Luận văn từ Đồng dao Đến những bài hát Đồng dao cho tuổi thơ trong nhà trường ngày nay

Có thể thấy đồng dao là một bộ phận quan trọng trong đời sống văn hoá cộng đồng mã bầu hết rồi con người chúng ta đến lúc trưởng thành vẫn mang trong mình những âm hưởng của nó, Vì thế đ

VIÊN NGHIÊN CỨU VĂN HOA

ĐỖ THỊ MIXH CHÍNH

TỪ ĐỒNG DAO ĐẾN NHỮNG BÀI HÁT-ĐỔNG DAO

CHO TUỔI THƠ TRONG NHÀ TRƯỜNG NGÀY NAY

(Qua khảo sát ở một số trường mầm non và tiểu học thuộc

quan Tay H6, Ha Noi)

Chuyên ngành: Văn hoá học

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HOÁ HỌC

Người hướng dăn: PGS.TS Nguyễn Xuân Đức

Hà Nội - 2005

TL Mục tiêu nghiên cứu

IV Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của để tài

` Dối tượng và phạm vi nghiên cứu

VI Phương nháp nghiên cứu

YH Bố cục của luận van

PHẨN NỘI DŨNG ˆ

Chương

Đông đao người Việt

1 Đồng dao cổ truyền người việt

1.424 Không gian vã tôi gian tình điển của đồng dao 28

Chương 2:

Từ đỏng dao đến hài hát động dao cho trẻ thơ

22 Sự kế thừa về ca từ woe AL

3.3.1 Văn ted Š nghĩa của Yếu tổ, giải điện trong tắc phẨM ám nhạc 49 2.3.2 Sự kế thầu rà phát hy yếu tổ vẫn điện của ding dao tong sáng tắc bài hát đồng

3.1 Thực trạng bộ môn giáo dục am nhạc trong nhà trường 279

3.1.1 Móc độ thực biện chương trình và hiệu (uổ của các bai hat ding dao trong baạt động giáa dục âm nhạc ở trường mdm non Quảng An và tiểu học Chư Văn An,

3.1.1.1, Vài nếi về tường mã non Quảng An và trường tiễn học Cha Văn An 84

S.LL.2, SO hong và nội dụng bài hái đồng dao trong chương trình giáo dục âm: nhạc $8

É xuải 108

thầy, cô của Viện Nghiên cứu văn hoá, trường Cao Đẳng sư phạm Trung ương

đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học lập về thực hiện luận văn

Tôi cũng xin bày tổ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Xuân Đức, thây đã tận tình hướng dẫn, chỉ dạy và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Trong quả trình nghiên cứu và trình bày luận văn chắc không tránh khối thiếu sót, kính mong các nhà khoa học, quý thấy, cô giáo chỉ đạy thêm

để giúp tôi mở rộng, kiến thức, tạo điều kiện thuận lợi vào thực tiễn nghiên cứu 'Yà công †ác sau này

Một lần nữa tôi xin trân trạng cám on

Hà Nội, ngày 11 thẳng 12 năm 2008

Tác giả luận văn

Đỗ Thị Minh Chính

liệu, kết quả và những nhận xét nêu trong luận văn là trung thực

Những đóng góp khoa học mới được đề cập trong luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Hà Nội, ngày 3 thẳng 7 năm 2007

Tác giả luận văn

Đô Thị Minh Chính

1 Lý do chọn đề tài

ăn học, nghệ thuật là nhủ cầu không thể thiếu được trong cuộc sống

tỉnh thần con người mọi thời đại, mọi lứa tuổi Với nhu cầu đó, từ ngàn xưa, cha Ong ta không chỉ đã sắng Iạo nên những lời ca tiếng hắt phục vụ cuộc sống hàng ngày của mình znà cồn sáng tạo cả những ca khúc cho trẻ con Age ma chơi, chơi mà học, đó là đồng đao

