Khảo sát Đặc Điểm lao Động nhà báo trong các sản phẩm báo chí giữa báo quân Đội nhân dân và Đài phát thanh truyền hình cần thơ trong các sản phẩm nhân dịp lễ kỷ niệm 50

Trong suốt quá trình thực hiện bài tiểu luận với đề tài: “Khảo sát đặc điểm lao động nhà báo trong các sản phẩm báo chí giữa Báo Quân đội Nhân dân và Đài Phát thanh - Truyền hình Cần Th

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

BÁO CÁO MÔN LAO ĐỘNG NHÀ BÁO

ĐỀ TÀI: Khảo sát đặc điểm lao động nhà báo trong các sản phẩm báo chí giữa Báo Quân đội Nhân dân và Đài Phát thanh - Truyền hình Cần Thơ trong các sản phẩm nhân dịp Lễ kỷ niệm 50 năm Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU 3

MỞ ĐẦU 4

1.Tính cấp thiết của đề tài 4

2 Mục tiêu nghiên cứu 5

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Bố cục bài báo cáo 8

NỘI DUNG 10

I CƠ SỞ LÝ LUẬN 10

1 Khái niệm Lao động nhà báo và đặc điểm Lao động nhà báo 10

2 Lao động nhà báo trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí 15

3 Lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí 39

4 Lao động nhà báo trong sản xuất sản phẩm báo chí nhân dịp Lễ kỷ niệm 50 năm Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/04/1975 - 30/04/2025) 46

II KHẢO SÁT THỰC TIỄN LAO ĐỘNG NHÀ BÁO TRONG QUY TRÌNH SẢN XUẤT SẢN PHẨM BÁO CHÍ 47

1 Thông tin về đối tượng khảo sát 47

2 Thời gian thực hiện khảo sát 50

3 Bảng hỏi các tiêu chí khảo sát lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí 51

4 Phân tích các tiêu chí khảo sát lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí 76

5 So sánh các tiêu chí khảo sát lao động nhà báo trong quy trình sản xuất các sản phẩm báo chí 120

6 Đề xuất hướng và định hướng thay đổi trong việc lao động nhà báo trong quy trình sáng tạo, sản xuất sản phẩm báo chí 126

KẾT LUẬN 127

TÀI LIỆU THAM KHẢO 130

LỜI CẢM ƠN 131

LỜI NÓI ĐẦU

Lời đầu tiên, nhóm chúng em xin trân trọng gửi lời cảm ơn sâu sắc đến

giảng viên Nguyễn Thị Hằng Thu, người đã trực tiếp giảng dạy và tận tình

hướng dẫn nhóm chúng em trong suốt quá trình học tập cũng như thực hiện bài tiểu luận này Bằng tâm huyết nghề nghiệp và sự nghiêm túc trong giảng dạy, cô

đã truyền đạt cho chúng em không chỉ những kiến thức nền tảng, chuyên sâu mà còn là phương pháp tư duy khoa học, khả năng tiếp cận vấn đề một cách linh hoạt

và thực tiễn hơn

Trong suốt quá trình thực hiện bài tiểu luận với đề tài: “Khảo sát đặc điểm lao động nhà báo trong các sản phẩm báo chí giữa Báo Quân đội Nhân dân

và Đài Phát thanh - Truyền hình Cần Thơ trong các sản phẩm nhân dịp Lễ

Kỷ niệm 50 năm Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước”, chúng em đã

luôn nhận được sự hỗ trợ kịp thời, những lời góp ý cụ thể và định hướng rõ ràng

từ cô Điều đó không chỉ giúp nhóm chúng em định hình được cấu trúc và nội dung bài nghiên cứu mà còn nâng cao tinh thần trách nhiệm, thái độ nghiêm túc trong học tập và nghiên cứu khoa học

Nhóm chúng em đã nỗ lực vận dụng những kiến thức đã học, kết hợp với quá trình tự tìm hiểu tài liệu, phân tích lý luận và thực tiễn, để hoàn thiện nội dung bài tiểu luận một cách toàn diện và hợp lý nhất có thể Tuy nhiên, do còn hạn chế

về kinh nghiệm, năng lực chuyên môn cũng như thời gian thực hiện, bài làm chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Vì vậy, nhóm rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu từ cô để có thể rút kinh nghiệm và hoàn thiện hơn trong những lần nghiên cứu tiếp theo

Một lần nữa, nhóm chúng em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến cô Nguyễn Thị Hằng Thu Sự tận tâm của cô là nguồn động lực to lớn giúp chúng em hoàn

thành tốt bài tiểu luận này và có thêm nhiều bài học kinh nghiệm trong quá trình học tập và rèn luyện của mình

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài

Đất nước ta đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với khát vọng vươn lên mạnh mẽ của dân tộc, gắn liền với công cuộc đổi mới toàn diện dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng và sự điều hành hiệu quả của Nhà nước Trong bối cảnh đó, báo chí – truyền thông Việt Nam không ngừng mở rộng và phát triển vượt bậc trên nhiều phương diện như loại hình, số lượng và chất lượng ấn phẩm, đội ngũ người làm báo, nền tảng kỹ thuật – công nghệ, cũng như các hoạt động kinh tế và dịch vụ truyền thông

Kinh tế - xã hội Việt Nam đang có những chuyển biến sâu sắc trong thời

kỳ hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa, với nền tảng là công nghệ số hiện đại Trong môi trường truyền thông kỹ thuật số, nơi các kết nối siêu tốc đang định hình lại cách thức tiếp cận thông tin, Việt Nam có cơ hội lớn để khai thác hiệu quả nguồn lực mềm, từ đó tăng cường sức mạnh mềm quốc gia, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển bền vững và toàn diện

Với tính chất đặc thù, báo chí – truyền thông không chỉ là kênh thông tin, giao tiếp xã hội mà còn đóng vai trò là cầu nối và công cụ can thiệp hiệu quả vào các vấn đề văn hóa, kinh tế, chính trị Nó là phương tiện truyền tải quan điểm chính trị, định hướng dư luận xã hội, tạo lập sự đồng thuận và khơi dậy động lực phát triển đất nước trong bối cảnh nhiều cơ hội đan xen thách thức

Trong dòng chảy thông tin hiện đại, báo chí giữ vai trò then chốt trong việc truyền tải chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước đến với nhân dân; là công

cụ quan trọng để tuyên truyền thành tựu công cuộc đổi mới, giáo dục lòng yêu nước và tinh thần dân tộc Đặc biệt, trong những sự kiện chính trị – lịch sử trọng đại như kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 – 30/4/2025), vai trò của báo chí càng được thể hiện rõ nét Đây là dịp

để toàn dân ôn lại trang sử vàng của dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đồng thời khơi dậy lòng tự hào dân tộc trong mỗi người dân Việt Nam

Trong bối cảnh đó, đội ngũ người làm báo là lực lượng trực tiếp sáng tạo

và sản xuất các sản phẩm báo chí, phản ánh sinh động, kịp thời và sâu sắc các hoạt động kỷ niệm cũng như giá trị lịch sử ngày 30/4 Lao động báo chí dịp này không chỉ là công việc chuyên môn thông thường, mà còn là hoạt động mang đậm tính chính trị – xã hội, đòi hỏi người làm báo phải có bản lĩnh, nhạy bén, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần trách nhiệm cao Từ khâu lựa chọn đề tài, thu thập, xử

lý thông tin cho đến hoàn thiện sản phẩm báo chí đều là quá trình lao động sáng tạo, cần có kỹ năng và kinh nghiệm vững vàng

Việc khảo sát thực tiễn lao động báo chí tại hai cơ quan tiêu biểu như Báo Quân đội nhân dân và Đài Phát thanh – Truyền hình Cần Thơ không chỉ giúp nhận diện đặc điểm lao động báo chí trong các môi trường khác nhau (trung ương

và địa phương), mà còn phản ánh xu hướng chuyển động, thích nghi của nghề báo trong thời kỳ phát triển mới

Do đó, đề tài này mang tính thời sự và có ý nghĩa thiết thực cả về phương diện lý luận và thực tiễn Đặc biệt, với sinh viên ngành báo chí việc nghiên cứu

và phân tích hoạt động nghề nghiệp của nhà báo sẽ góp phần nâng cao nhận thức, tích lũy kinh nghiệm học thuật và thực tiễn, từ đó định hình rõ hơn con đường rèn luyện để trở thành người làm báo chuyên nghiệp trong tương lai

2 Mục tiêu nghiên cứu

Thứ nhất, làm rõ cơ sở lý luận về khái niệm và đặc điểm lao động nhà báo; lao động nhà báo trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí; lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí Từ đó làm rõ các yếu tố cấu thành quá trình lao động báo chí như: tính sáng tạo, tính tập thể, tính thời sự và tính chuyên nghiệp

Thứ hai, khảo sát thực tiễn lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí của hai cơ quan báo chí lớn: Báo Quân đội Nhân dân và Đài Phát thanh - Truyền hình Cần Thơ Từ đó so sánh và phân tích các tiêu chí khảo sát lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí nhằm nhận diện đặc điểm, điều kiện tác nghiệp và môi trường làm việc của nhà báo trong dịp kỷ niệm

50 năm Ngày Giải phóng Miền Nam, thống nhất đất nước

Thứ ba, phân tích quy trình sáng tạo và sản xuất sản phẩm báo chí, từ khâu phát hiện đề tài, thu thập – xử lý thông tin, đến biên tập và xuất bản, qua đó làm

rõ vai trò của từng giai đoạn trong việc đảm bảo chất lượng và hiệu quả của sản phẩm báo chí

Thứ tư, so sánh và đối chiếu đặc điểm lao động báo chí giữa hai môi trường tác nghiệp (trung ương và địa phương) rút ra những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả lao động báo chí trong bối cảnh hiện nay

Thứ năm, thông qua hoạt động khảo sát thực tiễn lao động nhà báo trên 2

tờ báo Báo Quân đội nhân dân và Đài Phát thanh - truyền hình Cần Thơ đúc kết bài học và kinh nghiệm nhằm hỗ trợ sinh viên ngành báo chí nâng cao nhận thức nghề nghiệp, phát triển kỹ năng tác nghiệp và chuẩn bị tốt cho quá trình làm nghề

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất, hệ thống hóa cơ sở lý luận về lao động nhà báo và quy trình sản xuất sản phẩm báo chí

Thứ hai, dựa vào bảng hỏi các tiêu chí khảo sát lao động nhà báo trên thực tiễn quy trình sản xuất sản phẩm báo chí để khảo sát, thu thập thông tin về thực tiễn lao động nhà báo trên Báo Quân đội Nhân dân và Đài Phát thanh – Truyền hình Cần Thơ nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước

Thứ ba, so sánh và phân tích các tiêu chí khảo sát lao động nhà báo trong quy trình sản xuất tác phẩm báo chí

