05050006323 quản lý hoạt Động tư vấn tâm lý cho học sinh Ở các trường tiểu học công lập quận long biên, thành phố hà nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia Đình

05050006323 Quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN NGỌC HÀ

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN TÂM LÝ CHO HỌC SINH

Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC CÔNG LẬP QUẬN LONG BIÊN,

THÀNH PHỐ HÀ NỘI THEO HƯỚNG PHỐI HỢP

GIỮA NHÀ TRƯỜNG VỚI GIA ĐÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

HÀ NỘI - 2025

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN NGỌC HÀ

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN TÂM LÝ CHO HỌC SINH

Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC CÔNG LẬP QUẬN LONG BIÊN,

THÀNH PHỐ HÀ NỘI THEO HƯỚNG PHỐI HỢP

GIỮA NHÀ TRƯỜNG VỚI GIA ĐÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

Chuyên ngành: Quản lý giáo dục

Mã số: 8140114.01

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN THÀNH NAM

TS PHẠM THỊ NGA

HÀ NỘI - 2025

i

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến lãnh đạo, quý thầy cô giảng viên khoa Quản lý Giáo dục của trường Đại học giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tham gia quản lý, giảng dạy tận tâm, động viên và tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin bày tỏ sự biết ơn, sự kính trọng đặc biệt đến PGS.TS Trần Thành Nam

và TS Phạm Thị Nga người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ về khoa học để tôi hoàn

thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn đến các cấp lãnh đạo Phòng GD&ĐT quận Long Biên, thành phố Hà Nội; cán bộ quản lý, các thầy giáo, cô giáo, nhân viên và các em học sinh, phụ huynh của các trường Tiểu học quận Long Biên đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành đề tài

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 04 năm 2025

Tác giả luận văn

Nguyễn Ngọc Hà

ii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CBQL Cán bộ quản lý CBQL, GV Cán bộ quản lý, giáo viên ĐTB Điểm trung bình

GD&ĐT Giáo dục và đào tạo PHHS Phụ huynh học sinh

TVTL Tư vấn tâm lý

iii

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục các từ viết tắt ii

Danh mục các bảng viii

Danh mục các biểu đồ, hình ix

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN TÂM LÝ CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO HƯỚNG PHỐI HỢP GIỮA NHÀ TRƯỜNG VỚI GIA ĐÌNH 7

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 7

1.1.1 Các nghiên cứu về hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở trường phổ thông 7

1.1.2 Các nghiên cứu về quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở trường phổ thông 11

1.2 Những vấn đề lý luận về hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 14

1.2.1 Khái niệm hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học 14

1.2.2 Phối hợp giữa nhà trường với gia đình trong tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học 18

1.2.3 Vai trò hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 22

1.2.4 Mô hình và quy trình tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 24

1.2.5 Các thành tố của quá trình tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 28

1.3 Những vấn đề lý luận về quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 38

iv

1.3.1 Khái niệm quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các

trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 38

1.3.2 Phân cấp quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 41

1.3.3 Nội dung quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 44

1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 51

1.4.1 Các yếu tố bên ngoài nhà trường 51

1.4.2 Các yếu tố bên trong nhà trường 52

Kết luận Chương 1 57

Chương 2: CƠ SỞ THỰC TIỄN QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN TÂM LÝ CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC CÔNG LẬP QUẬN LONG BIÊN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI THEO HƯỚNG PHỐI HỢP GIỮA NHÀ TRƯỜNG VỚI GIA ĐÌNH 58

2.1 Khái quát về kinh tế- xã hội; giáo dục đào tạo ở quận Long Biên, thành phố Hà Nội 58

2.1.1 Về kinh tế-xã hội ở quận Long Biên, thành phố Hà Nội 58

2.1.2 Về tình hình giáo dục tiểu học công lập ở quận Long Biên, thành phố Hà Nội 59

2.2 Tổ chức khảo sát thực trạng 63

2.2.1 Mục đích khảo sát 63

2.2.2 Đối tượng khảo sát 63

2.2.3 Nội dung khảo sát 63

2.2.4 Phương pháp khảo sát 64

2.2.5 Cách thức xử lý số liệu 64

2.3 Thực trạng hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 65

v

2.3.1 Thực trạng nhận thức của cán bộ quản lý, giáo viên và phụ huynh học sinh về tầm quan trọng của hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố

Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 65 2.3.2 Thực trạng vận dụng mô hình và quy trình tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố

Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 69 2.3.3 Thực trạng mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 71

2.4 Thực trạng quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 82

2.4.1 Thực trạng nhận thức về tầm quan trọng của quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 82 2.4.2 Thực trạng xây dựng kế hoạch hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố

Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 83 2.4.3 Thực trạng tổ chức hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 85 2.4.4 Thực trạng chỉ đạo hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 87 2.4.5 Thực trạng kiểm tra, đánh giá hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố

Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 90

vi

2.5 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên,

thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 92

2.6 Đánh giá chung về thực trạng quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 94

2.6.1 Những ưu điểm 94

2.6.2 Những hạn chế và nguyên nhân 95

Kết luận Chương 2 98

Chương 3: BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN TÂM LÝ CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC CÔNG LẬP QUẬN LONG BIÊN, THÀNH PHỐ HÀ NỘI THEO HƯỚNG PHỐI HỢP GIỮA NHÀ TRƯỜNG VỚI GIA ĐÌNH HIỆN NAY 99

3.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp 99

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính mục đích 99

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả 99

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa và phát triển 100

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống và đồng bộ 100

3.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn và khả thi 101

3.2 Biện pháp quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình hiện nay 102

3.2.1 Nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý, giáo viên và phụ huynh học sinh về vai trò của hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 102

3.2.2 Xây dựng kế hoạch tư vấn tâm lý cho học sinh tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 106

3.2.3 Tổ chức hoàn thiện mô hình và quy trình tư vấn tâm lý cho học sinh tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 108

vii

3.2.4 Tổ chức bồi dưỡng cho cán bộ quản lý, giáo viên năng lực tư vấn tâm lý cho học sinh tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà

trường với gia đình 115

3.2.5 Chỉ đạo đảm bảo các nguồn lực hỗ trợ cho hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 118

3.2.6 Tăng cường kiểm tra đánh giá việc thực hiện hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình 121

3.3 Khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 123

3.3.1 Mục đích, nội dung khảo nghiệm 123

3.3.2 Đối tượng khảo nghiệm 124

3.3.3 Phương pháp, cách thức khảo nghiệm 124

3.3.4 Kết quả khảo nghiệm 124

Kết luận Chương 3 132

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 133

TÀI LIỆU THAM KHẢO 136 PHỤ LỤC

viii

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Kết quả học tập, rèn luyện khối lớp 1,2,3 61 Bảng 2.2 Kết quả học tập, rèn luyện khối lớp 4,5 62 Bảng 2.3 Nhận thức của CBQL, GV về tầm quan trọng hoạt động tư vấn

tâm lý cho học sinh 65 Bảng 2.4 Nhận thức của PHHS về tầm quan trọng Hoạt động tư vấn tâm lý

cho học sinh 66 Bảng 2.5 Đánh giá của CBQL, GV về thực hiện quy trình tư vấn tâm lý cho

học sinh 69 Bảng 2.6 Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng nhận thức về mục tiêu tư

vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học 71 Bảng 2.7 Đánh giá của CBQL, GV về thực hiện nội dung TVTL cho học

sinh ở các trường tiểu học 73 Bảng 2.8 Đánh giá của CBQL, GV về sử dụng phương pháp TVTL cho học

sinh ở các trường tiểu học 76 Bảng 2.9 Đánh giá của CBQL, GV về hình thức TVTL cho học sinh ở các

trường tiểu học 79 Bảng 2.10 Đánh giá của CBQL, GV và PHHS về tầm quan trọng của quản lý

hoạt động TVTL cho học sinh ở các trường tiểu học 82 Bảng 2.11 Đánh giá của CBQL, GV về xây dựng kế hoạch hoạt động TVTL

cho học sinh ở các trường tiểu học 83 Bảng 2.12 Đánh giá của CBQL, GV về tổ chức hoạt động TVTL cho học

sinh ở các trường tiểu học 85 Bảng 2.13 Đánh giá của CBQL, GV về kết quả chỉ đạo hoạt động TVTL cho

học sinh ở các trường tiểu học 87 Bảng 2.14 Đánh giá của CBQL, GV về kết quả kiểm tra, đánh giá hoạt động

TVTL cho học sinh ở các trường tiểu học 90 Bảng 2.15 Đánh giá của CBQL, GV về thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến

quản lý hoạt động hoạt động TVTL cho học sinh ở các trường tiểu học 92 Bảng 3.1 Kết quả khảo nghiệm tính cần thiết của các biện pháp 124 Bảng 3.2: Kết quả khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp 127 Bảng 3.3: Tương quan giữa mức cần thiết và mức khả thi của các biện pháp 129

ix

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH

Biểu đồ 3.1 Tính cần thiết của các biện pháp 126 Biểu đồ 3.2 Tính khả thi của các biện pháp 128 Biểu đồ 3.3 Tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 130 Hình 1.1 Mô hình vận hành dịch vụ sức khỏe tinh thần học đường 43 Hình 1.2 Mô hình phát hiện sớm phối hợp giữa gia đình và nhà trường

(mô hình Tổ hỗ trợ tư vấn học đường và vai trò của các bên) 43 Hình 1.3 Mô hình dự phòng và can thiệp tâm lý 48 Hình 3.1 Mô hình dịch vụ 3 tâng ở trường học dựa vào mô hình của hiệp

hội các nhà TLHĐ Hoa Kỳ (NASP) năm 2008 109 Hình 3.2 Mô hình sinh thái Bronfenbrenner 110

về thể chất, tâm lý, cũng như nhận thức về thế giới xung quanh Đặc biệt, các em thường dễ bị tác động về mặt cảm xúc, khả năng kiểm soát hành vi còn hạn chế, và

có nguy cơ gặp khó khăn trong học tập hoặc duy trì các mối quan hệ với thầy cô, gia đình và bạn bè