Vẻ phương thức lưu hành, đồng dao là thứ để trẻ con hát, trẻ con chơi,

phần lớn qua những hoạt động tập thể Có thể xem đây là một phương thức

dạy học không thay không sách, nhưng qua đó giáo dục con người từ tuổi ấu

thơ những cảm nhận và cả những hiểu biết về thế giới tự nhiên, về môi trường,

về xả hội và cộng đồng một cách tự nhiên và sâu sắc, không chỉ bổi dưỡng trí tuệ cho các em mà còn góp phần tạo nên những tình cẩm truyền thống tốt đẹp

từ trong gia đình, cha mẹ, anh cm đển xóm làng, xã hội Có thể thấy đồng dao

là một bộ phận quan trọng trong đời sống văn hoá cộng đồng mã bầu hết rồi con người chúng ta đến lúc trưởng thành vẫn mang trong mình những âm

hưởng của nó, Vì thế đồng dao không chỉ là đối tượng của các nhà ngÌ

folklom mã cá của các nhạc sĩ cũng như các nhà sư phạm,

Vậy nhưng tiếc rằng cho đến nay, trong khi nhiều loại hình văn hoá,

ân gian khá đã được su tâm, biên soạn, điều tra, nghiên cửa và sử

dựng thì đồng đao là loại hình có số lượng không ít, với những giá trị lớn lao

nhưng lại it được các nhà folklore quan tâm, càng ít được các nhà sư phạm học

chú ý day dũ trong nghiên cứu, khai thác, ứng dụng Các công trình về đồng

đao phần lớn nặng về ghỉ chép, biên soạn lại cồn phần khảo cứu chưa nhiều

1ý do có lẽ một phần vì đồng dao là loại hình gắn với trò chơi cơn trẻ, chủ yếu

giữa các nhà khoa học

Ngày nay, trước sự phát triển của kinh tế, cuộc sống xã hội có nhiều biến đổi, trẻ em đã được quan tâm và nuôi dưỡng không chỉ về vật chất mã cả

tỉnh thần, thậm chí ngay từ khi cồn trong bụng mẹ Trong những năm gần đây,

do nhận thức được vai trò và tác dụng của đồng dao trong việc góp phần giáo dục và phát triển toàn diện nhân cách trẻ thơ phù hợp tâm sinh lý lứa tuổi, một

số bài hát ru và đồng đao xưa đá được các nhà thơ, nhạc sĩ khai thác chuyển

số tác phẩm được đưa vào nội dung,

ên thụ khác nhau, Tuy số

lượng chưa nhiều, nói đúng hơn, chưa tương xứng về

nhưng những giai điệu vui tươi, sôi nổi, trong sáng, ngọt ngào, thấm đẫm hồn dan tộc của một số ca khúc khai thác chất liệu đồng dao đã gớp phần quan

trọng hồi dưỡng đời sống tỉnh thần của trẻ thơ, để rồi đây, chính các em sẽ là lớp người tiếp tục bảo vệ và giữ gìn những di sản văn hoá quí báu của cha ông

biết bao đời để lại

Tà một giảng viên của rường, Cho đẳng Sư phạm Trung wong, khio sat

vấn để này chúng tôi hy vọng sẽ có được những để xuất và giải pháp nhằm

khai thác đồng dao, nâng cao chất lượng, hiệu quả của mén giáo dục Âm nhạc

trong các nhà trường, phổ thông (bậc mắm nơn và tiểu học), đạng góp phân bồi

đương và phát triển toần diện nhân cách cho trẻ thơ.

tuổi thơ trong nhà trường ngày nay",

2 Lịch sử nghiên cứu

Như trên đã nói, đồng dao chưa được nghiên cứu nhiều thì vấn để đồng,

dao với các ca khúc hiện đại cho thiếu nhì lại căng mốt mẻ, chưa được các nhà

khoa học trực tiếp quan tâm Các công trình về đồng đao chủ yếu nặng về sưu

tam, biên soạn hơặc thiên vẻ khảo sát phản trò chơi, phần văn bản chứ chưa

chú ý nhiều đến phần nhạc và sự tiếp nhận nó trong nhữag ca khúc hiện đại

cho thiếu nhỉ Một số nhạc sĩ đã đưa chất liệu đồng đao vào sáng tac cia minh

nhưng chi ding lại ở công việc sáng tác chứ không nêu lên thành những vấn

để có tính lý luận

Vẻ lịch sử nghiên cứu, giới thiệu đảng dao, Chu Thị Hà Thanh đã có

một tập hợp khá công phu và đẩy đủ trong luận án tiến sĩ của mình [39, tr.4],

trong đó bên cạnh bộ phận những công trình sưu tâm, chị chỉa phần khảo sát thành hai mục: Những bài viết nể đồng dao máng tính chất giới thiệu và