4 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi khảo sát là các sản phẩm báo chí thuộc đề tài Kỷ niệm 50 năm ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước được đăng tải từ ngày 25/4/2025 đến ngày 2/5/2025 trên Báo Quân đội Nhân dân và Đài Phát thanh – Truyền hình Cần Thơ

5 Phương pháp nghiên cứu

Báo cáo sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như:

Thứ nhất, phương pháp nghiên cứu tài liệu nhằm khái quát, tập hợp, kế thừa những tài liệu liên quan đến lao động nhà báo Đây là phương pháp nền tảng giúp nhóm xác định được cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu Nhóm đã tiến hành

thu thập, phân tích và hệ thống hóa các tài liệu chuyên ngành như giáo trình "Lao động nhà báo" của tác giả Lê Thị Nhã, các bài viết, công trình nghiên cứu, tài

liệu học thuật liên quan đến quy trình lao động của nhà báo trong môi trường báo chí hiện đại Phương pháp này giúp làm rõ các khái niệm, phân loại hoạt động lao động báo chí và bối cảnh nghề báo hiện nay, đồng thời cung cấp nền tảng lý luận vững chắc cho phần khảo sát thực tiễn

Thứ hai, phương pháp nghiên cứu thực nghiệm Nhằm phản ánh chân thực

và khách quan thực trạng lao động nhà báo tại hai cơ quan tiêu biểu là Báo Quân đội Nhân dân và Đài Phát thanh – Truyền hình Cần Thơ, nhóm đã tiến hành khảo sát thông qua bảng hỏi với hệ thống câu hỏi và bảng mã được thiết kế khoa học, phù hợp với mục tiêu nghiên cứu Việc khảo sát thực tiễn giúp nhóm tiếp cận được thông tin thực tế từ nhiều góc độ và môi trường báo chí khác nhau Đối tượng khảo sát bao gồm các tác phẩm báo chí thuộc nhóm đề tài Kỷ niệm 50 ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước được đăng tải từ ngày 25/4/2025 đến

ngày 2/5/2025 trên Báo Quân đội Nhân dân và Đài Phát thanh – Truyền hình Cần Thơ

Thứ ba, phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Phân tích các số liệu thu được

từ bảng hỏi khảo sát Sau khi thu thập được dữ liệu từ bảng hỏi, nhóm đã sử dụng phương pháp thống kê để tổng hợp, phân tích và so sánh các thông tin định lượng Việc mã hóa dữ liệu và trình bày dưới dạng bảng biểu, biểu đồ giúp minh họa

rõ ràng hơn các đặc điểm lao động báo chí được khảo sát, từ đó rút ra các nhận xét, đánh giá sát với thực tế

6 Bố cục bài báo cáo: bao gồm các phần

LỜI MỞ ĐẦU

MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận

1 Khái niệm Lao động nhà báo và đặc điểm Lao động nhà báo

2 Lao động nhà báo trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí

2.1 Lao động phát hiện, tìm kiếm đề tài

2.2 Lao động thu thập và kiểm chứng thông tin, tư liệu

2.3 Lao động xử lý thông tin, tư liệu

3 Lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí

3.1 Lao động nhà báo trong quy trình xuất bản báo in

3.2 Lao động nhà báo trong quy trình sản xuất báo mạng điện tử

3.3 Lao động nhà báo trong quy trình sản xuất chương trình phát thanh

3.4 Lao động nhà báo trong quy trình sản xuất chương trình truyền hình

4 Lao động nhà báo trong sản xuất sản phẩm báo chí nhân dịp Lễ kỷ niệm 50 năm Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/04/1975 - 30/04/2025)

II Khảo sát thực tiễn lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí

1 Thông tin về đối tượng khảo sát

a Báo Quân đội Nhân dân

b Đài Phát thành - Truyền hình Cần Thơ

2 Thời gian thực hiện khảo sát

3 Bảng hỏi các tiêu chí khảo sát lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí

4 Phân tích các tiêu chí khảo sát lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí

a Báo Quân đội Nhân dân

b Đài Phát thanh - Truyền hình Cần Thơ

5 So sánh các tiêu chí khảo sát lao động nhà báo trong quy trình sản xuất các sản phẩm báo chí

6 Đề xuất hướng và định hướng thay đổi trong việc lao động nhà báo trong quy trình sáng tạo, sản xuất sản phẩm báo chí

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI CẢM ƠN

NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Khái niệm Lao động nhà báo và đặc điểm Lao động nhà báo

a Khái niệm Lao động nhà báo

Lao động nói chung là hoạt động của con người nhằm tạo ra sản phẩm vật chất và tinh thần cho xã hội Bất cứ một ngành nghề nào cũng phải tiến hành quá trình lao động để hình thành nên sản phẩm của mình Các quá trình lao động đó không giống nhau mà bị chi phối bởi đặc điểm khác biệt của các sản phẩm tạo ra

Khác với văn học, hội họa, âm nhạc , sản phẩm báo chí không phải là mỗi tác phẩm riêng lẻ của từng cá nhân mà là trọn vẹn cả tờ báo, tạp chí hay chương trình phát thanh, truyền hình

Trong quá trình làm ra sản phẩm báo chí, mỗi cá nhân là một mắt xích

trong dây chuyền sản xuất Theo BalJac, trong cơ quan báo chí: "Có những nhà báo viết và nhà báo không viết Những nhà báo này, những người biên tập là những con ngựa kéo xe, những người kia, những người chủ là những người kinh doanh, họ kiểm lúa mạch cho súc vật kéo xe ăn và giữ gìn vốn''

Như vậy có thể hiểu, lao động nhà báo nói chung là toàn bộ quá trình hoạt động nghiệp vụ của các nhà báo tham gia vào quy trình sản xuất ra sản phẩm báo chí hoàn chỉnh (tờ báo, tạp chí, chương trình phát thanh, truyền hình )

b Đặc điểm Lao động nhà báo

b.1 Tính chân thật, khách quan, công bằng

Tính chân thật, khách quan và công bằng là những nguyên tắc quan trọng, quyết định chất lượng cũng như độ tin cậy của thông tin trong bài báo Bản chất của báo chí là dựa trên sự thật để thông tin Theo nhà báo Hữu Thọ từng chia sẻ:

“Một bài báo hay nhất thiết phải có nhiều chi tiết hay, nhưng là chi tiết báo chí nên trước hết nó phải đúng”

Biểu hiện của tính chân thực, khách quan, công bằng trong báo chí:

- Thông tin chính xác: Nguồn thông tin của báo chí phải được kiểm chứng trước khi đăng, đảm bảo không đưa thông tin sai lệch, đặc biệt là các thông tin liên quan đến chính sách, con người và các vấn đề xã hội Có thể nói,

trong hoạt động báo chí, tính chính xác là nguyên tắc hàng đầu Việc đăng tải những thông tin sai lệch hay chưa được kiểm chứng sẽ làm mất uy tín của cơ quan báo chí, hơn thế nữa là gây hậu quả nghiêm trọng đến cộng đồng và cá nhân liên quan

- Hạn chế giật tít câu view: Một số tờ báo sử dụng tiêu đề gây hiểu lầm để thu hút người đọc, làm mất đi tính chân thật Trong hoạt động báo chí, tính chân thực và khách quan luôn là nguyên tắc cốt lõi để đảm bảo chất lượng thông tin Tuy nhiên, thực tế cho thấy hiện tượng “giật tít, câu view” đang trở thành một vấn đề nổi cộm, ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin của độc giả và sự minh bạch trong truyền thông Hành vi này làm sai lệch cách tiếp cận của công chúng và bản chất thông tin Điều đó dẫn đến tình trạng người đọc hiểu sai vấn đề, từ đó làm mất đi tính chân thật và sự tôn nghiêm của báo chí

- Không thiên vị, xuyên tạc: Báo chí phải đưa tin đúng với bản chất sự việc, không vì lợi ích cá nhân hay tổ chức mà bóp méo sự thật Trách nhiệm của báo chí là phản ánh trung thực sự việc, không để yếu tố cảm tính, lợi ích nhóm, cá nhân hoặc áp lực bên ngoài chi phối nội dung

b.2 Tính chính trị

Về bản chất, các cơ quan báo chí, các tờ báo là phương tiện thông tin, là

vũ khí tư tưởng, là cơ quan ngôn luận của các đảng phái, giai cấp, tầng lớp, đoàn thể trong xã hội Báo chí của giai cấp nào, nhóm xã hội nào thì phản ánh tư tưởng, tình cảm, nguyện vọng của giai cấp ấy, nhóm xã hội ấy

Báo chí phục vụ chính sách đối nội, đối ngoại, đáp ứng yêu cầu cụ thể của Đảng và Nhà nước; là công cụ thể hiện quyền lực chính trị, văn hóa chính trị của quyền lực chính trị

Đối với báo chí phương Tây cũng vậy, không thể có báo chí và nhà báo phi chính trị, phi giai cấp Trên thực tế, các cơ quan truyền thông đại chúng lớn ở các

nước phương Tây (Anh, Pháp, Mỹ ) hầu hết nằm trong tay các tập đoàn tư bản tài chính Các cơ quan này sống bằng sự chu cấp của các nhà tư bản, do vậy mọi hoạt động phải vì lợi ích của các ông chủ

Ở Việt Nam, theo Luật Báo chí: "Báo chí ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức của Đảng, các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội; là diễn đàn của quần chúng nhân dân"' Báo chí nước ta do Đảng

lãnh đạo Đảng đại diện cho ý chí, quyền lợi của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Việt Nam Nhà nước tạo mọi điều kiện thuận lợi để đảm bảo quyền tự

do báo chí, để báo chí và các nhà báo phát huy đúng vai trò của mình Tuy nhiên, luật pháp cũng không cho phép ai được lạm dụng quyền tự do báo chí, quyền tự

do ngôn luận trên báo chí để xâm phạm lợi ích của Nhà nước, tập thể và công dân

Mặt khác, thành quả lao động của nhà báo kết tinh trong các tác phẩm của

họ Xét về nội dung, các tác phẩm báo chí phản ánh mọi mặt, mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó hạt nhân quan trọng nhất là hoạt động chính trị Đó là lĩnh vực đa diện, phức tạp và có phạm vi rộng lớn Nó không chỉ bao gồm: các quan hệ chính trị, hệ tư tưởng chính trị, đường lối chính trị mà còn hàm chứa các lĩnh vực khác của đời sống kinh tế - xã hội

b.3 Tính sáng tạo

Lao động báo chí vừa có tính khoa học vừa có tính nghệ thuật Nói tới nghệ thuật là nói tới sự sáng tạo Sáng tạo là làm ra cái mới, phát hiện ra cái mới Sáng tạo khác với sự lặp đi lặp lại, cũ mòn, nhàm chán

