, nơi học sinh cảm thấy thoải mái để chia sẻ cảm xúc

+ Khuyến khích sự tham gia của học sinh và phụ huynh vào các hoạt động giáo dục EQ

Bước 4: Đánh giá và điều chỉnh

+ Sử dụng các phương pháp đánh giá đa dạng để đo lường sự tiến bộ của học sinh (ví dụ: quan sát, phỏng vấn, bài kiểm tra)

+ Thu thập phản hồi từ học sinh, giáo viên và phụ huynh

+ Dựa trên kết quả đánh giá, điều chỉnh nội dung, phương pháp và hoạt động cho phù hợp

+ Tiếp tục cải thiện và phát triển chương trình giáo dục EQ

Giáo dục EQ cho HS tích hợp trong môn Ngữ Văn khi dạy học tác phẩm

Chí Phèo của Nam Cao

- Tổ chức thảo luận, khuyến khích học sinh chia sẻ cảm xúc của mình khi đọc tác phẩm thông qua việc đưa ra một số câu hỏi:

+ Em cảm thấy như thế nào khi đọc về cuộc đời bi kịch của Chí Phèo?

+ Em có đồng cảm với nhân vật nào trong truyện không? Vì sao?

+ Theo em, điều gì đã khiến Chí Phèo trở nên như vậy?

+ Nếu em là Chí Phèo, em sẽ làm gì trong tình huống đó?

- Khuyến khích học sinh chia sẻ cảm xúc của mình về các nhân vật và tình huống trong truyện

- Yêu cầu học sinh liên hệ những tình huống trong tác phẩm với cuộc sống

- Tổ chức cho học sinh trải nghiệm sau khi học tác phẩm

+ Đóng kịch: Giáo viên cho các nhóm học sinh chọn một tình huống nào đó trong truyện và xây dựng thành một vở kịch ngắn Học sinh quay video, giáo viên trình chiếu cho cả lớp xem các vở kịch và cùng nhau thảo luận về cảm xúc, hành động của nhân vật và hậu quả của hành động đó

- Vẽ tranh: Có thể phát huy năng lực riêng của học sinh bằng cách giáo viên cho học sinh vẽ tranh minh họa cho những cảm xúc mà các em cảm nhận được khi đọc truyện Sau đó học sinh chia sẻ và lí giải về bức tranh

Giáo dục EQ thông qua các môn học không chỉ là một phương pháp giảng dạy, mà là một hành trình nuôi dưỡng những con người toàn diện, có khả năng thành công và hạnh phúc trong cuộc sống

Hình 8 Tiết học Ngữ văn và một số sản phẩm kịch của học sinh

về tác phẩm Chí Phèo

3.3 Giáo dục EQ thông qua phát triển kỹ năng nhận thức và quản lý cảm xúc

- Mục tiêu

+ Giúp học sinh nhận biết và phân biệt các loại cảm xúc khác nhau

+ Phát triển khả năng diễn đạt cảm xúc một cách rõ ràng và lành mạnh

+ Rèn luyện kỹ năng kiểm soát cảm xúc tiêu cực và ứng phó với căng thẳng + Nâng cao khả năng tự đánh giá bản thân và xây dựng lòng tự trọng

+ Phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và đưa ra quyết định có trách nhiệm

- Tổ chức thực hiện:

+ Thời gian: Trong năm học

+ Tiến trình:

Bước 1: Thiết lập mối quan hệ tin cậy giữa học sinh với giáo viên

+ Để thiết lập mối quan hệ tin cậy với học sinh, trước hết giáo viên cần chủ động lắng nghe, thể hiện sự tôn trọng bằng ánh mắt và ngôn ngữ cơ thể Tránh ngắt lời hoặc phán xét vội vàng

+ Đối xử công bằng với tất cả học sinh, không thiên vị Giải thích rõ ràng các quyết định và tiêu chí đánh giá

+ Khuyến khích, động viên học sinh bằng những lời lẽ tích cực Thay vì chỉ trích lỗi sai, hãy tập trung vào những điểm mạnh và sự tiến bộ của các em

+ Dành thời gian trò chuyện riêng với từng học sinh, đặc biệt là những em

có dấu hiệu khó khăn hoặc ít nói

+ Khuyến khích học sinh đưa ra ý kiến phản hồi về phương pháp giảng dạy, hoạt động trong lớp Thể hiện sự trân trọng đối với những ý kiến đó và có sự điều chỉnh phù hợp

+ Giáo viên trao quyền cho học sinh và tôn trọng sự khác biệt của các em, đồng thời sẵn sàng giúp đỡ khi học sinh cần

Bước 2: Giúp học sinh nhận biết cảm xúc

+ Giáo viên sử dụng bộ thẻ với các hình vẽ, từ ngữ, video… thể hiện các trạng thái cảm xúc khác nhau để học sinh dễ dàng nhận diện và gọi tên

+ Tổ chức trò chơi tương tác: Sử dụng các trò chơi có yếu tố cảm xúc để giúp học sinh học cách nhận diện và gọi tên cảm xúc một cách vui vẻ và tự nhiên như: đoán cảm xúc qua nét mặt, giọng điệu

+ Khuyến khích HS chia sẻ và giáo viên chia sẻ những trải nghiệm cảm xúc của bản thân để tạo sự gần gũi và tin tưởng

Hình 9 GV và HS tham gia trò chơi “Vòng tròn cảm xúc” để thiết lập

mối quan hệ tin tưởng

Bước 3: Phát triển kĩ năng tự nhận thức

Giáo viên sử dụng các bài tập trắc nghiệm EQ hoặc bảng tự nhận thức cảm xúc để giúp học sinh tự đánh giá

Phiếu bài tập trắc nghiệm EQ Tình huống 1: Bạn đang làm bài kiểm tra và phát hiện ra bạn của mình đang cố

gắng nhìn bài của bạn Bạn sẽ:

1) Ngay lập tức báo cáo với giáo viên

2) Cảm thấy khó chịu và cố tình che bài của mình lại

3) Lờ đi và tập trung vào bài của mình