Nhãng công trình mang tính chất nghiên cứu Tuy nhiên tổng xổ công lĩnh

mà chị thu thập được trong hai mục này chỉ có bẩy bài giới thiệu và bốn bài

nghiên cứu, trong đó đáng, kể

Khánh: Ä⁄4y điểu giá nhận về đồng đao Việt Nam, tạp chỉ Văn học 4/L974 và

nat chỉ là hai bai viel cla PGS Vii Ngoc

Thí pháp đồng dơa tạp chí Văn học, 5/1993

Điểm qua tình hình sưu tâm, nghiên cứu đông đao, có thể thấy từ những năm 40 của thế kỷ XX đã có công trình của Nguyễn Văn Tuyên (bằng tiếng Pháp) đăng trên tạp chí của Viện Viễn Đông bác cổ, cuốn sách mỏng của Ngô

+) Trang công lrình này chúng tôi gọi những bài bát của các nhạc sĩ hiệu uay dựa trên đồng đao để sáng tác

cho ttf tho Ia “bai bát- đồng dao" để phân biệt vái những bài hái không mang ém hưởng đồng dao eding aber đẳng dao cổ tmuyễn

Uyén và Bai hái trẻ can của Nam Ilương, llà Nội hay cuốn Tục ngữ phong đao của Nguyễn văn Ngọc Nhìn chung các công trình đã nêu đều nặng về sưu tầm, không phân loại và khảo cứu

Từ sau Cách mạng tháng Tám, nhất là sau khi Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam và Viện nghiên cứu Văn hoá dân gian được thành lập thì việc sưu tầm và nghiên cứu văn hoá đân gian và đặc biệt là văn học dân gian, trong đó

có đồng dao mới dược quan tâm nhiều hơn Hợp tuyển thơ vấn Việt Nam -

Vấn học đân gian, xuất bản năm 1972 đá dành L7 trang viết cho hai mục: ?lát vai choi trổ em và Hat re em (36, tr.271-293] Trước đó nhà xuất bản Kiin Đông cũng đã cho in hai tập Gợi nghề (1967) và Tầng định (1969) của Hoàng, Trung Thông

Trong cuốn Đẩn iuận nghiên cứu Folklore Việt Nam, Vũ Ngọc Khánh

dể cập khá sáu về vấn để ứng xứ Việt Nam qua Folklore, trong đó ông đã dành một mục: Đồng đao và trò chơi trẻ em [2U, tr.253-262] để bàn về đồng dao Trong cuốn JJảnh trình vào thế giới Falklore Việt Nam của Vũ Ngọc Khánh

cũng có mục 7 hẻ giới trẻ em - Tìm hiểu về đồng dao

Trong cuốn Đồng dao và trở chơi trẻ em người Việt của nhà xuất bản

Văn hoá (1997), nhóin tác giả Nguyễn Thuy Loan, Dang D

Tiuy TTồng và Trần TToàng đã phân loại và đánh giá khá đầy đủ về đồng dao và

Trang, Nguyễ

trò chơi cho trễ em người Việt [uy [Ja cũng có cuốn ?Yô chơi dân gian trẻ

em Việt Nam, nhà xuất bán Văn hoá dân tộc (1992) [11] Ngoàt ra cd 06 Mér trăm (rò chơi hướng dẫn (dùng cho các trường phổ thông cấp 1) của Nguyễn

Tử Yếu, Phạm Kỳ Nan, Vũ Tiến Yên, nhà xuất bản Giáo dục Hà Nội 1963 [57]: Tập tâm vông (không để tên tác giả) của nhà xuất bản im Đồng, TĨA

Nội, 1979 (16 trang); 7rd chơi xưa và nay của Chủ Quang Trứ, nhà xuất bán

Thể dục thể thao, 1990 [54], tap bai hat Dang dao con cd nha xuất bán Âm nhạc Hà Nội, in năm 2004 [6]; Bình mỉnh chùn sơn ca, Đào Ngọc Dung sưu

tâm và tuyển chọn, nhà xuất bản Âm nhạc 2004 [7]

Ngoài ra còn một số bài viết, bài hát đăng lẽ tế trên các sách giáo khoa

Âm nhạc ở các trường phố thông, trên các báo, tạp chí chuyên ngành như:

| Thi pháp đồng dao của tác giả Vũ Ngọc Khánh, in trên tạp chí Văn học, số 5, năm 1999