Sự sáng tạo của nhà báo trong lao động báo chí thể hiện ở việc phát hiện chủ đề, tìm kiếm góc độ phản ánh, chọn lựa các chi tiết và thể hiện qua bố cục, ngôn ngữ như thế nào để thu hút, thuyết phục được công chúng Có nghĩa là không những phát hiện ra cái mới mẻ, độc đáo trong nội dung mà họ còn sáng tạo

ra những hình thức hấp dẫn để chuyển tải nội dung đó

Sự sáng tạo đến một mức độ nhất định sẽ hình thành phong cách của phóng viên Đó là nét riêng, nét độc đáo, gắn với tên tuổi của họ Nổi tiếng từ những năm 30 của thế kỷ trước nhưng cho đến nay, nói đến phóng sự, người ta vẫn thường nhớ đến "vua phóng sự đất Bắc" - Vũ Trọng Phụng Một số nhà nghiên cứu cho rằng, Vũ Trọng phụng có biệt tài phóng sự hóa tiểu thuyết và tiểu thuyết hóa phóng sự Tác phẩm của ông thường đi vào những đề tài có nguy cơ trở thành quốc nạn như cờ bạc, đĩ điểm, tham nhũng Ngôn ngữ phóng sự của ông nhanh, gọn, sắc mà hài hước, dí dỏm

Cũng cần nhấn mạnh là sáng tạo trong báo chí khác với sáng tạo trong văn chương, nghệ thuật Người phóng viên phải tuân thủ nghiêm túc nguyên tắc chân thật, khách quan Phóng viên chi được thuật lại, kể lại chứ không được hư cấu

Lao động của nhà báo không phải là lao động hành chính hay hoạt động trong phòng thí nghiệm Nhà báo không ngồi chờ thông tin mà phải năng động tìm kiếm, săn bắt thông tin Nhà báo cần bám sát cuộc sống, tạo điều kiện để được tiếp xúc với nguồn tin Nhà văn, nhà báo Nguyễn Tuân trước kia gọi những người cầm bút là những người theo "chủ nghĩa xê dịch" Một phóng viên năng động, say nghề phải luôn thèm khát được di chuyển, thèm cái chưa biết, thèm săn tìm, thèm những chuyến đi xa

Thực tiễn là đối tượng tác động của báo chí Thông tin báo chí xuất phát từ thực tiễn và trở lại góp phần phục vụ, cải tạo thực tiễn Mục đích cao nhất mà hoạt động báo chí nhằm đạt được là hiệu quả thực tế Đó là những vận động tạo nên biến đổi cả về lượng và chất của các tiền trình phát triển, các lĩnh vực trong đời sống xã hội

Tóm lại, tiêu chí cuối cùng và quan trọng nhất để đánh giá hiệu quả của hoạt động báo chí là những kết quả thực tế về nhận thức, tư tưởng, chính trị, văn hóa,

đã đạt được Vì vậy, khi xem xét, đánh giá một tác phẩm, sản phẩm báo chí tất nhiên phải dựa vào nhiều tiêu chuẩn, nhưng tiêu chuẩn quan trọng nhất là tác phẩm, sản phẩm báo chí đó có phản ánh kịp thời các sự kiện, vấn đề quan trọng của thực tế xã hội và có đáp ứng được nhu cầu thực tiễn nào đó của công chúng hay không

b.5 Kỷ luật thời gian

Báo chí phản ánh các sự kiện trong đời sống xã hội nhanh chóng nhất so với bất cứ loại nào thuộc kiến trúc thượng tầng nào như: văn học, âm nhạc, pháp luật… Nhà báo phải có phông kiến thức rộng với hệ thống tri thức phong phú, đa dạng về nhiều lĩnh vực khác nhau do nghề nghiệp đòi hỏi hằng ngày phải xử lý nhanh nhạy, kịp thời các sự kiện thời sự

Nghề báo không chấp nhận lối làm việc chậm chạp, kề cà Nhịp độ làm việc tại các tòa soạn báo là nhịp độ sôi nổi, khẩn trương Người làm báo phải chịu sức

ép về thời gian, sự dồn nén về cường độ lao động Nhanh nhạy là yêu cầu, sức mạnh và hiệu quả của báo chí

b.6 Tính tập thể

Tính tập thể là một yêu cầu khách quan của lao động báo chí Một sản phẩm báo chí hoàn chỉnh (tờ báo, chương trình phát thanh, truyền hình) bao gồm nhiều tác phẩm riêng lẻ Ở đó, tác phẩm của mỗi cá nhân được kết hợp với nhau một cách logic, hài hoà, hấp dẫn theo từng chủ đề, góc độ để hình thành nên một tờ báo có sức thu hút độc giả cả về nội dung và hình thức

Mỗi tác phẩm là tiếng nói của cá nhân nhưng cả tờ báo là tiếng nói của tập thể Nhiều tác phẩm truyền hình là sản phẩm của một tập thể tác giả Có thể kể đến các lực lượng đồng tham gia sáng tạo tác phẩm truyền hình như: phóng viên, quay phim, đạo diễn, biên tập, phụ trách tư liệu, âm thanh, ánh sáng, kỹ thuật

Tính tập thể của lao động nhà báo trong tòa soạn hội tụ hiện nay càng được

đề cao hơn Tòa soạn không chỉ là nơi sản xuất một loại hình báo chí mà là một

trung tâm sản xuất và phân phối tin tức đa phương tiện Mỗi nhà báo phải có trách nhiệm với bản thân, với tác phẩm và cơ quan báo chí mình đang công tác

Tuy nhiên, bên cạnh ưu điểm, lao động tập thể đôi lúc cũng chứa đựng những phức tạp Dù muốn hay không thì hoạt động của mỗi cá nhân ít nhiều cũng chịu ảnh hưởng bởi hoạt động chung của tòa soạn nhưng hoạt động chung đó không phải lúc nào cũng hòa hợp, thống nhất Mối quan hệ giữa phóng viên với biên tập viên, ban biên tập, thư ký tòa soạn cũng có khi nảy sinh mâu thuẫn

Lao động tập thể chỉ thực hiện tốt nếu mỗi cá nhân có sự hiểu biết lẫn nhau,

có phương pháp làm việc khoa học, có tinh thần trách nhiệm và biết tôn trọng đồng nghiệp của mình

2 Lao động nhà báo trong quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí

2.1 Lao động phát hiện, tìm kiếm đề tài

a Khái niệm đề tài

Trong lĩnh vực báo chí, đề tài là phạm vi đời sống hiện thực được phản ánh vào các tác phẩm báo chí Đề tài có thể hiểu theo nghĩa rộng và hẹp Với nghĩa rộng: đề tài tương ứng với các lĩnh vực hoạt động trong đời sống hiện thực như

đề tài quốc tế, kinh tế, văn hóa - xã hội, an ninh, quốc phòng, khoa học kỹ thuật Với nghĩa hẹp, "về cơ bản, đề tài cũng chính là sự kiện hay vấn đề mà nhà báo hướng tới, nhận thức và phản ánh vào tác phẩm''

Đề tài và chủ đề trong một tác phẩm báo chí có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhau

Chủ đề tác phẩm báo chí là nội dung chủ yếu tác giả đặt ra trong tác phẩm

Nói cách khác, chủ đề là điều tác giả muốn nói lên trên cơ sở đề tài đã được xác định Chủ đề tác phẩm thường thể hiện rõ góc độ xử lý thông tin của tác giả Chủ

đề là linh hồn, xuyên suốt tác phẩm báo chí

b Tìm kiếm đề tài từ các nguồn tin

Đề tài, chủ đề một tác phẩm báo chí thường nảy sinh từ hai tình huống: Ban Biên tập phân công hoặc phóng viên tự tìm kiếm Ở tình huống nào thì sự chủ động, sáng tạo của phóng viên vẫn được xem là chủ đạo

Các nguồn tin là điểm khởi đầu hình thành nên ý tưởng, chủ đề cho một tác phẩm báo chí Sau đây là các nguồn tin có thể thống kê được:

- Sách, báo chí, Internet

Hằng ngày hằng giờ có rất nhiều các thông tin, chi tiết mới mẻ ở tất cả các lĩnh vực như: kinh tế, chính trị, an ninh, văn hóa, giải trí xuất hiện và được lưu trữ trên sách, báo, Internet

Internet là kho thông tin, tư liệu khổng lồ cho phép các nhà báo, phóng viên khai thác thông tin, tư liệu thuộc nhiều lĩnh vực và ngành nghề khác nhau Đặc biệt là báo chí, có thể nói không một phương tiện nào lại phản ánh hiện thực một cách nhanh chóng, cụ thể và toàn diện hơn loại hình truyền thông này Với phóng viên, đây là những nguồn tin đầy tiềm năng cho phép họ cập nhật, tìm kiếm và phát triển thông tin Khi đọc các mẩu tin hay bài báo, câu hỏi đặt ra là: Có thể khai thác thêm điều gì mà người viết chưa đề cập đến?

- Mạng xã hội (social network)

Mạng xã hội là nguồn cung cấp thông tin đa dạng, phong phú, sinh động cho nhà báo Nhiều nhà báo đã tham gia và xem mạng xã hội như một "kênh" quan trọng trong thu thập, tìm kiếm thông tin

- Thư bạn đọc

Hàng ngày, tòa soạn nhận được nhiều thư bạn đọc từ khắp nơi, chứa đựng thông tin đa dạng: phản ánh thực tế, biểu dương cái tốt, phê phán tiêu cực, đề nghị giải đáp thắc mắc hoặc khiếu nại bất công Đây có thể là nguồn ý tưởng quý giá, thậm chí gợi mở đề tài cho phóng viên Nhiều tác phẩm chất lượng đã ra đời từ việc khai thác thông tin trong thư bạn đọc Nếu biết chắt lọc, nhà báo có thể thu thập được nhiều tin tức mới mẻ và hấp dẫn

- Các hãng thông tấn trong nước và nước ngoài

Hằng ngày có vô số các sự kiện diễn ra trên thế giới Một cơ quan báo chí

dù lớn đến đâu cũng không thể cử phóng viên đi khắp mọi nơi để lấy thông tin

Vì vậy, họ có thể khai thác một số tin nhanh của các hãng thông tấn để viết báo

Nhìn chung, các quốc gia trên thế giới đều thành lập các hãng tin tức của riêng mình Các hãng thông tấn lớn trên thế giới hầu như kiểm soát toàn bộ việc cung cấp thông tin cho các phương tiện truyền thông, ví dụ: AP (Mỹ), Reuters (Anh), AFP (Pháp), UPI (Mỹ), ITAR-TASS (Nga) Ngoài ra còn có một số hãng tin tức khác có ảnh hưởng tương đối lớn như của Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ

Ở nước ta, Thông tấn xã Việt Nam mỗi năm cũng phát hành hàng trăm bản tin phục vụ chủ yếu cho báo chí