Khi những vấn đề tâm lý của học sinh không được giải quyết kịp thời, chúng

có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng Ở mức độ nhẹ, học sinh có thể chán nản, bỏ học; nghiêm trọng hơn, các vấn đề như trầm cảm, bạo lực học đường, thậm chí tự tử hoặc bỏ nhà đi, trở thành những nguy cơ thực tế Theo một nghiên cứu gần đây, khoảng 20% học sinh tiểu học hiện đang chịu tổn thương tâm lý [22] Điều này làm nổi bật nhu cầu xây dựng một hệ thống hỗ trợ chuyên nghiệp, nơi các em có thể tìm kiếm sự lắng nghe, chia sẻ, và nhận được trợ giúp phù hợp

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, áp lực từ việc học tập và kỳ vọng của gia đình, kết hợp với việc sử dụng công nghệ như điện thoại thông minh và internet ngày càng tăng, đang làm suy giảm kỹ năng giao tiếp và tương tác xã hội của học sinh Thêm vào đó, các nguồn thông tin thiếu kiểm chứng trên mạng xã hội làm cho những vấn

đề tâm lý trở nên phức tạp hơn Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, và nâng cao thể chất, trí tuệ cho thế hệ trẻ Do đó, việc thiết lập một mạng lưới tư vấn tâm lý tích hợp kiến thức khoa học tâm lý và giáo dục là một giải pháp cần thiết để ngăn chặn hành vi lệch chuẩn và hỗ trợ học sinh phát triển nhân cách hài hòa, toàn diện

Tuy nhiên, công tác tư vấn tâm lý tại các trường học hiện nay, đặc biệt tại các trường tiểu học công lập trên địa bàn quận Long Biên, Hà Nội, còn tồn tại nhiều hạn

2

chế Phần lớn các trường đang trong giai đoạn thử nghiệm và hoàn thiện, thiếu sự thống nhất về mô hình tổ chức, cơ chế hoạt động, cũng như các quy định liên quan đến chuyên môn và biên chế Một số trường đã thiết lập phòng tư vấn tâm lý, nhưng hoạt động của các phòng này chủ yếu mang tính hình thức và chưa đạt hiệu quả cao Đội ngũ tư vấn chủ yếu là giáo viên kiêm nhiệm, chưa được trang bị đầy đủ kiến thức chuyên môn cũng như kỹ năng thực tiễn Việc quản lý và triển khai các hoạt động tư vấn còn thiếu đồng bộ, nội dung thực hiện chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế

Bên cạnh đó, sự hợp tác giữa nhà trường và gia đình – yếu tố quan trọng trong việc giáo dục học sinh – cũng chưa được thực hiện đồng bộ Nhiều phụ huynh hoặc phó mặc trách nhiệm giáo dục cho nhà trường, hoặc bảo vệ con thái quá, thậm chí che giấu các sai phạm của con cái Trong bối cảnh thông tin trên mạng xã hội thật giả lẫn lộn, sự thiếu nhất quán này càng làm trầm trọng thêm các vấn đề trong giáo dục học sinh Nếu không có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình, mục tiêu xây dựng nền tảng giáo dục toàn diện sẽ khó đạt được

Với những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài “Quản lý hoạt động tư vấn tâm

lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình” để nghiên cứu Đề tài không chỉ

nhằm nhận diện thực trạng và nguyên nhân mà còn đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và chăm sóc sức khỏe tâm lý cho học sinh trong giai đoạn hiện nay

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về quản lý hoạt động tư vấn tâm

lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình, đề xuất những biện pháp quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho

học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, Hà Nội

3 Câu hỏi nghiên cứu

- Hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội đã được triển khai thực hiện theo mô hình nào, kết quả đạt được ra sao như thế nào?

3

- Những khó khăn, hạn chế bất cập trong hoạt động tư vấn tâm lý và quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình hiện nay?

- Cần có những giải pháp quản lý nào để nâng cao hiệu quả hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình, để góp phần nâng cao chất lượng giáo dục tại trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

5 Giả thuyết khoa học

Hoạt động TVTL cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội còn tồn tại nhiều hạn chế như: chưa được tổ chức thường xuyên, thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường với gia đình, đội ngũ làm công tác TVTL chưa được đào tạo chuyên sâu, điều kiện cơ sở vật chất còn thiếu thốn, nhận thức của phụ huynh về vai trò của TVTL còn chưa đầy đủ, dẫn đến hiệu quả tư vấn chưa cao Nếu nghiên cứu và đánh giá đúng thực trạng công tác quản lý hoạt động TVTL tại các trường tiểu học công lập quận Long Biên, đồng thời đề xuất và triển khai các biện pháp quản lý phù hợp như: nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các lực lượng giáo dục; xây dựng kế hoạch; tổ chức hoàn thiện mô hình và quy trình tư vấn tâm lý cho học sinh tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình; phát triển đội ngũ chuyên trách về TVTL; đảm bảo điều kiện cơ sở vật chất, môi trường tư vấn an toàn, thân thiện; tăng cường kiểm tra, đánh giá, điều chỉnh hoạt động TVTL… thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng hoạt động TVTL cho học sinh, hỗ trợ tích cực cho sự phát triển nhân cách, sức khỏe tinh thần và khả năng thích ứng xã hội của học sinh tiểu học trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay

4

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ cơ sở lý luận về quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học

- Khảo sát và đánh giá thực trạng hoạt động tư vấn tâm lý và quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

- Đề xuất biện pháp quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

7 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Giới hạn nội dung: Đề tài tập trung nghiên cứu các biện pháp quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

Giới hạn khách thể khảo sát: 70 cán bộ quản lý, 120 giáo viên, 60 phụ huynh học sinh, ở các trường tiểu học công lập trên địa bàn quận Long Biên, thành phố Hà Nội

Giới hạn địa bàn nghiên cứu: 15 trường tiểu học công lập trên địa bàn quận Long Biên, thành phố Hà Nội

Tư liệu nghiên cứu từ 2020 đến nay, số liệu khảo sát 2024

8 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm chỉ đạo của Đảng, chủ trương, chính sách của Nhà nước về giáo dục, đào tạo, trực tiếp là những quan điểm, tư tưởng về giáo dục nhân cách

Trong quá trình triển khai đề tài, tác giả còn sử dụng các quan điểm tiếp cận trong nghiên cứu khoa học giáo dục như: Quan điểm hệ thống – cấu trúc; quan điểm logic - lịch sử; quan điểm thực tiễn trong xem xét, giải quyết các nội dung nghiên cứu đã đặt ra

Đề tài sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu sau đây:

Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Sử dụng các phương pháp phân

tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa các tài liệu lý luận, các văn bản, Chỉ thị,

5

Nghị quyết của Đảng và Nhà nước có liên quan đến GD&ĐT, quản lý hoạt động tư vấn tâm lý để xây dựng cơ sở lý luận của đề tài

Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Phương pháp quan sát: Được sử dụng để quan sát phương pháp, cách thức

tiến hành các hoạt động tư vấn tâm lý và quản lý động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội

Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Phương pháp này được sử dụng với

mục đích khảo sát nhận thức, sự đánh giá của các khách thể điều tra về các hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội

Phương pháp trao đổi, toạ đàm: Trao đổi, phỏng vấn một số cán bộ quản lý,

cán bộ tư vấn tâm lý, giáo viên tham gia vào hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh

để tìm hiểu thực trạng, nguyên nhân của thực trạng hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội, đồng thời làm sáng tỏ những thông tin thu nhận được từ phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi

Phương pháp chuyên gia: Phương pháp này được sử dụng với mục đích xin

ý kiến của các chuyên gia, các nhà quản lý, các giáo viên có nhiều kinh nghiệm trong xây dựng và đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội, đồng thời kiểm tra tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất

Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục: Phương pháp này được sử

dụng với mục đích đánh giá, tổng kết công tác quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội để thu thập thêm thông tin thực tiễn cho đề tài

Nhóm các phương pháp bổ trợ: Sử dụng phương pháp thống kê toán học; Sử

dụng các phần mềm tin học; Sử dụng sơ đồ, bảng biểu, đồ thị

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo luận văn trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở

các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

6

Chương 2: Cơ sở thực tiễn quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở

các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các

trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình hiện nay

7

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN TÂM LÝ CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO HƯỚNG

PHỐI HỢP GIỮA NHÀ TRƯỜNG VỚI GIA ĐÌNH

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Các nghiên cứu về hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở trường phổ thông

TVTL học đường, hay còn gọi là tư vấn học đường, là một nhánh của ngành TVTL, xuất hiện vào đầu thế kỷ 20 tại Hoa Kỳ Từ đó đến nay, có nhiều cách tiếp cận khác nhau trong lĩnh vực này Có thể khái quát một số xu hướng nghiên cứu chính như sau:

Thứ nhất, xu hướng nghiên cứu về nhu cầu TVTL học đường của học sinh Các nghiên cứu thường tập trung làm rõ nhu cầu tư vấn từ các trung tâm, các vấn đề cần tư vấn, tần suất đến phòng tâm lý học đường, nguyên nhân cản trở đến các dịch

vụ hỗ trợ Các nghiên cứu cũng đề cập mối quan hệ giữa stress và nhu cầu tư vấn Các vấn đề mà học sinh, sinh viên cần hỗ trợ tâm lý thường là các mối quan hệ xã hội, sự phát triển nghề nghiệp, giá trị sống, kỹ năng học tập và việc rèn luyện và phát triển bản thân Tần suất đến phòng tâm lý học đường của học sinh, sinh viên là khá hạn chế vì họ bị cản trở bởi nhiều nguyên nhân, như: lo ngại về tính bảo mật của thông tin cá nhân; sự phức tạp của một số quy trình tư vấn; không tự tin vào bản thân và không tin tưởng vào trình độ chuyên môn nghiệp vụ của đội ngũ hỗ trợ tâm

lý học đường

Theo hướng này có các nghiên cứu của Egbochuku (2008), Nyutu & Gysbers (2007), Morgan, Stiffan, Shaw & Wilson (2007) Các nghiên cứu của Morgan, Stiffan, Shaw và Wilson (2007) đã chỉ rõ học sinh, sinh viên với nhu cầu khác nhau

sử dụng các dịch vụ hỗ trợ, TVTL khác nhau Xu hướng khảo sát thực trạng tư vấn,

hỗ trợ tâm lý học đường cũng là một xu hướng nổi bật ở các nước Châu Á hiện nay, nơi mà TVTL học đường vẫn còn khá mới mẻ Những nghiên cứu về thực trạng TVTL học đường nói chung và hoạt động TVTL học đường của nhà quản lý nói

sử dụng công cụ đánh giá để xác định nhu cầu tư vấn tại Kenya thay vì các công cụ đánh giá chung ở học sinh, sinh viên Xu hướng này vẫn đang được khuyến khích tại các nước Châu Á và Châu Phi [Dẫn theo 3]

Theo Nyutu (2001), ban đầu, những nghiên cứu về nhu cầu tư vấn, TVTL theo xu hướng điều tra (survey research) được thực hiện dựa trên một số công cụ và phương pháp đơn giản như phỏng vấn theo nhóm, phỏng vấn trọng tâm (focus group) và bảng hỏi… hoặc chỉ sử dụng các công cụ đánh giá về nhu cầu (Students Needs Assessment Survey) ở học sinh, sinh viên Về sau, nhằm đánh giá chính xác, khách quan và khoa học về thực trạng nhu cầu tư vấn, TVTL ở học sinh, sinh viên, việc xây dựng và phát triển các thang đo về nhu cầu tư vấn, TVTL có đầy đủ tính hiệu lực và độ tin cậy được chú trọng [dẫn theo 2, tr.38]

Riêng ở các nước Châu Âu và Mỹ, các nghiên cứu về phát triển thang đo và công cụ đánh giá nhu cầu tư vấn, TVTL học đường đang dần được chú trọng McGannon, Carey & Dimmitt (2007) cho rằng, tư vấn học đường có tiềm lực lớn trong việc giúp học sinh đạt các tiêu chuẩn cao hơn trong các lĩnh vực học đường và cuộc sống Điều này phụ thuộc vào các công cụ đo lường nhu cầu tư vấn, hỗ trợ tâm

lý và các phương pháp cải thiện hành vi của học sinh [11]

Thứ hai, xu hướng nghiên cứu xây dựng các mô hình TVTL học đường thay

đổi nội dung, chương trình hoạt động tư vấn học đường

Tại Mỹ, mô hình tư vấn học sinh dựa trên kinh nghiệm bao gồm các mô hình như mô hình tư vấn của Trường Illinois, mô hình tư vấn của Trường Đại học tổng hợp Winsconsin, và đặc biệt là mô hình tư vấn chuyển đổi của các tác giả Eschenauer và Chen - Hayes dành cho các trường học ở đô thị Bên cạnh đó, còn có các mô hình tâm lý học đường như mô hình phân phối dịch vụ tâm lý học, trường

Ở Singapore, mô hình Dịch vụ chăm sóc học sinh (Student Care Service - SCS) đã được triển khai, trong khi ở Trung Quốc, mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần cho học sinh các cấp đã trở thành một phần quan trọng của hệ thống giáo dục Các nghiên cứu cho thấy nội dung, đặc điểm, biểu hiện và mức độ của nhu cầu tư vấn hỗ trợ tâm lý học đường cho học sinh khi gặp khó khăn tâm lý Những nghiên cứu này có thể áp dụng hiệu quả trong việc xây dựng các chương trình, kế hoạch chẩn đoán, phòng ngừa và can thiệp sớm tại trường học [15]

Hiện nay, Hiệp hội các nhà Tâm lý học đường ở Mỹ được xem là mô hình tiêu biểu cho các chương trình tư vấn hỗ trợ tâm lý học đường của nhiều nước trên thế giới Hiệp hội này hiện có hơn 23,000 hội viên toàn cầu Dịch vụ tư vấn, hỗ trợ tâm lý học đường ngày càng trở nên phổ biến và không thể thiếu trong các trường học và cơ sở đào tạo tại các nước phát triển như Anh, Pháp, Nga, Đức và nhiều quốc gia khác [15]

Ở Việt Nam, những năm gần đây đã có một số công trình nghiên cứu đề cập đến hoạt động TVTL học đường Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như sau:

Từ năm 2002 - 2006, tác giả Trần Thị Minh Đức đã công bố khá nhiều công trình nghiên cứu khác nhau có liên quan đến tư vấn, tham vấn tâm lý học đường Đặc biệt, từ những công trình nghiên cứu của mình năm 2016 tác giả xuất bản cuốn:

“Giáo trình tham vấn tâm lý” [19] Giáo trình bao gồm 8 chương được nghiên cứu khá công phu, tỉ mỉ về lịch sử hình thành và phát triển ngành tham vấn tâm lý, các lý thuyết tiếp cận cá nhân, các nguyên tắc, quy trình, kỹ năng tham vấn, TVTL học đường Đặc biệt có hệ thống bài tập để luyện tập kỹ năng tham vấn, TVTL học đường Đây là cuốn tài liệu tham khảo quý báu cho các giảng viên, giáo viên các cấp

10

Tác giả Nguyễn Thị Oanh (2006), trong cuốn sách “TVTL học đường” cũng chỉ rõ nguyên tắc TVTL học đường, quy trình và kỹ năng, kỹ thuật cần thiết để tiến hành công tác TVTL Có thể nói cuốn sách này xuất bản cùng với chuyên mục tư vấn học đường do báo Phụ nữ thành phố Hồ Chí Minh đã nhận được sự hưởng ứng rất nhiệt tình của đông đảo học sinh, phụ huynh và các trường học [37]

Tác giả Nguyễn Công Khanh (2013) với công trình “TVTL tuổi vị thành niên” [29] Nội dung cuốn sách đề cập tới những đặc trưng tâm lý cơ bản của trẻ tuổi vị thành niên; nghệ thuật giao tiếp ứng xử với bạn bè, cha mẹ; học cách phòng tránh những hiểm họa từ xa; trắc nghiệm tâm lý để tự biết mình Có thể nói cuốn sách là những tư liệu tham khảo rất cần thiết cho các nhà giáo dục và học sinh ở tuổi

vị thành niên

Công trình của tác giả Trần Thành Nam về “Nhận diện và hỗ trợ học sinh có hành vi tự gây tổn thương trong nhà trường” [33] đã đề cập đến hành vi tự gây tổn thương là một dạng hành vi phổ biến trong lứa tuổi từ 13 đến 15 gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng về thể chất và tinh thần cho trẻ, ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập của các em nhưng chưa được sự quan tâm và nhận thức đầy đủ từ xã hội, nhà trường cũng như từ các gia đình Bài viết đã đề cập đến khái niệm, nguyên nhân, yếu tố nguy cơ và các dấu hiệu nhận biết sớm và các biện pháp can thiệp và phòng ngừa trên cơ sở nhà trường Để ngăn ngừa, mục tiêu đầu tiên của nhà trường

là tăng cường sự nhận thức của toàn thể học sinh trong trường cũng như đội ngũ giáo viên và nhân viên của trường về hành vi tự gây tổn thương, những yếu tố nguy

cơ, những dấu hiệu nhận viết sớm và điều chỉnh lại những nhận thức sai lầm về hành vi tự gây tổn thương Nhà trường cũng phải dạy cho học sinh biết cách ứng xử thích hợp khi tiếp cận với những bạn khác có hành vi tự gây tổn thương hoặc có nguy cơ tự gây tổn thương Cần phải thông báo những biểu hiện hành vi tự gây tổn thương cho giáo viên và các cán bộ của trường cả trong trường hợp các em trực tiếp quan sát thấy hoặc đọc được trong nhật ký cá nhân, nghe kể lại qua các bạn khác Các biện pháp đã đề xuất của tác giả thực chất là những biện pháp TVTL mà nhà trường cần quan tâm thực hiện

Ngoài ra, còn có các công trình của các tác giả như: Tác giả Bùi Văn Quân

11

khai thác kỹ năng tư vấn và chăm sóc tâm lý với chuyên đề phát triển chuyên môn liên tục, kỹ năng hướng dẫn, tư vấn và chăm sóc tâm lý cho giáo viên THCS, tài liệu tập huấn phát triển năng lực giáo viên THCS, năm 2010 Tác giả Võ Thị Tường

Vy nghiên cứu: “Một số kỹ năng tham vấn của tham vấn viên tâm lý trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh”; Tác giả Bùi Thị Thoa, luận văn thạc sĩ ngành tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên, với đề tài “Nhu cầu được trợ giúp tâm lý của học sinh một số trường trung học phổ thông huyện Đan Phượng – thành phố Hà Nội”; tác giả Nguyễn Thị Ngọc, luận văn thạc sĩ tâm lý học, với đề tài: “Khảo sát nhu cầu tham vấn tâm lý của học sinh trung học cơ sở huyện Bình Chánh - Thành phố Hồ Chí Minh”; tác giả Phạm Thanh Bình, luận án tiến sĩ tâm lý học, với đề tài: “Nhu cầu tham vấn tâm lý học đường của học sinh trung học cơ sở”; tác giả Trần Thành