+ Mấy điểu giỉ nhận về đông dao Việt Nam của Vũ Ngọc Khánh, tạp chí Văn học, số 4 năm 1974

+ VỆ trí của đồng dao của Nghiêm Đa Văn, tạp chí Vì mẻ thơ, số 6, năm

1995

+ Lời đẳng dao trong trẻ chơi cổ truyền của trể em của tác gia Phan

Đang Nhật, tap chi Gido duc mdm non, 86 3, 1992

+ Những câu hất trò choi Mẹ hat ru con cla Neuyén [itu Thu, nhà xuất

lan Phu Nit, Ha Nội 1987 (tr.119-126)

+ Trẻ mâm non ca hát của Vụ Giáo dục mâm non, nhà xuất bản Âm

nhạc, Hà Nội, 2004

¡ Tuyển tập bài bài và trò chơi âm nhạc cho trẻ 2-5 tuổi của Viện

nghiên cứu chiến lược chương trình, nhà xuất bản Âm nhạc, Hà Nội 2003

Chuyên sâu về thi pháp đồng đao có luận án tiến sĩ của Chu Thi 1A

Thanh, để tài Tỉ pháp đồng dao và thơ thiếu nhỉ, Trong luận án này tác giả

thơ, ngôn ngữ và kết cấu

Nhận xét:

Nhìn chung số cổng trình, bài viết znang tính lý luận không nhiều, các công trình sưu tắm, ghi chép và phân loại tuy có số lượng lớn nhưng tiêu chí

không thống nhất bởi người thực hiện chưa đạt yêu cẩu cao về tính chuyên

sâu Mặt khác khi hệ thếng lý luận chưa nhiều, các khái niệm chưa chuẩn,

nhất là dối với đồng dao, một loại hình phức tạp dược xác dịnh trước hết bởi

chức năng tug dựng, thì bộ phận sưu tần cũng không thống nhất trong tiêu

chí lua chon

Đặc biệt các tác phẩm kế thừa và phát huy đồng dao, trò chơi dồng dao

ở góc độ âm nhạc, thơ, trò chơi tập thể, v.v tuy có những cũng không xuất

phát từ một ý thức đầy đủ vẻ vai trò của nó trong nhà trường Dặc biệt dường như ngành giáo dục chưa dưa vấn dé này vào chương trình nghiên cứu, phát

buy, các nhà sư phạm cũng chưa quan tâm nhiều đếu vai trò đồng dao trong,

giáo dục trễ thơ, có lẻ một phần cúng do hệ thống giáo dục ở bậc học mầm

nơn mới được chính thức đưa vào hệ thống giáo dục quốc dân chưa lâu và

Tóm lại, có thể thấy cho đến nay vẫn chưa có tác giả nào nghiêu cứu về

sự kế thừa phát huy đồng dao irong sáng tác các bài hát cho thiếu nhỉ và thực trạng việc phổ biến các bài hát này trong chương trình giáo dục âm nhạc trong

gắc trường mẩn non vã tiểu học gũng chưa được qu

tâm đầy đủ

3 Mục tiêu nghiên cứu

+ Tìm hiểu những đặc điểm cơ bản đồng dao xưa của người Việt

+ Nhảo sát về sự kế thừa và phát huy đồng dao trơng sáng tắc các bài bát cho thiếu nhỉ và thực trạng việc phổ biến các bài hát đồng dao trong một

số trường mầm non và tiểu học ở quận Tay Hồ, thành phố Hà Nội,

+ Đưa ra ý kiến để nghị và các biện pháp để khai thác, kế thừa và phát buy giá trị của các bài hát-đồng dao, gốp phần giáo dục và phát triển toàn diện

ho trễ em

nhân các]

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung vào tìm hiểu déng dao xưa của trẻ em người Việt, sự kế

thừa, phát huy nó trong việc sáng tác các bài hát-đồng dao cho thiếu nhỉ và thực trạng việc phổ biến các bài hát-đồng đao trang chương trình môn học âm

nhạc của một số trường mầm non và tiểu học ở quận Tay 116, [Tà Nội

§ Phương pháp nghiên cứu

+ Nghiên cứu liền ngành

6 Ý nghĩa khoa hue va thực liễn của dễ Lài

+ Kết quả khảo sát sẽ cho thấy mức độ, hiệu quả của việc kế thừa, phát

hiệu quả giáo dục của các bài hát-đồng dao trong hoạt động giáo dục âm nhạc

ở các tường mắm non và tiểu học

+ Qua việc tìm hiểu các nội dung trong để tài cũng sẽ tích luỹ thêm

những thông tin và tư liệu phục vụ cho công việc giảng dạy chuyên ngành âm

nhạc trong trường sự phạm của bản thân lôi

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở dâu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm ba

chương:

Chương l: Đồng dao cổ truyền Người việt

Chương 2: Từ đỏng dao đến các bài hát đồng dao cho trẻ thơ,

Chương 3: Đồng (lao và lài háIxiông dao trang hoại động âm nhạc cho trẻ

em trong nhà trường, thực trạng và những đẻ xuất

CHƯƠNG 1

KHÁI QUÁT VỀ ĐỒNG DAO

1.1 Đồng đao Lrung xã hội xưa

Các giáo sư của trường Đại học Tổng hợp L1à Nội, sau này là trường Đại

học khoa học xã hội nhân văn như Định Gia Khánh, Chu Xuân Diên, Lê Chí Quế khi v

vào như một thể loại chuyên biệt [17], [36]

1 giáo trình Văn học dân gian Việt Nam không đưa đồng dao

Chú Thị Hà Thanh, trong luận ấn tiến sĩ của mình, sau khi lập hợp cae:

tài liệu và công trình nghiên cứu của nhiễu tác giả đã tổng kết các khuynh hướng khi nghiên cứu về đồng dao như sau:

+ Một số nhà nghiên cứu cho rằng đồng dau là những tác phẩm văn

học dân gian, không thuộc vào mội thé loại cụ thể nào được trẻ em truyền

miệng, Như vậy với quan niệm này các tác giả đã nhìn nhận đồng đao là

phương tiện ngôn ngữ (những chỗ in dậm do chúng tôi nhấn mạnh-ĐTMC)

gắn với mục đích phục vụ đời sống tỉnh thần và sinh hoạt vui chơi của trẻ em

+ Một số nhà nghiên cứu xác định “dẳng đao là ca dau nhỉ đông”, bao

gồm những lời bát dân gian thuộc một số thể loại vău học đân gian nhất đỉnh

và trễ em nhất thiết phải là chủ thể chủ yếu và đích thực của sự sắng tạo và

diễn xướng Với quan niệm này thì hất ru tuy mục đích là phục vụ trễ em

đồng dao, những lời sấm iruyền sấm ký cũng vậy

Doan Quốc Sÿ lại dựa vào nghĩa Hán - Việt của thuật ngữ, xem đồng, dau là ca đao nhỉ đồng và đặt tên cho công trình cúa mình là Ca đao nhỉ đồng, Trong công trình này, ông phân loại đồng dao theo các lĩnh vực nội

dung mã nó phản ánh và dưa vào dó cả tục ngữ, câu dố hoặc vô danh hoặc có

tên tác giả [27, tr.ố7 1-683]

Cùng quan điểm này, hai soạn giả Nguyễn Tấu Long và Phan Canh

trong Thị ca bình đân, tập TY, mục Đồng dao cũng định nghĩa đồng đao là ca

dao nhỉ đồng và xem đồng dao là một bộ phận của ca dao [27]

Thế nhưng trong thực tế khái niệm ca dao lại chưa được mình định một cách nhất quán và bản thân Doãn Quốc Šÿ, Nguyễn Tấn Long, Phan Canh, trong các công trình kể trên của mình cũng không đưa ra định nghĩa về ca đao

Trong giáo trình Văn học đân gian Việt Nam viết cho hệ Co đẳng sự phạm, G5 Hoàng Tiến Tựu cũng nhất trí với các tác giả trước đó rằng đồng dao thuộc thể loại ca dao trẻ cm Theo ông, “đồng dao là thơ ca dân gian truyền miệng cúa trẻ em”, nó bao gồm cả những bài về kể chìm, kế quã cả những lồi sẩm truyền, sấm ký (nhưng ông lại không xếp vào đó những bài hát

ru của trổ cm) [51]

Một số tác giả khác lại xem đồng đao là một bộ phận của đân ca:

- Trong công trình Việt Mam văn học sử yếu Dương Quảng Hàm xem

đồng dao là bài hát của trẻ em không có chương khúc [20, tr.153]

- Nhà văn Vũ Ngọc Phan cũng đưa đồng dao vio trong muc: Hat vai chơi và hát trẻ em bao gốm những bài đồng dao của trẻ em, nhưng không đưa

ra tên gọi cụ thể [37, tr.740].