- Các chủ trương, chính sách, quyết định của Chính phủ, các bộ, ngành

và các cơ quan, đơn vị

Không nên nghĩ đây chỉ là những thông tin có tính chất thông báo, áp đặt, khô khan mà đó chính là khởi nguồn của những sự kiện sinh động Ít có sự kiện, hiện tượng xã hội nào diễn ra trong cuộc sống lại không liên quan đến một cơ quan, đơn vị hay tổ chức nào đó trong hệ thống chính quyền Vì vậy, từ các chủ trương, chính sách, quyết định mới ra đời, phóng viên có thể tìm thấy nhiều điều mới mẻ nảy sinh, diễn biển như thế nào trong thực tế

- Mạng lưới cộng tác viên, thông tin viên

Đây chính là những "trợ thủ" đắc lực giúp phóng viên nắm bắt được tình hình tại các địa phương, đơn vị một cách kịp thời và tiết kiệm thời gian.Một phóng viên giỏi cần xây dựng mạng lưới cộng tác viên tin cậy để không bỏ lỡ tin tức, thậm chí dự đoán sự kiện

Thông tin viên có thể viết tin bài cho báo nhưng cũng có khi chi thông tin cho phóng viên về các sự kiện, vấn đề mới nảy sinh trong các lĩnh vực cuộc sống Trong cơ chế thị trường hiện nay, nhiều tòa soạn, phóng viên đã coi thông tin như những "hàng hóa" có giá trị và "trả lương" cho những người cung cấp Tuy nhiên việc làm đó phải không vi phạm về mặt pháp lý và đạo đức nghề nghiệp

- Dư luận quần chúng

Dư luận quần chúng là phản ứng, thái độ của quần chúng nhân dân về sự kiện, hiện tượng, vấn đề hoặc con người nào đó trong xã hội Mục đích của báo chí là thông tin phục vụ quần chúng, vì vậy quần chúng quan tâm đến cái gì, báo chí nên theo sát cái đó

- Sự quan sát, trải nghiệm, dự đoán của phóng viên

Trước một sự kiện, hiện tượng mới mẻ nảy sinh trong cuộc sống, phóng viên phải tập cho mình thói quen như một phản xạ nghề nghiệp đó là tìm hiểu và

"mã hóa" những gì nhìn thấy, nghe thấy và hỏi được thành chủ đề cho các tác phẩm báo chí Nếu nhà báo nhạy cảm, động não, không hời hợt, vô cảm với mọi

sự kiện, vấn đề, con người thì tất cả những gì ta thấy như trên đều có thể trở thành đề tài cho các bài báo hấp dẫn

c Yêu cầu đối với đề tài báo chí

Đề tài, chủ đề báo chí có thể tìm thấy ở mọi nơi trong đời sống xã hội Tuy nhiên không phải tất cả những sự việc, hiện tượng gì xảy ra cũng là chủ đề của tác phẩm báo chí Chủ đề báo chí ít nhiều phải có các yếu tố tin tức cơ bản sau đây:

- Mới mẻ, nóng hổi:

Cái mới là đối tượng và là mục đích kiếm tìm của báo chí

Trước một tờ báo, chương trình phát thanh, truyền hình câu hỏi đầu tiên

mà người tiếp nhận đặt ra là: Có gì mới không? Nếu báo chí không đáp ứng được

sự chờ đợi đó, không đem đến tin tức gì sốt dẻo, họ sẽ không quan tâm

Tuy nhiên, cái mới trong báo chí rất đa dạng Cái mới là "cái chưa biết" nhưng cũng có thể là "cái đã biết" được bổ sung, phát triển làm thành cái mới Nhiều người gọi cái chưa biết là thông tin loại một, còn cái đã biết chỉ là thông tin loại hai Nhưng nếu phóng viên khéo khai thác, tìm tòi thì chất lượng của thông tin loại hai có khi còn cao hơn cả thông tin loại một Cái mới có thể hiện hữu hoặc ẩn hình trong đời sống Vì vậy, trong lao động báo chí đòi hỏi người phóng viên phải có năng lực khai thác, phát hiện ra những nhân tố mới

- Ý nghĩa xã hội

Sự kiện, vấn đề trong tác phẩm báo chí phải có khả năng tác động, lôi kéo đối với công chúng Sự kiện, vấn đề có ảnh hưởng tới càng nhiều đối tượng công chúng thì ý nghĩa xã hội của nó càng lớn

Báo chí không đơn thuần chỉ cung cấp thông tin mà có vai trò định hướng, góp phần hình thành dư luận xã hội tích cực Do vậy, giá trị của thông tin được xem xét ở việc nó có ý nghĩa tích cực hay không đối với sự phát triển của xã hội

Thông tin quá nhiều về những chuyện giật gân, chuyện những người đẹp gặp rắc rối trong chuyện riêng tư thường ít có ý nghĩa xã hội mà còn gây ra những phiền toái trong cuộc sống

- Sự quan tâm

Công chúng quan tâm đến cái gì, cái đó là tin tức Sự kiện nào được càng nhiều người quan tâm, càng tốt cho một chủ đề báo chí Sự quan tâm của công chúng không chỉ xuất phát từ chính bản thân sự kiện mà cả từ góc độ lợi ích, tâm

lý, tình cảm của họ Mỗi loại đối tượng bạn đọc có cách suy nghĩ, lối sống, trình

độ và lợi ích khác nhau Nhiệm vụ của báo chí là chọn chủ đề, chọn góc độ, thời điểm thông tin như thế nào để thu hút sự chú ý của nhiều người đọc, nghe, xem Thường thì những sự kiện nóng hồi, có ý nghĩa xã hội sẽ được công chúng quan tâm

* Báo chí của nhiều nước trên thế giới cũng đưa ra các yếu tố tin tức như:

gần, xung đột, nổi tiếng, lạ thường

- Thông tin gần

Họ quan niệm tin tức báo chí tuân theo luật xa gần Luật đó biểu hiện dưới những khía cạnh: thời gian, không gian, tâm lý, lợi ích Các khía cạnh đó càng gần với công chúng thì họ càng quan tâm hơn Báo chí phải tạo cho họ cảm giác tìm thấy mình hoặc những người thân quen khi tiếp nhận thông tin

Một sự kiện vừa hoặc đang xảy ra sẽ tác động nhanh, mạnh hơn là những

gì đã hoặc còn lâu mới diễn ra Ví dụ như giá cả thị trường tăng sẽ làm nhiều người dân chú ý hơn là việc các nhà khoa học phát hiện ra một thiên thạch mới

- Sự nổi tiếng

Về tâm lý, những người nổi tiếng trong các lĩnh vực chính trị, khoa học, kinh doanh, văn học, nghệ thuật thường được mọi người tò mò, chú ý hay ngưỡng mộ Do vậy những người tên tuổi trở thành đối tượng quan tâm đặc biệt của báo chí cũng là lẽ đương nhiên

Tuy nhiên, nếu khai thác một cách triệt để về họ, kể cả chuyện tế nhị, nhạy cảm là điều không nên Đặc biệt việc công bố những thông tin, hình ảnh nghe trộm, nghe lén làm méo mó hình ảnh của họ bị coi là sự lạm dụng vô tâm, vi phạm pháp luật

- Sự hiểm lạ, bất thường

Con người cũng có tâm lý tò mò, thích những điều lạ Khác lạ tức là vượt

ra khỏi khuôn khổ bình thường nhưng sự khác lạ mà báo chí khai thác ít nhiều phải có ý nghĩa xã hội Người phóng viên phải nhận biết, phân tích được cái tất nhiên và cái ngẫu nhiên, cái bình thường và cải dị biệt Tin đồn về đứa bé 7 tháng

do rồng, lân hóa kiếp, bà già có răng nanh ăn thịt người, tượng Đức Mẹ khóc khó có thể là chuyện thật Sa đà vào những tin tức bị thêu dệt, đồn thổi phóng viên chỉ làm thỏa mãn sự hiểu kỳ của một số ít người Và nếu đưa tin không tỉnh

táo, phóng viên có thể gặp tai nạn nghề nghiệp

d Sự sáng tạo của phóng viên trong phát hiện chủ đề

Một đề tài (theo nghĩa rộng) có thể triển khai được nhiều chủ đề (theo nghĩa

hẹp) Xác định chủ đề là bước đi đầu tiên, rất quan trọng trong quá trình hình

thành tác phẩm báo chí Đó là bước tạo lập ý tưởng, xác định góc độ, góc cạnh tiếp cận, xử lý của phóng viên trước một sự kiện, vấn đề cụ thể

Phát hiện chủ đề đúng, trúng, hay là điều kiện tiên quyết làm nên một tác

phẩm báo chí có chất lượng tốt Có thể nói, phát hiện chủ đề là khâu thể hiện rõ nhất năng lực sáng tạo của phóng viên

Cùng một sự kiện, vấn đề có nhiều hướng tiếp cận, xử lý khác nhau Có thể

ví như "một con thuyền có thể cập vào đảo từ bờ bắc, bờ nam, bờ tây hay bờ đông,

có thể đến đảo vào mùa hè hay mùa đông "

Sự phản ánh theo những khía cạnh khác nhau về một sự kiện, vấn đề sẽ cho

ra đời những thông tin mới mẻ, có ý nghĩa và giá trị khác nhau Nếu đã có người khai thác sự kiện ở khía cạnh này rồi thì hãy đi tìm hướng khác Đây là một trong những cách làm mới thông tin rất hiệu quả

Một bài báo cũng có thể đề cập tới nhiều khía cạnh nội dung khác nhau của

sự kiện Tuy nhiên, bạn đọc sẽ cảm thấy lạc hướng nếu trong bài viết, phóng viên

đề cập tới quá nhiều nội dung Hãy làm cho bài báo ngắn gọn, hấp dẫn bằng cách mài sắc một chủ đề chủ yếu đã lựa chọn

2.2 Lao động thu thập và kiểm chứng thông tin, tư liệu

a Vai trò của tư liệu và nội dung thu thập thông tin, tư liệu của nhà báo

- Tư liệu là một khái niệm tương đối rộng Tư liệu là những thông tin rút ra

từ tài liệu viết tay, in ấn, từ các đồ vật như: công cụ sản xuất, công trình kiến trúc,

đồ dùng cá nhân, phim ảnh, băng hình, Internet và là những thông tin sống động

- Có thể phân loại tư liệu theo các cách sau đây:

Phân chia theo các dạng tư liệu: Tư liệu động (tư liệu từ hiện thực cuộc sống) và tư liệu tĩnh (tư liệu văn bản)

Phân chia theo hình thức cố định tư liệu: Tư liệu văn tự và tư liệu phi văn

tự Với tư liệu văn tự, thông tin được lưu giữ dưới dạng ký tự trong các văn bản, các bảng biểu, số liệu Tư liệu phi văn tự có thể là công trình kiến trúc, các tác phẩm nghệ thuật (tranh, ảnh ), chương trình truyền hình, băng đĩa hình, tiếng