Nam với 2 công trình: Trần Thành Nam (2019), Mô hình phòng chống Bạo lực học

đường, kinh nghiệm từ nghiên cứu quốc tế, Tài liệu Hội nghị Bộ Giáo dục và Đào

tạo: “Bảo đảm an toàn trường học và phòng chống bạo lực học đường”; Trần Thành Nam (2019), “Thực trạng khó khăn tâm lý của học sinh và nhu cầu sử dụng ứng

dụng TVTL trong trường học” Tạp chí Khoa học và Công Nghệ Việt Nam, tập 61

số 10, tháng 10 năm 2019 - ISSN 1859-4794… Các công trình nghiên cứu nêu trên

đã được xây dựng và triển khai trên cơ sở phương pháp luận Mác-xít và bám sát đường lối phát triển giáo dục của Đảng ta, đồng thời có sự cập nhật thường xuyên thành tựu nghiên cứu tâm lý giáo dục của thế giới để phát triển và hội nhập, kế thừa, vận dụng, phát triển lí luận và các phương pháp đo lường, đánh giá hiện đại của nước ngoài vào nghiên cứu trên học sinh Việt Nam Các công trình nghiên cứu nêu trên đã đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau của công tác tư vấn học đường như: Công tác đo lường tâm lý để xác định khó khăn ở cá nhân; các kỹ năng thu thập xử

lý thông tin để đưa ra lời khuyên cho học sinh

1.1.2 Các nghiên cứu về quản lý hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở trường phổ thông

Tác giả Nguyễn Thị Minh Huệ với công trình "Biện pháp quản lý hoạt động

TVTL cho học sinh ở các trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Đà Nẵng" [26], cho rằng: hiện nay hiện nay một số trường phổ thông trên địa bàn thành

phố Đà Nẵng có lập các phòng tư vấn nhưng hoạt động chưa có hiệu quả cao do công

12

tác quản lý và do bất cập về đội ngũ tham gia hoạt động TVTL chưa qua trường lớp đào tạo hoặc chưa được bồi dưỡng chuyên sâu về chuyên môn Việc quản lý các hoạt động TVTL ở các trường trung học phổ thông chỉ mang tính hình thức, đối phó Trên

cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn quản lý hoạt động TVTL và xuất phát từ đặc thù hoạt động TVTL, có thể đề xuất được các biện pháp hợp lý, khả thi để quản lý hoạt động TVTL ở các trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Đà nẵng, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện nhân cách học sinh

Tác giả Lê Thị Thu Hà với nghiên cứu “Quản lý hoạt động TVTL học đường cho học sinh các trường trung học cơ sở huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình” [22], cho rằng: TVTL học đường là một nhu cầu bức thiết trong xã hội Đây là một hoạt động đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của mỗi học sinh TVTL học đường cần

sự kết hợp của cả nhà trường, phụ huynh và học sinh để đạt kết quả tốt nhất Công trình đánh giá tổng quan thực trạng quản lí hoạt động TVTL học đường cho học sinh các trường Trung học cơ sở nói chung và các trường Trung học cơ sở ở huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình nói riêng, qua đó đưa ra những giải pháp để quản lý hiệu quả hoạt động này

Tác giả Trương Thị Hằng với nghiên cứu “Biện pháp quản lý hoạt động TVTL học đường cho học sinh THPT Đinh Tiên Hoàng, quận Ba Đình, Hà Nội” [25], đã chỉ ra những tồn tại trong quản lý công tác TVTL học đường như: cán bộ quản lý, GV làm công tác TVTL học đường còn thiếu về kỹ năng tư vấn; việc lập kế hoạch, tổ chức thực hiện kế hoạch, chỉ đạo triển khai, kiểm tra đánh giá hoạt động TVTL học đường còn tồn tại nhiều hạn chế Có 6 nguyên nhân chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến thực trạng trên Đồng thời tác giả cũng đề xuất 4 biện pháp nhằm quản lý hoạt động TVTL học đường đạt hiệu quả hơn

Tác giả Đặng Thị Bích Nga với nghiên cứu “Thực trạng quản lý hoạt động tư vấn

học đường ở các trường phổ thông quận 11, thành phố Hồ Chí Minh” [36; tr.21-26] đã

khẳng định: việc quản lý quản lý hoạt động tư vấn học đường của hiệu trưởng các trường trung học phổ thông quận 11, TP Hồ Chí Minh vẫn còn tồn tại những hạn chế, bất cập Những hạn chế trong công tác quản lý hoạt động tư vấn học đường chủ yếu là do nhận thức của CBQL các cấp, các ban ngành về hoạt động tư vấn học

13

đường vẫn chưa đầy đủ, chưa đồng bộ, thiếu sự thống nhất dẫn đến việc quản lý còn mang tính chủ quan, thụ động Những hạn chế này là cơ sở để hiệu trưởng các trường này đề xuất những biện pháp quản lý hiệu quả

Tác giả Nguyễn Thị Tình với nghiên cứu: “Quản lý hoạt động TVTL học đường ở các trường trung học phổ thông huyện Si Ma Cai, tỉnh Lào Cai"[44] Kết quả nghiên cứu cho thấy công tác quản lý hoạt động TVTL học đường đã có nhiều

sự thay đổi song vẫn còn tồn tại những hạn chế như việc tổ chức, chỉ đạo thực hiện TVTL học đường còn mang tính hình thức, chưa đi vào chiều sâu, cơ sở vật chất của các phòng tư vấn vẫn chưa được đầu tư đúng mức, chưa thường xuyên, chưa chủ động tìm hiểu vấn đề của học sinh khi xây dựng nội dung tham vấn

Phạm Văn Thiệm với công trình “Quản lý hoạt động TVTL học đường ở các trường THPT huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang” [45] Tác giả cho rằng, hoạt động TVTL học đường ở các trường THPT huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang đã được triển khai từ năm học 2018-2019, bước đầu các nhà trường đã những kết quả trong công tác hỗ trợ, TVTL cho học sinh tuy nhiên hoạt động này vẫn còn những hạn chế và bất cập Trên cơ sở nguyên nhân đề tài đã đề xuất 6 biện pháp quản lý hoạt động TVTL cho học sinh ở các trường THPT huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang góp phần nâng cao chất lượng hoạt động TVTL và đáp ứng tốt nhu cầu được TVTL của học sinh

Trong những năm qua, có nhiều công trình nghiên cứu về sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong giáo dục học sinh ở các cấp học khác nhau như tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông Tác giả Nguyễn Khắc An (2010) với nghiên cứu “Một số giải pháp kết hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong công tác quản lý giáo dục học sinh trung học cơ sở trên địa bàn Thành phố Vinh”;

Võ Thị Trúc Mai (2014) với nghiên cứu “Một số giải pháp quản lý phối hợp giữa nhà trường với gia đình và xã hội trong giáo dục học sinh Tiểu học ở quận 8, Thành phố Hồ Chí Minh”; Nguyễn Văn Sáu (2019) với nghiên cứu “Phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường tiểu học thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh”; Phạm Thị Út (2021) với nghiên cứu

“Quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh theo hướng phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội ở các trường tiểu học huyện Lương Tài, tỉnh Bắc

14

Ninh”; Vũ Xuân Trường (2022) với nghiên cứu “[Phối hợp giữa nhà trường với gia đình và xã hội trong giáo dục kỹ năng xã hội cho học sinh tiểu học huyện Thạch Thất, Hà Nội hiện nay”; Vũ Văn Giỏi (2023) với nghiên cứu “Quản lý hoạt động xã hội hóa giáo dục theo hướng huy động các nguồn lực xã hội ở các trường trung học

cơ sở thành phố Thái Bình, tỉnh Thái Bình hiện nay” [29]; [37]; [42] Phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội cần ngày càng chặt chẽ hơn để thúc đẩy quá trình phát triển nhân cách của học sinh, bảo đảm sự thống nhất trong nhận thức và hành động giáo dục, tránh sự tách rời, vô hiệu hóa hoặc mâu thuẫn gây tâm lý nghi ngờ, hoang mang cho các em trong việc định hướng, lựa chọn giá trị nhân cách tốt đẹp Các ý kiến của các tác giả về vấn đề phối hợp này có khác nhau, nhưng điểm quan trọng nhất là cần phải đánh giá đúng thực trạng và đưa ra các giải pháp phù hợp với thực tế của nhà trường, gia đình và xã hội nơi đang nghiên cứu

Tóm lại, các công trình nghiên cứu nêu trên đã đề cập tới nhiều khía cạnh

khác nhau của hoạt động TVTL như: nguyên tắc, nội dung, quy trình TVTL học đường; biện pháp quản lý hoạt động tâm lý học đường cho học sinh… Tuy nhiên, còn rất ít nghiên cứu đề cập đến vấn đề quản lý hoạt động TVTL học đường cho học sinh ở các trường tiểu học, đặc biệt hoạt động phối hợp giữa gia đình và nhà trường trong hoạt động đặc thù là TVTL cho học sinh thì chưa có công trình nào bàn đến Qua nghiên cứu này, chúng tôi mong muốn sẽ nghiên cứu sâu hơn và bổ

sung thêm những khía cạnh mới cho vấn đề “Quản lý hoạt động TVTL cho học sinh

ở các trường tiểu học công lập quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình”, nhằm tìm ra những giải pháp hợp lý mang lại

hiệu quả cao trong hoạt động TVTL cho học sinh tiểu học trên địa bàn quận Long Biên, đáp ứng yêu cầu đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay

1.2 Những vấn đề lý luận về hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường

tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

1.2.1 Khái niệm hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học

* Tư vấn

Theo từ điển Tiếng Việt: “Tư vấn được định nghĩa như là sự phát biểu ý kiến

về những vấn đề được hỏi đến, nhưng không có quyền quyết định Hoạt động này phần nhiều diễn ra dưới dạng hỏi và đáp” [48]

Theo tác giả Phạm Tất Dong: “Tư vấn là một dịch vụ trí tuệ, một hoạt động

“chất xám” cung ứng cho khách hàng những lời khuyên đúng dấn và thích hợp Tư vấn không chỉ đơn thuần là đưa ra lời khuyên mà còn phải chỉ vẽ hướng thực hiện lời khuyên đưa ra sao cho có thể đạt được hiệu quả cao nhất” [16]

Tác giả Chu Liên Anh quan niệm “Tư vấn là sự trợ giúp, trong đó người tư vấn thông qua mối quan hệ tin cậy, tự nguyện, trao đổi thông tin để cung cấp giải pháp nhằm giúp khách hàng tìm ra phương án tốt nhất giải quyết vấn đề của họ” [1]

Các khái niệm trên, dù tiếp cận từ các góc độ khác nhau, nhưng đều thể hiện một quan điểm chung về tư vấn như sau: Tư vấn là sự trợ giúp tâm lý, nhằm nâng cao khả năng hành động của cá nhân Mục tiêu của tư vấn là cung cấp giải pháp để giải quyết vấn đề; tư vấn là mối quan hệ tự nguyện, bình đẳng và tin cậy Người thực hiện tư vấn phải có kiến thức chuyên môn, kỹ năng và các thái độ đạo đức cần thiết Đối tượng tư vấn là những người đang gặp khó khăn cần sự hỗ trợ để giải quyết vấn đề

Từ các định nghĩa trên, có thể thấy tư vấn là quá trình mà nhà tư vấn tìm hiểu những vấn đề khúc mắc, khó khăn mà khách hàng đang đối mặt, từ đó đưa ra các nhận định, phân tích và tư vấn nhằm giúp thân chủ giải quyết hiệu quả những thách thức của mình Đặc biệt, tư vấn học đường là “tư vấn cho học sinh, với nơi tư vấn nằm ngay trong trường học của các em” [36]

* Hoạt động tư vấn tâm lý

Khi đề cập đến tư vấn và hướng dẫn học sinh trong trường học, khái niệm thường được sử dụng là “tư vấn học đường”

Theo tác giả Trần Thị Minh Đức – Đỗ Hoàng [20], tư vấn học đường bao gồm cả ý nghĩa “hướng dẫn” và tham vấn tâm lý

16

- Hướng dẫn, cố vấn, cung cấp thông tin hướng nghiệp như trắc nghiệm, thông tin về kết quả trắc nghiệm tâm lý, tính cách con người, và thông tin về thị trường lao động cùng các nghề nghiệp liên quan

- TVTL, phát triển nhân cách (tư vấn phát triển, lắng nghe, khơi dậy…) Hoạt động hướng nghiệp và TVTL trong nhà trường không chỉ là những hoạt động riêng lẻ, mà còn là một quá trình xúc tác, thúc đẩy nhiều hoạt động khác trong trường học, dưới sự lãnh đạo của hiệu trưởng và dưới hình thức của một chương trình tổng thể tư vấn học đường (Comprehensive School Counseling Program)

Quan điểm này nhấn mạnh rằng tư vấn học đường không chỉ bao gồm hướng nghiệp và TVTL, mà còn cần có sự tham gia toàn diện của nhà trường, bao gồm cả giáo viên, phụ huynh và học sinh, để tạo ra một chương trình giáo dục toàn diện và hiệu quả

Theo Tài liệu Hội thảo Tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh phổ thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018 [9], công tác TVTL cho học sinh được định nghĩa như sau: TVTL cho học sinh là sự hỗ trợ tâm lý, giúp học sinh nâng cao hiểu biết về bản thân, hoàn cảnh gia đình và mối quan hệ xã hội Qua đó, học sinh có thể phát triển cảm xúc tích cực và tự đưa ra quyết định trong những tình huống khó khăn mà mình gặp phải trong quá trình học tập tại trường

Diễn đạt một cách ngắn gọn, TVTL cho học sinh là việc cung cấp lời khuyên, góp ý từ người am hiểu tâm lý tới học sinh, giúp họ tự lựa chọn cách giải quyết vấn đề của mình Công tác TVTL cho học sinh trong trường phổ thông là công việc thực hiện theo chức năng và nhiệm vụ của nhà trường, nhằm tổ chức các hoạt động TVTL cho học sinh trong môi trường giáo dục

Hoạt động TVTL trong trường học chủ yếu nhằm hỗ trợ học sinh cần sự giúp

đỡ về mặt tâm lý Tuy nhiên, quyền quyết định lựa chọn giải pháp xử lý vẫn thuộc

về học sinh, và người tư vấn không đưa ra mệnh lệnh hay quyết định thay thế

Theo Thông tư số 31/2017/TT-BGDĐT của Bộ GD&ĐT về hướng dẫn thực hiện Hoạt động TVTL cho học sinh trong trường phổ thông [5], giải thích nghĩa:

- TVTL cho học sinh là sự hỗ trợ tâm lý, giúp học sinh nâng cao hiểu biết về

17

bản thân, hoàn cảnh gia đình, mối quan hệ xã hội Qua đó, học sinh tăng cường cảm xúc tích cực và tự đưa ra quyết định trong những tình huống khó khăn mà mình gặp phải trong quá trình học tập tại trường

- Tham vấn tâm lý cho học sinh là sự tương tác, trợ giúp tâm lý và can thiệp (khi cần thiết) của cán bộ, giáo viên tư vấn đối với học sinh khi gặp phải những tình huống khó khăn như học tập, mối quan hệ gia đình, tương tác xã hội hoặc nhận thức bản thân Mục tiêu là giúp học sinh tăng cường cảm xúc tích cực và tự lựa chọn phương án thực hiện phù hợp với tình huống đó

Từ các quan niệm trên có thể nhận thấy rằng:

TVTL là quá trình hỗ trợ học sinh, phụ huynh và giáo viên trong việc tự khám phá bản thân, hiểu rõ tính cách và những ảnh hưởng của hành vi cá nhân đối với người khác Đồng thời, tư vấn giúp họ tìm kiếm giải pháp tối ưu cho các vấn đề, định hướng phát triển trong học tập và cuộc sống khi có nhu cầu

TVTL đóng vai trò hướng dẫn và hỗ trợ của giáo viên cho học sinh trong toàn bộ quá trình giáo dục, giúp giải quyết khó khăn khi gặp phải trong học tập hoặc tham gia các hoạt động tại trường

Người TVTL trong trường học được đánh giá chuyên nghiệp thông qua mối quan hệ tương tác mà họ thiết lập với học sinh, phụ huynh và giáo viên Điều này góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động giáo dục, củng cố mối quan hệ giữa gia đình, nhà trường và xã hội

TVTL là một hoạt động mang tính phòng ngừa, hỗ trợ học sinh trong việc nâng cao khả năng giải quyết các khó khăn trong học tập và cuộc sống, phát triển kỹ năng sống, đồng thời tăng cường sức khỏe thể chất và tinh thần, hoàn thiện nhân cách Hoạt động này không chỉ cần thiết cho học sinh THCS và THPT mà còn là nhu cầu thiết yếu đối với học sinh Tiểu học, nhằm giúp các em thích nghi tốt hơn với những vấn đề phức tạp của cuộc sống

Từ cách tiếp cận này, có thể quan niệm: Hoạt động TVTL của học sinh các

trường tiểu học là hoạt động có mục đích, có tổ chức của các lực lượng sư phạm trong nhà trường nhằm hỗ trợ, giúp đỡ học sinh trong việc giải quyết các khó khăn nảy sinh trong học tập, rèn luyện, trong cuộc sống giao tiếp, sinh hoạt, giải quyết

18

mối quan hệ với bạn bè, thầy, cô giáo, người thân, từ đó nâng cao nhận thức, thái

độ, tăng cảm xúc tích cực, đồng thời tự lựa chọn và ra các quyết định phù hợp trong tình huống nhất định

Đây là hoạt động phòng ngừa, hỗ trợ người học nâng cao năng lực tự giải quyết khó khăn trong học tập và cuộc sống, các mối quan hệ xã hội, định hướng nghề nghiệp; rèn luyện kỹ năng sống; tăng cường sức khỏe cả về thể chất và tinh thần, giúp người học hoàn thiện về nhân cách; ngoài ra còn trợ giúp cha mẹ học sinh, nhà trường và các tổ chức xã hội trong giáo dục người học; phát hiện sớm và phát triển các chương trình phòng ngừa, can thiệp thích hợp hướng đến thực hiện các mục tiêu giáo dục trong nhà trường

Chủ thể của hoạt động tâm lý học cho học sinh tiểu học có thể là nhà tâm lý học đường hoặc nhà tham vấn học đường khi họ trợ giúp giáo viên để giáo viên thực hiện tốt các chức năng của mình đối với học sinh Nhà tư vấn có thể là Ban Giám hiệu, tổ trưởng chuyên môn giúp đỡ các đồng nghiệp thực hiện tốt chức năng giảng dạy và giáo dục của mình hoặc nhà tư vấn cũng có thể là giáo viên chủ nhiệm khi họ giúp đỡ phụ huynh trong việc giáo dục con cái và kể cả các thành viên của các hội, đoàn thể (Bí thư đoàn thanh niên, Chủ tịch công đoàn) trong việc hỗ trợ các thành viên trong trường học góp phần vào thực hiện tốt giáo dục toàn diện cho học sinh