Phân chia theo tính chất pháp lý của tư liệu: Tư liệu chính thức và tư liệu không chính thức Tư liệu chính thức là những tư liệu được thừa nhận, xuất bản

và được công bố chính thức từ các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, cá nhân Trái lại, tư liệu không chính thức là những tư liệu chưa được thừa nhận, xuất bản

và không được công bố chính thức từ các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội,

cá nhân

Phân chia theo cách thức lấy tư liệu của phóng viên: Tư liệu trực tiếp và tư liệu gián tiếp

+ Tư liệu trực tiếp

Tư liệu trực tiếp là tư liệu phóng viên thu thập được qua sự tiếp xúc trực tiếp với các sự kiện, con người không qua khâu trung gian Tư liệu trực tiếp là tư liệu "tai nghe, mắt thấy"

Phóng viên thu thập tư liệu trực tiếp chủ yếu thông qua phương pháp trực quan Các chi tiết, hình ảnh mà phóng viên thuật lại, tả lại không chỉ mang tính xác thực mà còn tạo ra ấn tượng nhìn được, nghe được sự kiện Tư liệu trực tiếp thường phong phú, sinh động, hấp dẫn vì nó đem đến cho độc giả hơi thở sống động và bầu không khí tươi nguyên của sự kiện

+ Tư liệu gián tiếp

Tư liệu gián tiếp là loại tư liệu phóng viên thu thập, tìm hiểu được thông qua một trung gian (người khác hoặc vật khác) Tư liệu gián tiếp có thể là những

tư liệu phóng viên hỏi được qua các nhân chứng về một sự kiện nào đó Ví dụ như một đám cháy, trận động đất, vụ tai nạn, kỳ họp quan trọng, hay một trận lũ lụt mà tác giả không có điều kiện tham dự, chứng kiến

Tư liệu gián tiếp có khi là những thông tin tìm hiểu được trên sách, báo, Internet Tư liệu gián tiếp có thể là những thông tin nhà báo thu thập được từ các văn bản báo cáo, các quyết sách của chính phủ và nhà nước, các con số thống kê của các cơ quan, đơn vị Những tư liệu văn bản dạng này thường mang lại cho phóng sự những căn cứ, cứ liệu có tính chất pháp lý, tạo sự tin cậy và thuyết phục bạn đọc

Các phương pháp quan trọng, phổ biến trong hoạt động thu thập tư liệu của phóng viên là:

- Nghiên cứu văn bản

- Quan sát

- Phỏng vấn

Mỗi phương pháp đều có thế mạnh và hạn chế khác nhau Trong quá trình thu thập, khai thác tư liệu, phóng viên cần kết hợp và vận dụng các phương pháp một cách linh hoạt, hợp lý để đảm bảo cho tư liệu chân xác, khách quan và sinh động

- Nội dung thu thập

Trước một sự kiện diễn ra, phóng viên phải biết mình cần thu thập những thông tin, tư liệu gì? Ở đâu? Từ ai? Muốn làm được việc đó, trước hết phải hiểu được cấu trúc nội dung nói chung của một thông tin báo chí Tuy nhiên tùy từng điều kiện cụ thể (thời gian, hoàn cảnh cho phép, quy mô và mức độ quan trọng của sự kiện, hình thức thông tin ), nội dung tư liệu sẽ thu thập có khác nhau

Theo các nhà nghiên cứu, cấu trúc nội dung tương đối đầy đủ của một thông tin báo chí bao gồm

1) Thông tin trực tiếp về sự kiện

Khi một sự kiện báo chí diễn ra, cần phải nói rõ ai hoặc cái gì gây ra sự kiện, thời gian, địa điểm, diễn biến và kết quả của sự kiện đó ra sao Tức là phải trả lời được các câu hỏi: Ai? Cái gì? ở đâu? Khi nào? Diễn biến? Kết quả?

2) Phản ứng của những người có liên quan đến sự kiện

Bất kỳ một sự kiện báo chí nào cũng đều có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến con người và họ đều có phản ứng Họ có

thể là người chứng kiến, người có trách nhiệm, có thẩm quyền, hay là chỉ

là người quan tâm hoặc am hiểu về sự kiện

3) Tác động của sự kiện

Sự kiện báo chí có tác động đến con người, xã hội, môi trường ở các mức

độ khác nhau: Báo chí đề cập tới khía cạnh này để lôi kéo được sự quan tâm, chú

ý của công chúng

4) Thông tin dự báo diễn biến tiếp theo của sự kiện

Nếu sự kiện chưa kết thúc, cần phải dự báo những gì sẽ diễn ra hoặc dự báo chiều hướng phát triển của sự kiện như thế nào

5) Quan điểm của người thông tin (chính kiến)

Sự kiện là khách quan nhưng được phản ánh thông qua lắng

Kính của phóng viên Do vậy, quan điểm của phóng viên được biểu hiện qua cách thông tin (cách chọn lựa, sắp xếp các chi tiết, sử dụng giọng điệu ngôn ngữ )

Quan điểm của phóng viên có thể dưới dạng trực tiếp hoặc gián tiếp Nhưng

để khách quan hóa thông tin, các phóng viên thường biểu đạt chính kiến của mình thông qua ý kiến của các nguồn tin

b Các phương pháp thu thập thông tin, tư liệu

* Thu thập thông tin, tư liệu bằng phương pháp nghiên cứu văn bản

- Đối với phóng viên, phương pháp nghiên cứu văn bản là việc thu thập, phân tích, xem xét các thông tin trong văn bản để rút ra những thông tin, tư liệu cần thiết cho hoạt động sáng tạo tác phẩm Phương pháp nghiên cứu văn bản không đơn thuần là việc sao chép, trích dẫn mà là một thao tác trí tuệ

- Sách báo, Internet và các tài liệu khác cung cấp thông tin nền, giúp phóng viên có cơ sở bước đầu trước khi đi sâu vào đề tài Thông tin từ văn bản thường đáng tin cậy, ít thiên vị và đôi khi có giá trị pháp lý

Tuy nhiên, văn bản chỉ là điểm khởi đầu, không phải nguồn duy nhất Lạm dụng tư liệu giấy tờ dễ dẫn đến bài viết khô khan, kém hấp dẫn Độc giả yêu thích những tác phẩm sinh động, mang hơi thở cuộc sống hơn là những bài báo chỉ dựa vào tài liệu cứng nhắc

- Những chú ý khi khai thác tư liệu văn bản

+ Xác định giá trị pháp lý của văn bản (văn bản thuộc loại nào: luật, báo

cáo, tổng kết, thư cá nhân )

+ Xác định nguồn gốc, tác giả văn bản (của ai, của tổ chức nào, ở đâu )

+ Xác định xem văn bản đó có phải là bản gốc (bản chính) hay bản sao + Chú ý thời gian ra đời của văn bản

+ Kiểm tra tính xác thực của một số tư liệu văn bản

+ Khi nghiên cứu một số văn bản, cần phát hiện ra các con số, các chi tiết

quan trọng, nổi bật, có yếu tố tin tức Đó là những con số, chi tiết "biết nói"

+ Nên có thái độ nghi ngờ trong khai thác tư liệu văn bản

+ Cẩn trọng với các tài liệu bí mật của Nhà nước.Phóng viên không được

phép tiết lộ, công bố những thông tin bí mật đó bởi nếu những tài liệu này bị tiết

lộ có thể sẽ gây nguy hại Nếu vi phạm, phóng viên sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật

+ Văn bản đời thường là loại văn bản thuộc sở hữu riêng của cá nhân Cung

cấp hay không cung cấp cho phóng viên là quyền của họ Trừ trường hợp các văn bản đó có liên quan đến những hành động gây nguy hiểm cho xã hội cần có sự can thiệp của cơ quan luật pháp, còn lại phóng viên phải khích lệ sự tự nguyện cung cấp của chủ nhân văn bản

+ Thông tin từ báo chí giúp phóng viên nắm tình hình thời sự một cách

nhanh chóng và chính xác Phóng viên có thể thường xuyên cập nhật được những tin tức nóng hồi, đáng tin cậy

+ Internet là kho thông tin khổng lồ, giúp phóng viên khai thác đa dạng lĩnh vực Tuy nhiên, việc nàу cũng có bất lợi: thông tin phân tán, nhiều nguồn không

rõ xuất xứ, dễ gặp thông tin rác Do đó, kiểm tra nguồn tin thường khó khăn và mất thời gian

* Thu thập thông tin bằng phương pháp quan sát

- Quan sát là khả năng cảm thụ hiện thực của con người nhờ vào các cơ quan cảm giác chủ yếu như thị giác và thính giác thông qua sự tiếp xúc nghe nhìn Bản chất của hoạt động quan sát là sự cảm nhận trực tiếp của người quan sát đối

với hiện thực sinh động Quan sát thường đem lại những thông tin có đặc tính mô

tả

Với phóng viên, quan sát không có nghĩa chỉ là nhìn, trông mà là thấy được

sự vật, hiện tượng Quan sát khác với hoạt động nhìn, trông vì quan sát có sự tham

gia của hoạt động tư duy như: phân tích, tổng hợp, suy luận, phán đoán

Quan sát phải trở thành thói quen nghề nghiệp của mỗi phóng viên Người

ta thường dùng khái niệm nhà quan sát để chỉ nhà báo và cho rằng, nghệ thuật

làm báo trước hết là nghệ thuật nhìn thế giới

- Trong môi trường tự nhiên và xã hội, xuất hiện khá nhiều sự việc, hiện tượng với vô vàn các chi tiết khác nhau Trong quá trình thu thập thông tin để sáng tạo tác phẩm báo chí, phóng viên có thể dùng phương pháp quan sát để thu vào tầm mắt của mình những chi tiết chứa đựng thông tin, dữ liệu có ích cho chủ

đề tác phẩm Đối tượng quan sát rất phong phú, đa dạng Có thể tổng hợp thành các dạng cơ bản sau đây: quan sát quang cảnh, hiện trạng; quan sát con người; quan sát đồ vật

+ Quan sát quang cảnh, hiện trạng: Đó có thể là hình ảnh một con sông bị

ô nhiễm nặng nề; những vạt rừng bị chặt phá; một bãi khai thác vàng trái phép bị đào bới nham nhở; không khí của một công sở trong giờ làm việc; một quán cafe trá hình

+ Quan sát diện mạo và hoạt động của con người: Trong tác phẩm của

phóng viên, hình ảnh của những con người với tư cách là nguồn tin, nhân chứng xuất hiện với mức độ đậm nhạt khác nhau Việc phác họa về vóc dáng, khuôn mặt, cử chỉ, hoạt động của con người một cách phù hợp sẽ làm tăng sự chân thật, sinh động cho tác phẩm báo chí, và cũng thể hiện được năng lực thu thập và

xử lý thông tin của nhà báo: Nhà báo giỏi không nói cho chúng ta biết người đàn ông đó già mà chỉ cho chúng ta thấy: ông ta tóc hoa râm, tay nhăn nheo và đi lề

mề

Tuy nhiên, nếu phóng viên lạm dụng phương pháp quan sát, đưa vào tác phẩm của mình những chi tiết thiếu chọn lọc, kém ý nghĩa sẽ chỉ làm bài báo thêm rườm rà, loãng thông tin

- Hoạt động quan sát có nhiều mức độ khác nhau:

+ Quan sát tham dự: Quan sát tham dự một phần hoặc nhập cuộc hoàn toàn

có thể cung cấp những thông tin chân thật, vốn có trong điều kiện tự nhiên về đối tượng được quan sát Sự tham dự cho phép người quan sát hiểu biết và cảm nhận

được những gì sâu xa, thầm kín ẩn chứa đằng sau mỗi hành động quan sát Ví dụ, phóng viên vào vai hành khách để chứng kiến cảnh cơm tù; vào vai người đi khám bệnh để quan sát cảnh "cò" khám chữa bệnh lộng hành ở các bệnh viện; vào vai phụ xe để chứng kiến nạn mãi lộ, vào vai một phu đào vàng để quan sát nạn đào đãi vàng trái phép

+ Quan sát không tham dự: Người quan sát đứng ngoài cuộc và đơn thuần

ghi lại những gì đang diễn ra Do nhìn từ bên ngoài nên người quan sát khó khăn hơn trong việc muốn tìm hiểu những gì xảy ra đằng sau mỗi hành động của đối tượng được quan sát như: nguyên nhân, động cơ

+ Quan sát công khai: Đối tượng được quan sát biết rõ mình đang bị quan

sát Sự có mặt của người quan sát dù sao vẫn có ảnh hưởng (ít hay nhiều) đến đối tượng được quan sát Do vậy, quan sát công khai có thể sẽ gây ra sự căng thẳng, mất tự nhiên cho đối tượng được quan sát Có trường hợp quan sát công khai không đưa đến kết quả đúng như nó vốn có

+ Quan sát bí mật: Đối tượng được quan sát không biết mình đang bị quan

sát Vì vậy, quan sát bí mật có thể nó tạo ra khả năng nhận thức tốt hơn vì lúc đó các hành động, tình huống xảy ra tự nhiên, ít sai lệch hơn

Tuy nhiên, cũng có những ý kiến đặt ra vấn đề vi phạm pháp luật, đạo đức trong một số trường hợp phóng viên thực hiện quan sát bí mật và quan sát tham

dự Họ cho rằng, quan sát bí mật có thể sẽ xâm phạm vào quyền riêng tư của người được quan sát

- Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp quan sát

+ Trong hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí, quan sát được coi là một phương pháp không thể thiếu để thu thập những tư liệu nóng hổi, chân thật, sống động cho bài viết

+ Tiến hành hoạt động quan sát, phóng viên phải tiếp cận trực tiếp với hiện thực Hình thức tiếp cận này thường để lại cảm xúc, ấn tượng về con người, sự kiện mà họ đã quan sát, tiếp xúc Hơn nữa, quan sát trực tiếp dễ khơi nguồn cảm hứng sáng tạo cho phóng viên

+ Thông tin từ quan sát có thể đem lại những dấu hiệu cần thiết để tiến tới

thẩm định bản chất của sự kiện Người ta thường nói trăm nghe không bằng một thấy Thông qua nghe, nhìn phóng viên có thể thấy được những dữ liệu thể hiện

bản chất của sự kiện căn cứ vào những dấu hiệu bên ngoài có thể cảm thụ được

+ Trong quá trình giao tiếp, quan sát những biểu hiện tâm lý của đối tượng

sẽ giúp phóng viên điều chỉnh nhịp độ cuộc giao tiếp và đánh giá mức độ tin cậy của thông tin

+ Tuy nhiên, hoạt động quan sát chịu ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan Hoạt động quan sát bị giới hạn bởi thời gian, không gian Mặc dù có thể có các phương tiện kỹ thuật trợ giúp, những phóng viên cũng khó quan sát được các sự kiện diễn ra trong phạm vi rộng lớn về không gian Họ cũng không thể quan sát được những gì đã xảy ra trong quá khứ Quan sát có khi chỉ thấy được biểu hiện bên ngoài chưa chắc đã đúng với bản chất của sự việc Đã xảy ra tình trạng nhà báo bị "lừa" hoặc chỉ dựa vào quan sát để nhận định sự việc nên đã dẫn đến sai sót đáng tiếc

- Cách quan sát để đạt hiệu quả cao

+ Quan sát để tìm ra ý nghĩa: Quan sát không chỉ là mô tả lại những gì

nhìn thấy mà phải đi liền với sự phân tích, bình giá để tìm ra ý nghĩa, giá trị của chi tiết, sự kiện

+ Quan sát phải có suy luận, phán đoán: Năng lực quan sát của phóng viên

thể hiện ở chỗ họ nhìn thấy những cái mà người khác nhìn không ra Có nghĩa là những gì diễn ra trước mắt mọi người thì ai cũng nhìn thấy nhưng giá trị của chúng như thế nào thì phụ thuộc vào khả năng phát hiện của mỗi phóng viên

+ Quan sát trong sự so sánh: Cái mà người phóng viên quan sát và cảm

nhận trực tiếp ở thời điểm hiện tại được so sánh, đối chiếu với những cái mà anh

ta đã biết Phóng viên có thể so sánh những gì quan sát được ở sự vật, hiện tượng này với sự vật, hiện tượng khác hoặc so sánh với bản thân chúng trong các thời điểm, hoàn cảnh, giai đoạn khác nhau để làm nổi bật nên những nét đặc sắc của

chúng Chính sự so sánh, đối chiếu này làm cho sự quan sát có chiều sâu hơn

+ Huy động các giác quan trong quan sát và thận trọng khi kết luận: Khi

quan sát cần sử dụng các giác quan để nhận biết các đặc điểm, tính chất rất đa dạng của các sự vật, hiện tượng Thiếu đi bất cứ một giác quan nào, chúng ta có

thể bị mù trước một thuộc tính nào đó của sự vật Quan sát nên kết hợp với các

phương pháp khác để đảm bảo độ tin cậy và cơ sở pháp lý cho thông tin đã thu thập

+ Lựa chọn thời điểm để quan sát bởi vì hoạt động quan sát chỉ thực hiện

được trong thời gian, không gian và giai đoạn diễn tiến nhất định nào đó của sự kiện

* Thu thập thông tin bằng phương pháp phỏng vấn

- Nhìn dưới góc độ phương pháp, phỏng vấn là cuộc gặp gỡ, trao đổi, hỏi chuyện giữa nhà báo với một hoặc một nhóm đối tượng nhằm thu thập, khai thác thông tin phục vụ hoạt động sáng tạo tác phẩm báo chí nói chung (tin, phóng sự, điều tra, phỏng vấn ) tùy theo mục đích của nhà báo

Phỏng vấn là cuộc giao tiếp, đối thoại có tính chất động, vì vậy khi thực hiện cần linh hoạt, mềm dẻo Tùy theo hoàn cảnh, điều kiện mà phóng viên có thể

thỏa thuận với người trả lời về hình thức giao tiếp (gặp gỡ trực tiếp, qua điện thoại, qua văn bản, qua email ) và hoàn cảnh, địa điểm giao tiếp (tại cơ quan, nhà riêng,

tại hiện trường vụ việc )

Bằng phương pháp phỏng vấn, phóng viên có thể tái hiện được sự kiện đã

xảy ra hoặc xảy ra bất ngờ qua lời kể của các nhân chứng mà phóng viên không

có điều kiện được chứng kiến, tham dự

Phỏng vấn thu được thông tin đa chiều bởi nó cung cấp sự hiểu biết sâu, rộng về sự kiện qua những thông tin, ý kiến, quan điểm, của các đối tượng khác liên quan tới sự kiện, vấn đề như: chuyên gia, người có thẩm quyền, người bị tác động, ảnh hưởng

Phương pháp phỏng vấn có thể thực hiện nhanh, tiết kiệm được thời gian

và công sức Một sự kiện vừa xảy ra, ngay lập tức nhà báo có thể phỏng vấn các đối tượng, nhất là nhân chứng trong cuộc Với sự trợ giúp của các phương tiện

thông tin hiện đại thì việc phỏng vấn nhân chứng trực tiếp, đồng thời với sự kiện không còn là trở ngại trong tác nghiệp của các nhà báo

Thông tin thu thập được qua phương pháp phỏng vấn có tính chất khách quan từ nguồn tin trực tiếp Đặc điểm này tạo nên giá trị và mức độ tin cậy cao

cho thông tin

Khi trả lời phỏng vấn, người trả lời phải có trách nhiệm với những gì mình phát ngôn, bảo đảm những thông tin sẽ cung cấp cho công chúng là chân thật,

khách quan Do vậy, với phương pháp phỏng vấn, phóng viên có thể an tâm hơn

vì những thông tin quan trọng ít - nhiều đã được bảo lãnh bởi người trả lời

Nếu khai thác một cách khéo léo, phóng viên có thể nắm giữ trong tay

những thông tin độc quyền Đó là những thông tin riêng không có mặt trong các

- Lựa chọn người trả lời

- Tìm hiểu chủ đề và người trả lời phỏng vấn

- Chuẩn bị đề cương câu hỏi

+ Có thể bắt đầu bằng một câu chuyện nhẹ nhàng (nhưng ngắn gọn) + Không nên đưa những câu hỏi khó ngay từ đầu

+ Nên dùng câu hỏi dẫn dắt

+ Nếu thuận lợi nên đi thẳng vào vấn đề để tranh thủ thời gian

Sau giai đoạn mở đầu, nhà báo bắt đầu triển khai hệ thống câu hỏi mà mình

đã chuẩn bị

+ Nên triển khai các câu hỏi từ dễ đến khó để thu thập thông tin

+ Sử dụng xen kẽ các loại câu hỏi một cách linh hoạt

+ Trong khi hỏi câu hỏi chính, cần bổ sung thêm các câu hỏi phụ

+ Chú ý lắng nghe, phát hiện và khai thác những điểm quan trọng, nổi bật

từ câu trả lời (vấn đề mâu thuẫn, vấn đề mới nảy sinh, chi tiết độc đáo ) để đặt câu hỏi tiếp theo

+ Giữ thế chủ động trong cuộc phỏng vấn

+ Luôn đặt trong đầu câu hỏi: Cần biết cái gì?