Hoạt động TVTL có vai trò quan trọng giúp học sinh tiểu học giải toả kịp thời những vấn đề tâm lý khi tiếp xúc với môi trường mạng xã hội, trong khi các em không có khả năng đề kháng trước thông tin xấu độc, tiêu cực, hay quản lý cảm xúc tiêu cực Vì vậy, để không có những suy nghĩ và hành động sai lệch thì gia đình và nhà trường cần định hướng và quan tâm đến sức khỏe tinh thần, tâm lý của trẻ ngay khi còn nhỏ

1.2.2 Phối hợp giữa nhà trường với gia đình trong tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học

Trước xu thế toàn cầu hóa một cách mạnh mẽ gần như mọi mặt của đời sống

xã hội hiện nay, một đứa trẻ 6 - 10 tuổi có thể sử dụng thành thạo một điện thoại thông minh là điều rất bình thường Vì người lớn luôn vùi mình vào công việc và ít

có thời gian dành cho con nên phần lớn các bậc phụ huynh đều cho con mình tiếp

19

xúc với thiết bị công nghệ và mạng xã hội khá sớm, bên cạnh những điều tích cực, thì sự tác động đó làm biến đổi tâm sinh lý, nhận thức của học sinh Học sinh thường có biểu hiện sống khép mình, khó hòa hợp, gặp khó khăn tâm lý Lúc này rất cần có sự phối hợp giữa gia đình với nhà trường để hướng dẫn hỗ trợ, giải quyết những khúc mắc, khó khăn tâm lý cho các em Hiện nay có nhiều phụ huynh chưa quan tâm đúng mức đến việc dạy học ở trường, khoán trắng việc giáo dục con em cho các thầy cô giáo, cho nhà trường Mỗi gia đình đều muốn con em mình học giỏi

và ngoan nhưng lại chưa hỗ trợ tích cực cho nhà trường, nhất là phối hợp trong TVTL con em mình Để xoá bỏ tư tưởng trên, nhà trường phải có trách nhiệm giải thích, thuyết phục để mỗi gia đình đều nhận thức được trách nhiệm của mình đối với quá trình giáo dục nói chung và đối với hoạt động TVTL nói riêng Sự phối hợp giữa nhà trường với gia đình sẽ phát huy sức mạnh tổng hợp, mang lại kết quả tốt nhất trong TVTL cho học sinh

Bản chất của quá trình phối hợp giữa nhà trường với gia đình trong hoạt động TVTL cho học sinh là sự thỏa thuận chung để đi đến nhất trí chung về nhận thức, mục tiêu, nội dung, phương thức thực hiện hoạt động TVTL Đó là quá trình xây dựng kế hoạch, xác định cơ chế hoạt động, đóng góp theo khả năng có sự cố gắng tối đa các thành viên tham gia nhằm góp phần thực hiện mục tiêu của hoạt động TVTL đề ra

Việc phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường với gia đình trong hoạt động TVTL cho học sinh tạo ra sự ràng buộc lẫn nhau, tạo ra môi trường sư phạm lành mạnh là rất cần thiết, hạn chế được những ảnh hưởng tiêu cực của xã hội tác động vào các

em, tạo động lực cho sự phát triển nhân cách đúng định hướng, đúng mục tiêu Vì vậy trong phối hợp các mối quan hệ phải linh động hơn, phù hợp hơn trong bối cảnh mới nhằm đạt được kết quả cao trong quá trình giáo dục và nhà trường phải giữ vai trò chủ đạo Ngày nay nền kinh tế thị trường đang hình thành và phát triển, hợp tác kinh tế và mở rộng giao lưu văn hoá các nước theo hướng đa phương Nhưng ngược lại nhiều vấn đề tiêu cực của xã hội đáng lo ngại (bạo lực học đường, ma túy, cờ bạc, mê gameonline ) đã và đang xâm nhập vào trường học tạo ra môi trường không tốt, gây ra nhiều hệ lụy, trong đó có các khó khăn về tâm lý của học sinh đòi

đó, nhà trường lập kế hoạch phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội, tổ chức thực hiện kế hoạch và tổng kết, đánh giá việc thực hiện kế hoạch Cùng với đó, nhà trường tư vấn cho cha mẹ học sinh và các lực lượng giáo dục kiến thức về tâm lý học, giáo dục học, cũng như bồi dưỡng phương pháp giáo dục gia đình để hỗ trợ hiệu quả hơn cho việc phát triển tâm lý học sinh

Cơ chế phối hợp trong hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh tiểu học là

hệ thống các mối quan hệ, phương thức tổ chức, vai trò, trách nhiệm và hình thức phối hợp giữa nhà trường với gia đình cũng như các lực lượng xã hội có liên quan nhằm đảm bảo hoạt động tư vấn được triển khai một cách đồng bộ, hiệu quả và bền vững Trong cơ chế phối hợp này, nhà trường giữ vai trò trung tâm và chủ đạo, với các lực lượng tham gia bao gồm Ban giám hiệu, giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn, nhân viên tư vấn học đường (nếu có), các tổ chức đoàn thể trong trường; phía gia đình là cha mẹ hoặc người giám

hộ hợp pháp của học sinh; và trong những trường hợp cần thiết, có thể huy động sự phối hợp từ các tổ chức bên ngoài như trung tâm y tế, cơ quan y tế học đường, tổ chức đoàn thể địa phương, hội bảo vệ trẻ em Cơ chế phối hợp được thực hiện thông qua nhiều hình thức linh hoạt như sổ liên lạc điện tử, thư mời, họp phụ huynh định kỳ hoặc đột xuất, các hội nghị chuyên đề về tâm

lý học đường, các buổi tư vấn nhóm nhỏ hoặc cá nhân, hoặc thông qua các

21

hoạt động trực tiếp như thăm hỏi gia đình học sinh Trong cơ chế này, nhà trường có trách nhiệm chủ động xây dựng kế hoạch phối hợp, tổ chức triển khai, phân công nhiệm vụ và giám sát thực hiện; gia đình có trách nhiệm cung cấp thông tin đầy đủ, phối hợp thực hiện các biện pháp hỗ trợ tâm lý tại nhà

và đồng hành cùng con trong quá trình phát triển; các tổ chức, cá nhân liên quan đóng vai trò hỗ trợ về chuyên môn, truyền thông, nguồn lực hoặc can thiệp khi có dấu hiệu bất thường Việc xây dựng cơ chế phối hợp cần đảm bảo

rõ ràng, minh bạch về trách nhiệm giữa các bên, có sự thống nhất về mục tiêu, nội dung và phương pháp phối hợp, hướng tới mục tiêu cuối cùng là giúp học sinh được hỗ trợ tâm lý kịp thời, đúng cách, từ đó phát triển toàn diện về nhân cách, kỹ năng và sức khỏe tinh thần

Phương pháp, cách thức phối hợp giữa nhà trường với gia đình trong TVTL cho học sinh ở các trường tiểu học, cần có những cách thức phù hợp bổ sung cho nhau đó là: Phương pháp phối hợp bằng văn bản: biên bản cuộc họp giữa phụ huynh học sinh với nhà trường, triển khai những văn bản chỉ đạo của cấp trên (điều lệ Hội, những quyết định của nhà nước về tổ chức hội PHHS, luật giáo dục ….), văn bản về

kế hoạch phối hợp giữa nhà trường với gia đình và xã hội, sổ liên lạc của học sinh, gửi thư, thông báo về gia đình học sinh khi cần thiết; Phương pháp tuyên truyền cho giáo viên và phụ huynh học sinh và các lực lượng giáo dục về hoạt động TVTL Tổ chức các buổi hội thảo hướng dẫn và bồi dưỡng kinh nghiệm giáo dục cho cha mẹ học sinh là một trong những biện pháp quan trọng Trong các buổi này, cha mẹ học sinh có cơ hội chia sẻ kinh nghiệm, báo cáo điển hình về cách giáo dục con em mình, đồng thời học hỏi từ những gương điển hình trong trường và lớp học Bên cạnh đó, phương pháp phối hợp hành động cũng đóng vai trò then chốt, bao gồm việc thành lập hội cha mẹ học sinh và tổ chức định kỳ các cuộc họp để tạo sự gắn kết giữa gia đình và nhà trường Giáo viên chủ nhiệm thường xuyên gặp gỡ, trao đổi với cha mẹ học sinh và tổ chức thăm gia đình học sinh để nắm bắt tình hình, đồng thời kiểm tra, đánh giá rút kinh nghiệm một cách thường xuyên Có quy định rõ nhiệm vụ, tiêu chuẩn thi đua và phối hợp chặt chẽ với giáo viên chủ nhiệm để động