+ Quan sát những biểu hiện tâm lý của người trả lời để đánh giá mức độ tin cậy của thông tin và điều chỉnh nhịp độ của cuộc phỏng vấn

Trong cuộc phỏng vấn, nhà báo phải chủ động về thời gian, dự kiến và cân đối một cách hợp lý thời gian cho phép Ở giai đoạn kết thúc, khi mà hầu hết các câu hỏi chủ chốt đã được tung ra, nhà báo cần kiểm tra lại mức độ đạt được của cuộc phỏng vấn để kịp thời bổ sung

+ Kiểm tra xem còn bỏ sót thông tin, chi tiết nào muốn biết

+ Kiểm tra xem những điểm đánh dấu trong sổ ghi chép đã được làm sáng

tỏ chưa

+ Hỏi người trả lời xem họ muốn nói thêm điều gì nữa không

+ Nói trước với người trả lời rằng mình có thể sẽ gặp hoặc gọi điện lại cho

họ để hỏi thêm một vài điều

+ Nên kết thúc cuộc phỏng vấn đúng thời gian đã giao hẹn

Nếu cuộc phỏng vấn kéo dài quá mức sẽ tạo cảm giác mệt mỏi, lơ đễnh từ phía người trả lời

+ Cảm ơn và bày tỏ mong muốn được gặp lại người trả lời

* Một số điều cần chú ý trong quá trình tiến hành phỏng vấn

+ Ghi lại chính xác tên, chức danh, cơ quan, địa chi của người trả lời ngay

từ lúc bắt đầu phỏng vấn (nên xin danh thiếp của họ)

+ Không nên đọc câu hỏi mà nói một cách tự nhiên

+ Nên đưa ra các câu hỏi một cách trung lập, khách quan

+ Không cắm cúi ghi chép, phải biết cách lắng nghe để khuyến khích người trả lời

+ Hãy nhìn vào mắt người đối thoại

+ Thái độ ứng xử hợp lý (cách xưng hô, giọng điệu câu hỏi, và cách ăn mặc phù hợp, chế ngự thói quen xấu )

+ Luôn chuẩn bị tinh thần để xử lý mọi tình huống có thể sẽ xảy ra trong cuộc phỏng vấn

* Ghi chép và sử dụng máy ghi âm trong phỏng vấn

+ Ghi chép là một biện pháp hữu hiệu để "tự vệ chống lại sự thiếu chính xác" hoặc bỏ sót thông tin, chi tiết

+ Ghi chép giúp nhà báo dễ dàng theo dõi trình tự, diễn biến các thông tin thu nhận được từ người trả lời

+ Ghi chép giúp cho việc đánh dấu hoặc nhấn mạnh những thông tin, chi tiết quan trọng để ghi nhớ hoặc hỏi lại mà không phá ngang câu chuyện

+ Ghi chép lại những gì quan sát được (dáng vẻ, giọng điệu của người trả lời, bối cảnh diễn ra cuộc phỏng vấn ) làm sinh động cho bài viết

+ Ghi chép nhanh, có chọn lựa, tay ghi đầu nghĩ

+ Luôn có vài cây bút dự trữ trong cặp

+ Nếu dùng máy ghi âm nhà báo nên xin phép, thỏa thuận với người trả lời + Kiểm tra máy ghi âm trước khi sử dụng nhiều lần

+ Trong trường hợp không tiện, nên để máy ghi âm và sổ ghi chép xa tầm mắt người trả lời

c Yêu cầu cơ bản đối với việc thu thập tư liệu

- Kiểm chứng thông tin, tư liệu từ nhiều nguồn khác nhau

Kiểm chứng thông tin, tư liệu là nguyên tắc nghề nghiệp đồng thời là trách nhiệm, lương tâm của người phóng viên Một thông tin, chi tiết báo chí trước hết phải đảm bảo tính chân thật, khách quan sau đó mới là tính hấp dẫn Có thể do thiếu hiểu biết, do sai sót về nghiệp vụ, thậm chí chỉ một chút lười biếng, thiếu cẩn trọng, phóng viên sẽ chỉ thu được những thông tin sai lệch

- Kết hợp các phương pháp trong thu thập tư liệu

Phỏng vấn, quan sát và phân tích văn bản là ba phương pháp chủ yếu trong hoạt động thu thập, khai thác tư liệu Mỗi phương pháp đều có thế mạnh và hạn chế riêng Do vậy, phóng viên nên sử dụng kết hợp để mỗi phương pháp vừa phát huy được thế mạnh vừa bổ sung những khiếm khuyết cho nhau Khi kết hợp sử dụng cả ba phương pháp này, tư liệu thu được sẽ đa dạng, phong phú, sâu sắc và được xem xét một cách toàn diện, kỹ lưỡng hơn

- Tư liệu điển hình, phục vụ đắc lực cho chủ đề tác phẩm

Những thông tin, chi tiết mà phóng viên thu thập, tìm kiếm được phải gắn

bó chặt chẽ và phục vụ đắc lực cho chủ đề tác phẩm Có thể nói, quá trình chọn

lựa tư liệu sẽ dần hình thành chủ đề, rồi lại căn cứ vào chủ đề để chọn lọc tư liệu Làm như vậy sẽ tránh được trường hợp có nhiều tư liệu nhưng không biết viết cái

gì hoặc chủ đề tác phẩm xác định rõ ràng nhưng lại thiếu tư liệu

Thông tin, tư liệu phục vụ đắc lực chủ đề tác phẩm cũng có nghĩa là thông tin, tư liệu phải điển hình Sự kiện báo chỉ bao gồm nhiều nhân vật, hoàn cảnh, chi tiết Nhưng không phải tất cả đều là đối tượng thu nhận của phóng viên Phóng viên cần có sự chọn lựa, cân nhắc kỹ càng Thu thập tư liệu gắn với việc loại bỏ sự rườm rà, ít ý nghĩa để sàng lọc lấy những gì nổi bật, độc đáo Phóng viên giống như người tạc tượng, cần vứt bỏ những mẩu nguyên liệu thừa để hình hài của bức tượng ngày càng chau chuốt hơn

Một thông tin, chi tiết dù cho là hay đến mấy nhưng không phục vụ cho chủ đề của tác phẩm thì cũng không có cơ hội được sử dụng Nếu tham lam, phóng viên có thể làm hỏng tác phẩm của mình

2.3 Lao động xử lý thông tin, tư liệu

a Dự kiến thể loại và hình thành đề cương, kịch bản

- Thể loại báo chí là sự thống nhất có tính quy luật, sự lặp lại của các yếu

tố nội dung và hình thức trong một loạt các tác phẩm báo chí

- Căn cứ vào mục đích, chủ đề và những tư liệu đã thu thập được, công việc tiếp theo của phóng viên là hình thành đề cương (dàn ý) để thể hiện tác phẩm Muốn có một tác phẩm báo chí đạt được tính khoa học, nghệ thuật, thuyết phục được công chúng, phóng viên không nên bỏ qua bước này

Hình thành đề cương, kịch bản chi tiết cho tác phẩm báo chí là quá trình hệ thống hóa các thông tin, chi tiết; phát triển sự kiện, vấn đề một cách logic, tập trung vào chủ đề đặt ra theo nguyên tắc: rõ ràng, dễ hiểu và hấp dẫn

Mở đầu

Mở đầu là phần giới thiệu, dẫn dắt bạn đọc tiếp cận với sự kiện, vấn đề

Mở đầu phải thu hút được sự chú ý của người đọc

Có thể mở đầu theo một số cách như sau:

- Chọn một thông tin, chi tiết hấp dẫn để mở đầu

- Bày tỏ ngay thái độ của người viết về sự kiện

- Mở đầu bằng một giai thoại

- Trực tiếp đi thẳng vào sự kiện, vấn đề

- Nêu kết quả của sự kiện, vấn đề

- Nêu ý nghĩa, tầm quan trọng của sự kiện, vấn đề

- Khơi gợi, kích thích sự tò mò của bạn đọc

- Đặt câu hỏi để đi tìm câu trả lời…

Thân bài

Thân bài là phần chủ yếu của tác phẩm Sự kiện, vấn đề được trình bày trên

cơ sở liên kết, tổ chức hệ thống các khía cạnh nội dung nhằm nêu bật chủ đề phụ trong từng phần (nếu có) và chủ đề chính của toàn bộ tác phẩm Nên phát triển

nội dung tác phẩm theo nhiều cửa, tạo ra nhiều lối vào giúp bạn đọc thuận lợi hơn

khi tiếp nhận thông tin

Phần kết thúc

Phần kết thúc có chức năng hoàn thành ý đồ cụ thể của tác phẩm Kết luận cần để lại ấn tượng đối với người đọc, nghe, xem

Một số cách kết luận như sau:

- Nhấn mạnh lại ý nghĩa, tầm quan trọng của sự kiện, vấn đề

- Nảy sinh ý kiến mới hoặc gợi mở ra một điều gì đó có ý nghĩa

- Trở lại hình ảnh đặt ra trong phần mở đầu nhưng được nhấn mạnh hoặc nâng cao ý nghĩa

- Tạo ra cảm giác mong đợi và muốn biết những gì sẽ xảy ra tiếp theo (nếu

sự kiện chưa kết thúc)

* Một số kiểu bố cục tác phẩm báo chí

Bố cục tác phẩm báo chí là sự tổ chức, sắp xếp các thông tin, chi tiết trong một tác phẩm nhằm đạt tới một chỉnh thể hợp lý, chặt chẽ, hấp dẫn

- Bố cục theo mô hình tháp ngược

Mức độ quan trọng của các thông tin, chi tiết được sắp xếp theo mức độ giảm dần Chi tiết quan trọng nhất được đặt ở phần đầu Cuối bài là những chi tiết

ít quan trọng hơn Bố cục này được dùng phổ biến nhất ở thể loại tin Ưu điểm của dạng này là thu hút được độc giả ngay từ đầu Nhược điểm là bạn đọc có thể không đọc (nghe, xem) hết tác phẩm vì chỉ cần đọc (nghe, xem) đoạn đầu họ đã có thể nắm được thông tin cốt lõi

- Bố cục theo mô hình tháp xuôi

Ngược lại với mô hình tháp ngược, sức nặng của bài viết theo mô hình tháp xuôi không tập trung ở phần đầu mà ở phần kết Báo chí không chuộng kiểu bố cục này vì chúng thường bị người đọc (nghe, xem) bỏ qua ngay từ khi lướt đọc những phần đầu tiên

- Bố cục theo điểm mạnh

Bố cục theo điểm mạnh có thể sẽ khắc phục được nhược điểm của kiểu bố cục theo mô hình tháp ngược và tháp xuôi, đặc biệt với những bài báo có chiều

sâu Làm thế nào để người đọc (nghe, xem) theo dõi hết câu chuyện? Làm sao để duy trì sự quan tâm, hứng thú đó vì ngay cả khi đọc (nghe, xem) đến giữa bài viết rồi họ vẫn bỏ không đọc (nghe, xem) nữa?

- Bố cục theo thời gian

Bố cục theo thời gian có ba kiểu: theo trình tự thời gian, theo trình tự thời gian đảo ngược và theo trình tự thời gian xen kẽ

Theo trình tự thời gian: Sự kiện được trình bày theo dòng thời gian, lần

lượt từ khi bắt đầu đến khi kết thúc Cái gì xảy ra trước nói trước, cái gì xảy ra sau nói sau Không có chi tiết nào được ưu tiên, không thay đổi trật tự thời gian diễn biến của sự kiện Kiểu kết cấu theo trình tự thời gian là đặc trưng của các tin, bài tường thuật Các thể loại khác như ghi nhanh, bài phản ánh, phóng sự cũng có khi dùng kiểu này

Theo trình tự thời gian đảo ngược: Sự kiện được trình bày ngược với dòng

thời gian Cũng tương tự như bố cục theo trình tự thời gian xuôi chiều, thông tin chính trong bài không được làm nổi bật Bố cục kiểu này tạo ra sự liên tưởng, so sánh, đối lập giữa trước - sau, xưa - nay

Theo trình tự thời gian xen kẽ: Sự kiện được trình bày theo từng giai đoạn

thời gian xen kẽ khác nhau Sự kết nối giữa các giai đoạn nhịp nhàng, lôgíc Thông tin quan trọng, hấp dẫn có thể được chọn để đưa lên trước Kiểu bố cục theo trình tự thời gian xen kẽ năng động, linh hoạt hơn, tránh được nhược điểm của hai dạng bố cục theo thời gian nói trên

- Bố cục theo kiểu mô tả - phân tích

Những bài viết theo kiểu này thường bắt đầu từ thực trạng đến nguyên nhân

và cuối cùng là giải pháp Các bình diện, khía cạnh nội dung đều được đề cập ở

trong bài đầy đủ và cân bằng như nhau Sự mô tả kết hợp với phân tích có thể đưa đến sự nhìn nhận toàn diện về quy mô, diện mạo, tính chất của sự kiện, vấn đề

Đây là bố cục cổ điển, có vẻ khuôn mẫu, cầu toàn Bài viết sẽ có thể bị dàn trải,

dài dòng, thiếu điểm nhấn

Ngoài ra còn có các kiểu bố cục khác như: tam đoạn luận, đối lập, chứng minh, bố cục theo từng luận điểm, đồng hồ cát, viên kim cương, kiểu trứng ngỗng…

b Thể hiện tác phẩm

Các phương tiện biểu đạt thông tin trong tác phẩm báo chí khá đa dạng, phong phú: ngôn ngữ, hình ảnh, âm thanh Ở mỗi loại hình báo chí, phương tiện thể hiện cũng khác nhau phù hợp với đặc điểm riêng của từng loại hình Tuy nhiên phương tiện biểu đạt chủ yếu, quan trọng trong các tác phẩm báo chí nói chung là ngôn ngữ Ở mỗi nhóm thể loại tác phẩm báo chí, ngôn ngữ lại có điểm nổi bật khác nhau Ví dụ: Trong loại thể tác phẩm thông tấn, ngôn ngữ thường mang tính trực tiếp, khách quan, ngắn gọn

Trong thể loại tác phẩm chính luận, ngôn ngữ thường mang tính logic, luận

lý Còn trong thể loại tác phẩm thông tấn nghệ thuật, ngôn ngữ lại sinh động, mềm mại, giàu tính văn học

Nhìn chung, khi viết báo cần chú ý những đặc điểm cơ bản về ngôn ngữ sau đây:

- Ngôn ngữ xác thực, khách quan

Báo chí phản ánh hiện thực cuộc sống thông qua các sự kiện

Gắn với sự kiện là các yếu tố về thời gian, không gian, chứng cứ, chi tiết

có thật, cụ thể, rõ ràng Do vậy, khi thông tin, ngôn ngữ báo chí cần bám sát sự kiện hiện hữu một cách trung thực và nguyên dạng, không được phép thêm bớt,

tô vẽ

Sự xác thực của ngôn ngữ báo chí còn được cụ thể hóa ở tính định lượng,

tức là cái có thể cân đong, đo đếm được Có lẽ vì thế, các con số, số lượng được các nhà báo quan tâm, chú ý Trong từng câu chữ, ý tứ, người viết cần cân nhắc

để đảm bảo cho thông tin đạt được sự trung thực, khách quan

Chân thật, khách quan vừa là yêu cầu, vừa là nguyên tắc trong phản ánh sự kiện Ngôn ngữ biểu đạt sự kiện càng chính xác, rõ ràng, khách quan thì tác phẩm báo chí càng tăng thêm hiệu quả

- Ngôn ngữ ngắn gọn, rõ ràng

Nhà báo cần lựa chọn những lát cắt hay giai đoạn nổi bật, điển hình để thông tin, giúp người đọc (nghe, xem) có thể hình dung được bản chất của sự kiện

đó một cách rõ ràng Do vậy, ngôn ngữ báo chí phải đúng, sắc nét và gọn

Ngắn gọn là đi trực tiếp vào sự kiện, không vòng vo, loanh quanh Trong thời đại thông tin, phóng viên phải biết tiết kiệm thời gian cho người đọc (nghe, xem) Làm cho họ thu được nhiều thông tin nhất trong một thời gian ít nhất

Cách viết thực dụng theo mô hình tháp ngược phổ biến của báo chí cũng yêu cầu ngôn ngữ phải nhanh, tác động thẳng, trực tiếp tới người đọc (nghe, xem)

Tuy nhiên, ngắn gọn không có nghĩa là tiết kiệm ý tứ, câu chữ tới mức nghèo nàn, đơn điệu mà là sự cô đọng, tiện lợi

- Ngôn ngữ phổ cập, dễ hiểu

Bảo chí là hoạt động truyền thông đại chúng Trong đó, công chúng xã hội rộng rãi vừa là đối tượng phản ánh, vừa là mục đích tác động của báo chí Tác phẩm báo chí dù hay, tốt đến mấy nhưng không làm cho người tiếp nhận hiểu được thì tác phẩm đó không có ý nghĩa gì Vì vậy, ngôn ngữ báo chí phải phổ cập, dễ hiểu, phù hợp với trình độ dân trí nói chung, đảm bảo cho mọi người tiếp nhận thông tin một cách dễ dàng, thuận lợi

Khi viết, nên dùng những câu ngắn, có cấu trúc đơn giản Tránh những câu tối nghĩa, hoặc câu tạo ra nhiều cách hiểu khác nhau

Nên dùng những từ ngữ thông dụng Nếu báo chí dùng ngôn ngữ bác học, trừu tượng sẽ gây khó khăn cho người đọc (nghe, xem)

Nên cẩn thận trong khi dùng những từ chuyên ngành, thuật ngữ khoa học,

từ địa phương, từ viết tắt, từ nước ngoài Nếu cần thiết phải dùng thì cần giải thích rõ ràng

c Biên tập tác phẩm

Tự biên tập là bước sau cùng trước khi phóng viên nộp tác phẩm cho người phụ trách Biên tập nói ở đây là phóng viên tự xem xét, chỉnh sửa, gọt giữa bài viết của mình cho tốt hơn, hay hơn Khi xem lại bài viết, phóng viên hãy đặt mình vào vị trí của người đọc (nghe, xem)

Cần xem xét cả phương diện nội dung và hình thức tác phẩm Nhiều nhà báo có kinh nghiệm đã đưa ra những lời khuyên cho việc tự biên tập như sau:

- Chủ đề tác phẩm, góc độ phản ánh đã rõ ràng, sắc nét chưa?

- Chăm chút cho đầu đề tác phẩm thêm hấp dẫn

- Cắt bỏ những chi tiết rườm rà, trùng lặp, ít thông tin

- Cẩn trọng với các tên riêng, chức vị của nhân chứng, địa điểm xảy ra sự kiện

- Đặc biệt chú ý tới sự chính xác của các con số, số liệu

- Thay, sửa những từ ngữ, câu cú chưa rành mạch, trong sáng

Tóm lại, sáng tạo được những tác phẩm báo chí hấp dẫn, có ý nghĩa đối với

người đọc (nghe, xem) vừa là trách nhiệm vừa là tiêu chí nghề nghiệp mà mỗi nhà báo đều hướng tới Bên cạnh đạo đức nghề nghiệp, nhà báo cần nhận thức và sử dụng một cách sáng tạo phương pháp và kỹ năng làm báo cơ bản

3 Lao động nhà báo trong quy trình sản xuất sản phẩm báo chí

3.1 Lao động nhà báo trong quy trình xuất bản báo in

Sản phẩm báo chí nói đến ở đây là tờ báo hoặc chương trình phát thanh, chương trình truyền hình

Tổ chức sản xuất tác phẩm báo chí là việc lập kế hoạch nội dung, hình thức cho từng số báo hoặc chương trình phát thanh, chương trình truyền hình tùy thuộc

và không yêu cầu, mục đích của cơ quan báo chí, tùy thuộc vào tính chất, quy

mô, ý nghĩa của thông tin nhằm đáp ứng nhu cầu của công chúng

Quy trình sản xuất báo in bao gồm các bước:

- Lập kế hoạch xuất bản

- Thực hiện kế hoạch xuất bản

- Tổ chức nội dung, hình thức

- In ấn, phát hành

Hiện nay, nhờ sự trợ giúp của các phương tiện kỹ thuật hiện đại, ngay tại nơi xảy ra sự kiện, phóng viên có thể thu thập tư liệu và viết bài gửi về tòa soạn Bài vở của họ sẽ được chu chuyển tới các bộ phận biên tập, xét duyệt, in ấn rất nhanh chóng, dễ dàng, tiện lợi qua mạng Internet

3.2 Lao động nhà báo trong quy trình sản xuất báo mạng điện tử

* Quy trình sản xuất thông tin báo mạng điện tử

So với các loại hình báo chí khác, có thể nói quy trình sản xuất bản thông tin báo mạng điện tử khá đơn giản, tiện lợi:

- Lập kế hoạch thông tin

- Thực hiện kế hoạch thông tin

- Tổ chức duyệt nội dung

- Xuất bản trên mạng Internet

* Đặc điểm lao động trong sản xuất thông tin báo mạng điện tử

Một trong những đặc trưng nổi bật của báo mạng điện tử là tính tức thời và phi định kỳ Tin tức trên báo mạng điện tử là một dòng chảy liên tục, tiếp nối nhau, cho phép người đọc truy cập bất kể lúc nào họ muốn

Đặc điểm này là ưu thế nhưng cũng tạo ra áp lực lớn đối với người làm báo mạng điện tử Tính thời gian và yêu cầu cập nhật cao đặt các nhà báo trong môi trường thử thách khá khắc nghiệt Họ phải hết sức năng động, linh hoạt, nhanh nhạy, bắt đầu từ khâu lập kế hoạch thông tin

Xuất bản trên Internet là một lợi thế bởi tính lan tỏa, rộng khắp của thông tin Tuy nhiên, nó sẽ trở thành bất lợi khi có những thông tin nhạy cảm, sai sót, chưa kịp xử lý đã bị phát tán trên mạng Vì vậy, tính cẩn trọng, sự tinh tường, nhạy bén của người tổ chức, biên tập nội dung được đặt lên hàng đầu Bên cạnh

đó, vai trò chọn lọc, thẩm định và sàng lọc thông tin của người tổ chức thông tin giữ vai trò quyết định đến chất lượng, giá trị nội dung của tờ báo Họ phải là