22

viên, khen thưởng kịp thời Ngoài ra, việc tổ chức bồi dưỡng kỹ năng cho giáo viên chủ nhiệm trong việc phối hợp với cha mẹ học sinh và các lực lượng giáo dục cũng

là một yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả phối hợp giáo dục

Nguyên tắc phối hợp giữa nhà trường và gia đình trong hoạt động TVTL cho học sinh tiểu học đòi hỏi sự thống nhất về mục tiêu, nội dung, phương pháp và cách thức triển khai các hoạt động TVTL giữa hai môi trường giáo dục căn bản của học sinh: nhà trường và gia đình Trước hết, sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình phải được xây dựng trên nền tảng niềm tin, sự thấu hiểu và tôn trọng lẫn nhau Khi các bậc cha mẹ và giáo viên nhìn nhận nhau là những người bạn đồng hành trong việc giáo dục và chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh, họ sẽ dễ dàng chia sẻ, khích lệ và ủng hộ những nỗ lực của nhau Từ đó, hình thành một mối quan hệ hợp tác tích cực, chủ động và bền vững Bên cạnh đó, Nhà trường cần thông báo kịp thời cho phụ huynh về những biểu hiện tâm lý đáng chú ý, những khó khăn mà học sinh gặp phải trong môi trường học đường Ngược lại, gia đình cũng cần phản hồi về những thay đổi tâm lý, hành vi của con em trong môi trường gia đình Việc cập nhật thông tin liên tục và nhất quán giúp các bên có cái nhìn toàn diện, từ đó xác định đúng nguyên nhân và phương hướng hỗ trợ phù hợp Ngoài ra, nguyên tắc phối hợp cũng yêu cầu sự chia sẻ trách nhiệm và đồng thuận trong hành động Gia đình và nhà trường cần thống nhất các biện pháp can thiệp tâm lý, tránh tình trạng chỉ nhà trường hành động còn phụ huynh thụ động hoặc ngược lại Cuối cùng, để đảm bảo tính thực chất và bền vững, sự phối hợp cần được thực hiện thường xuyên, liên tục,

có kế hoạch và được đánh giá định kỳ

1.2.3 Vai trò hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

Quá trình TVTL theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình không chỉ giúp các em có thể giải quyết tốt các vấn đề vướng mắc mà còn hỗ trợ cải thiện tốt các mối quan hệ với thầy cô, cha mẹ, bạn bè…Tư vấn sẽ giúp cho học sinh mau chóng giải quyết các tình huống khó khăn trong học tập và cuộc sống Đồng thời, các em cũng có được đời sống lành mạnh, thoải mái, giảm bớt các áp lực, căng

thẳng để học tập và sinh hoạt vui vẻ, hiệu quả hơn

23

Hoạt động TVTL theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình giúp giảm thiểu các vấn đề trong quá trình phát triển nhân cách của học sinh tiểu học Song song với việc tiếp thu kiến thức, môi trường giáo dục cũng ảnh hưởng đáng kể đến quá trình phát triển nhân cách của trẻ Các sự kiện xảy ra xung quanh, cách cư

xử của bố mẹ, người thân trong gia đình, của giáo viên, cán bộ nhà trường và bạn bè đều tác động đến quan niệm, tư duy của trẻ Nhiều trẻ có thể bị méo mó trong nhân cách khi phải chịu đựng áp lực học tập và phải tự mình đối phó với những tổn thương tâm lý như bị bố mẹ chì chiết, la mắng, thầy cô giáo quá nghiêm khắc, bị cô lập, tẩy chay… Nếu được có được sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường tư vấn học đường kịp thời, trẻ có thể lấy lại tinh thần và chữa lành tổn thương tâm lý

Bên cạnh đó, hoạt động TVTL theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình trang bị cho học sinh những kĩ năng cần thiết Chương trình giáo dục chỉ tập trung cung cấp kiến thức cho học sinh và rất ít khi trang bị cho các em những kỹ năng mềm, vì vậy cùng với nhà trường, gia đình cần tích cực hỗ trợ nhà trường trong giáo dục bổ sung những kỹ năng này Chính vì vậy, mục tiêu thứ hai của hoạt động TVTL cho học sinh tiểu học là giúp học sinh có những kỹ năng cần thiết Việc chủ động trang bị cho các em những kỹ năng này sẽ hạn chế được nhiều vấn đề tâm

lý và giảm thiểu tối đa các tình huống đáng tiếc Hơn nữa khi học sinh có đầy đủ kỹ năng, các em sẽ chủ động hơn trong cuộc sống, rèn tinh thần trách nhiệm và không phụ thuộc quá nhiều vào thầy cô, bố mẹ

Hoạt động TVTL học sinh theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình còn tạo mối liên kết chặt chẽ giữa giáo viên, học sinh và phụ huynh học sinh Trong chương trình giáo dục, giáo viên không chỉ truyền đạt những kiến thức sách vở mà còn phải giúp các em hiểu về những tiêu chuẩn đạo đức, biết đồng cảm, thấu hiểu

và chia sẻ với những người xung quanh Đồng thời giúp các em ý thức được hành vi của mình và sống có trách nhiệm hơn Đồng thời, thông qua hoạt động TVTL còn giúp phụ huynh hiểu và gần con hơn Thực trạng chung của phụ huynh Việt Nam là không hiểu rõ tâm lý của con cái Khi thấy con buồn chán, nhiều phụ huynh còn cho rằng cho con lười học, hư hỏng và đua đòi Bố mẹ thường quan tâm đến thể chất và kết quả học tập mà quên rằng, con cũng cần được quan tâm về mặt tinh thần – nhất

để tạo cho các em tinh thần thoải mái khi học tập, tránh những trường hợp sang chấn tâm lý khi bị nhà trường thực hiện các hình thức kỷ luật nghiêm khắc

Nhìn chung, mục tiêu bao trùm của tư vấn học đường là cải thiện sức khỏe tinh thần cho học sinh, giáo viên và các bậc phụ huynh Tinh thần tốt cho các em học tập thoải mái, hứng thú và luôn tìm thấy niềm vui trong cuộc sống Ngoài ra, giáo viên và phụ huynh có tinh thần tốt cũng sẽ giáo dục trẻ đúng cách và biết cách

xử lý khéo kéo khi con trẻ sai phạm Để hoàn thành mục tiêu tư vấn học đường cho học sinh tiểu học, nhà trường cần tạo điều kiện cho học sinh, phụ huynh, giáo viên

và cán bộ có cơ hội tiếp cận Ngoài ra, TVTL cũng là bước đầu để các em biết đến trị liệu tâm lý – giải pháp vàng trong cải thiện các vấn đề tâm lý học đường

1.2.4 Mô hình và quy trình tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

1.2.4.1 Mô hình tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học

Hiện nay mô hình TVTL có nhiều cách hiểu khác nhau Trong thực tế có hai loại mô hình cần quan tâm:

- Mô hình trên bình diện chuyên môn

Mô hình trên bình diện chuyên môn được hiểu là mô hình đề cập đến quy trình tư vấn/TVTL đáp ứng các chuẩn nghề nghiệp tư vấn/TVTL; các yêu cầu cụ thể ở nhà tâm lý phải được đảm bảo chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp để có thể thực hiện mô hình này Bản chất của mô hình này mang tính can thiệp trong hoạt động tư vấn Tiến trình tư vấn/TVTL sẽ giúp cho thân chủ nhận thấy được rõ hơn vấn đề mà mình đang gặp phải, mặc dù trước kia họ không thể nào tự mình nhận

25

thấy được (hay không muốn chấp nhận) Từ đó, thân chủ có thể nhìn thấu vấn đề của mình để có thể tự đưa ra sự lựa chọn và quyết định dưới sự hỗ trợ và định hướng của nhà tâm lý

- Mô hình trên bình diện phát triển

Mô hình trên bình diện phát triển được hiểu là mô hình đề cập đến nhiệm vụ, chức năng, vai trò và các yêu cầu có liên quan của các trụ cột trong mô hình để mô hình có thể có tính thực tiễn Đồng thời, mô hình còn nhấn mạnh vào việc thiết lập mối quan hệ hợp tác giữa các nguồn lực khác nhau trong cuộc sống như gia đình – nhà trường – xã hội nhằm thúc đẩy công tác này Các điều kiện hay các vấn đề có liên quan đến chính sách ban đầu cho hoạt động TVTL sẽ được đề cập để đảm bảo

mô hình có thể được thực thi và phát triển Bản chất của mô hình này mang tính xác lập cơ sở để thực hiện và hướng đến sự phát triển trong thực tế

1.2.4.2 Quy trình tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

Dựa trên mô hình TVTL tiếp cận từ góc độ phát triển, có thể khái quát quy trình TVTL cho học sinh ở các trường tiểu học như sau:

Bước 1 Nhận diện vấn đề

Lập tổ hỗ trợ học sinh dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Hiệu trường nhà trường với các thành phần gồm ban giám hiệu, cán bộ đoàn đội, giám thị, giáo viên chủ nhiệm, trưởng ban phụ huynh và đội ngũ cán bộ TVTL

Nhiệm vụ của tổ hỗ trợ học sinh là nhận diện nhu cầu của học sinh, giáo viên

và phụ huynh học sinh đối với các hoạt động hỗ trợ tâm lý Hàng năm vào đầu năm học, tổ hỗ trợ triển khai lấy phiếu đánh giá nhu cầu được tham vấn, hỗ trợ tâm lý, sàng lọc rối nhiễu học đường từ tất cả các lớp trong nhà trường Qua đó lập kế hoạch chi tiết cho các hoạt động phòng ngừa, tọa đàm, tham vấn tâm lý cho cả năm học

Bước 2 Phân tích vấn đề

Thông qua những thông tin thu dược từ các phiếu nhu cầu, cũng như thông tin trực tiếp từ giáo viên chủ nhiệm, đội ngũ làm TVTL - tên gọi là: cán bộ tâm lý nghiên cứu các trường hợp cụ thể để lên kế hoạch tác động

Đối với các hoạt động phòng ngừa, trên cơ sở thông tin thu được đầu năm,

Với học sinh được giáo viên chủ nhiệm giới thiệu, văn phòng sẽ tiếp nhận và tìm hiểu sâu hơn về những vấn đề của học sinh Những thông tin này được ghi chép cẩn thận vào hồ sơ tâm lý Đối với những tình huống quen thuộc, làm TVTL có thể thực hiện ngay các biện pháp tác động Trong trường hợp vấn để của học sinh phức tạp, làm TVTL sẽ phải ghi chép đầy đủ thông tin để đưa ra hội đồng chuyên môn trước khi can thiệp

Bước 3 Tiến hành các hoạt động can thiệp

Tại bước này, văn phòng áp dụng mô hình can thiệp 3 bậc gồm các nội dung:

1 Can thiệp phổ quát: Thiết lập nền tảng can thiệp toàn trường cho tất cả học sinh Đối với học sinh tiểu học sẽ chú trọng cung cấp kiến thức về những thay đổi

về cơ thể và tinh thần khi đến tuổi dậy thì; tập trung vào các hoạt động tọa đàm, các khóa tập huấn kỹ năng về phòng trách các tệ nạn xã hội; sử dụng chất kích thích; lạm dụng các trò chơi nguy hiểm đến tính mạng…

2 Can thiệp trung tâm: Can thiệp sớm cho một số học sinh Với một số học sinh có một vài biểu hiện của các vấn đề về hành vi và tâm lý như lo âu căng thẳng… sẽ được can thiệp theo nhóm hoặc cá nhân thông qua các hoạt động thay đổi hành vi, cũng như các kỹ năng giải quyết vấn đề, kiểm soát cảm xúc…

3 Tập trung sâu: Can thiệp sâu cho một số học sinh Với có thể gặp phải những khó khăn tâm lý ở mức độ nặng, văn phòng tập trung can thiệp nhiều cả về mặt thời gian và mức độ tác động Các em được can thiệp cá nhân với nhà tham vấn

1 tuần 1 lần và làm liên tục hơn 10 buổi Trong một số trường hợp tác động của làm TVTL không khả quan, văn phòng sẽ liên hệ với các cơ sở y tế chuyên ngành để kịp thời can thiệp

27

Bước 4 Xây dựng các chiến lược củng cố và phòng ngừa sớm

Các biện pháp giáo dục đối với học sinh; Giáo dục nhân cách và kỹ năng sống được chú trọng với sự triển khai toàn trường và thực hiện thường xuyên, có sự đánh giá cụ thể Vấn đề bạo lực đang ngày càng gia tăng tại trường học, do đó, các nhà tham vấn cần hỗ trợ trong các chương trình giảm bạo lực và kiểm soát giận dữ đối với học sinh Điều này góp phần giải quyết mâu thuẫn giữa bạn bè đồng lứa, giảm thành kiến và tăng cường hợp tác giữa các học sinh Bên cạnh đó, giáo dục pháp luật và phòng ngừa tội phạm, phòng chống băng đảng hoặc kết bè trong trường học và ngoài cộng đồng cũng rất quan trọng Việc giáo dục thanh thiếu niên về bạo lực thông qua các buổi giao lưu, phòng chống bạo lực trong gia đình và xâm hại tình dục cũng được xem là một phần không thể thiếu trong chương trình giáo dục

Các biện pháp giáo dục từ gia đình: Tập huấn các kỹ năng làm cha mẹ cho bậc phụ huynh nhằm giúp họ có kiến thức và kỹ năng trong việc giáo dục con cái Phụ huynh cần thiết lập và truyền đạt các tiêu chí về hành vi rõ ràng cho con cái thông qua hành động và lời nói để con em thực hiện một cách hiệu quả Tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo giúp phụ huynh cải thiện biện pháp kiểm soát và kỷ luật con cái mà không cần sử dụng các biện pháp bạo lực như đánh đập hay mắng nhiếc Đồng thời, phụ huynh cũng cần làm gương để con cái có thể noi theo và học hỏi

Các biện pháp giáo dục từ môi trường sư phạm: Xây dựng văn hóa học đường với các giá trị và chuẩn mực thống nhất, phù hợp với lứa tuổi, văn hóa truyền thống và quy định chung của nhà trường Điều này tạo môi trường giáo dục an toàn và tích cực cho học sinh, giúp các em phát triển toàn diện về cả nhân cách và kỹ năng

Bước 5: Theo dõi, đánh giá và rút kinh nghiệm

Nhà tham vấn cần lưu ý đến những tiến bộ của học sinh đã đạt được để củng

cố và tăng cường niềm tin của học sinh Đồng thời, cần trao đổi với học sinh về kết quả mà họ đã đạt được, xác định nguồn lực giúp đạt thành công, và tìm nguyên nhân nếu chưa hoàn thành nhiệm vụ nào, mà không nên trách móc Khi kết thúc mối quan hệ tư vấn, cần tạo điều kiện để học sinh chia sẻ cảm giác mất mát và thảo luận về những thành công đã đạt được trong quá trình tư vấn Sau đó, giáo viên tư vấn cần theo dõi sự phát triển của học sinh để hỗ trợ tiếp theo khi cần thiết

Khi tâm lý có sự bất ổn, khúc mắc, học sinh cần được giải tỏa, chia sẻ bằng

sự trợ giúp, tư vấn về cách thức giải quyết, đối diện với tình huống có vấn đề để tránh sự hoang mang, hạn chế những hành vi tiêu cực Khi đó, vai trò của nhà trường, thầy cô giáo, tư vấn viên là vô cùng quan trọng và cần thiết Điều 3 Thông

tư 31/2017/TT-BGDĐT về hướng dẫn thực hiện công tác TVTL cho học sinh trong trường phổ thông do Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành [5], xác định mục tiêu hoạt động TVTL cho học sinh phổ thông gồm:

Phòng ngừa, hỗ trợ và can thiệp (khi cần thiết) đối với học sinh gặp khó khăn

về tâm lý trong học tập và cuộc sống nhằm tìm hướng giải quyết phù hợp, giảm thiểu tác động tiêu cực có thể xảy ra Qua đó, góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện và phòng, chống bạo lực học đường

Hỗ trợ học sinh rèn luyện kỹ năng sống, tăng cường ý chí, niềm tin, bản lĩnh

và thái độ ứng xử phù hợp trong các mối quan hệ xã hội Đồng thời, giúp nâng cao sức khỏe thể chất và tinh thần, từ đó góp phần xây dựng và hoàn thiện nhân cách cho học sinh

Để đạt được mục đích trên, dựa theo thông tư số 31/2017/TT-BGDĐT, ban hành ngày 18/12/2017 hướng dẫn các trường phổ thông triển khai thực hiện công tác, hỗ trợ, TVTL cho học sinh chủ thể tư vấn bao gồm: Ban giám hiệu, giáo viên làm công tác TVTL

Ở cấp Tiểu học, TVTL giúp học sinh hiểu về bản thân qua các chương trình hoạt động giáo dục tổng thể, các dịch vụ, các hoạt động giúp đỡ trực tiếp cá nhân từng học sinh có yêu cầu; giúp các em biết chia sẻ những điểm tương đồng, và xem xét, kiểm tra những điểm đặc biệt độc đáo của riêng mình Tư vấn viên quan tâm giúp đỡ các em chú ý thế ngồi, dáng đi phù hợp khoa học

1.2.5.2 Nội dung hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh ở các trường tiểu học theo hướng phối hợp giữa nhà trường với gia đình

Theo điều 5 của Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo

29

có hiệu lực từ ngày 02/02/2018 về việc hướng dẫn Hoạt động TVTL trong trường học và Thông tư 11/2024/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo có hiệu lực từ ngày 04/11/2024 về quy định mã số, tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp và xếp lương viên chức tư vấn học sinh trong các cơ sở giáo dục phổ thông và trường chuyên biệt công lập, có quy định rõ về nội dung tư vấn tấm lí học đường và yêu cầu đối với năng lực của tư vấn viên tâm lý học đường gồm:

Thứ nhất, tư vấn giúp học sinh phát triển bản thân Hoạt động này hướng tới

việc hỗ trợ các em nhận thức rõ hơn về bản thân, bao gồm cảm xúc, năng lực, sở thích, điểm mạnh và điểm hạn chế Từ đó, học sinh được rèn luyện lòng tự trọng, sự

tự tin, hình thành các kỹ năng tự kiểm soát hành vi, biết đặt mục tiêu và định hướng phát triển cá nhân một cách tích cực Đây là nền tảng để học sinh có thể chủ động vượt qua khó khăn trong học tập cũng như trong cuộc sống

Thứ hai, tư vấn về mối quan hệ Ở lứa tuổi tiểu học, học sinh bắt đầu mở

rộng các mối quan hệ xã hội ngoài phạm vi gia đình, vì vậy việc xây dựng và duy trì các mối quan hệ tích cực là rất quan trọng Hoạt động tư vấn giúp học sinh nâng cao

kỹ năng giao tiếp, biết cách thể hiện cảm xúc, chia sẻ, hợp tác với bạn bè và thầy cô, đồng thời biết giải quyết các xung đột một cách văn minh Đặc biệt, trong bối cảnh nhiều học sinh có dấu hiệu bị cô lập, bị bắt nạt hay gặp khó khăn trong hoà nhập, việc hỗ trợ kịp thời sẽ giúp các em ổn định tâm lý và phát triển xã hội lành mạnh

Thứ ba, tư vấn trong học tập Học sinh tiểu học thường gặp những khó khăn

trong quá trình học như thiếu tập trung, chậm hiểu bài, áp lực từ thành tích hoặc kỳ vọng của gia đình Tư vấn tâm lý trong lĩnh vực này nhằm hỗ trợ các em nhận diện khó khăn, hướng dẫn kỹ năng học tập hiệu quả như quản lý thời gian, ghi nhớ, lập

kế hoạch học tập và phát triển thói quen học tập tích cực Đồng thời, tư vấn viên cũng có thể phối hợp với giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh để tạo ra môi trường học tập hỗ trợ tốt nhất cho học sinh

Thứ tư, tư vấn tâm lý lứa tuổi Ở độ tuổi 6–11, học sinh bắt đầu trải qua

những thay đổi tâm - sinh lý ban đầu như nhận thức giới tính, cảm xúc lạ lẫm với môi trường xã hội, hoặc biểu hiện lo âu, sợ hãi Tư vấn tâm lý giúp các em hiểu và thích nghi với những thay đổi đó một cách nhẹ nhàng, đồng thời cung cấp các kiến