- Vũ Ngọc Khánh và Trần Iièa Bình cũng nhất trí với thuật ngữ đồng dau tương đồng với bài hát đân gian của trẻ em [ L8]

Như vậy cĩ thể thấy sự khơng thống nhất giữa các tác giả về khái niệm

đồng dao chính vì: một số chỉ nhìn đồng dao trên bình diện ngơn từ và như

vậy đồng dao là ca dao nhủ đồng, trong khi lất cả các lời ca dao, với Lut cách là một loại hình nghệ thuật ngơn từ đích thực, đều cĩ nghĩa, trong khi nhiều bài đồng dao lại khơng cĩ nghĩa, cĩ một số khác khác xem đồng dao là nghệ thuật biểu diễn, là bài hát dau gian của trẻ em

Mot vấn đẻ cũng khơng thể bổ qua ở đây là cho đến nay, trong giới

nghiên cứu folklcre Việt Nam vẫn cịn một số người đồng nhất hai khái niệm

ca dao vi dan ca Tuy nhiên, nếu xem hai khái niệm nãy là một thì kết luận của những người xem đồng đao là ca dao trẻ em củng khơng đúng khi phản loại nĩ theo nội dung hoặc khi đưa sấm truyền, sấm ký hoặc những bài hát ru

trế căn ra khối đồng đao

Cho nên vấn để đặt ra cho chúng ta ở đây là xem xét lại hai khái niệm

ca dao và dân ca Ca dao và dân ca là những từ Hán-Việt Người Trung Quốc xưa cũng đã cĩ sự phản biệt hai khái niệm này Sách Thuyết uăn giải tự giải thích ngiữa của từ ca là hút cĩ nhạc di theo, sich Mao truyện phân biệt giữa

ca và dao là: Kkúc kết hợp lời và nhạc gọi là ca, lời khơng kèm nhạc got la

đao Đối chiến cách hiểu của người Trung Quốc về ca và dao với các thuật

ngữ người Việt đang dùng thì ca là dân ca cịn dao là ca dà [10] Cĩ thể

nhận thấy rằng ca dao là loại lời Khơng kèm nhạc, cổ người gọi đây là “thơ dan gian”, trong khi đồng dao tuy cĩ ca từ nhưng lại cĩ kèm nhạc, dù cịn đơn giấn và thơ sơ Mặt khác, trong thực tế khơng ít bài dồng dao chỉ đơn thuần là lối hát xáp/cháp vần, chỉ để mua vui mã khơng cĩ nội dung, trong khi đã gọi

là ca đao với nghĩa là nghệ thuật ngơn từ thì thường bộc lộ tâm sự của tác giả

dân gian,

gần gũi với các quan niệm sau đây hơn:

- Thep định nghĩa của nhồm tác giả thuộc Viện nghiên cứu văn hóa thì:

“Đồng dao là những bài hát truyền miệng của trẻ em lứa tuổi nhỉ đồng và thiếu niên Vốn là những sáng tác dân gian không rõ tác giả, vẻ sau từ vần

điệu của loại hình này, một số sắng tác, những bài thơ cho trẻ em lát có lên tác giả cũng được các nhà nghiên cứu gọi là đồng đao” [26, tr.5]

- PGS Trấn Đức Ngôn trong cuốn Văn học thiếu nhỉ Việt Nam: cho rằng,

đồng dao không xác định như một thể loại văn học dân gian riêng biệt, mà đây

là khái niệm tập hợp một vài thể loại khác nhau, chúng bao gêm cả những bài hát

ru, những bài ca vui chơi, những bài ca đao và những bài về cho thiến nhỉ [31]

- heo GS.TS KH Tô Ngọc Thanh thì đồng dao có thể xem là một hình

thức trình dién van hoá-văn nghệ đân gian đành riêng cho trẻ cìn lứa tuổi 5-11 tuổi Một bài đồng đao thường gồm một bài văn vần, được hát lên bằng một giai điệu âm nhạc đơn giản, bài hát ấy được hát lẻn trong khi trẻ chơi với một chủ đề phù hợp với bài hát [34]

Nhìn chung, dù còn những khía cạnh khác nhau nhưng hầu như các nhà

đồng dao học đếu thống nhất được ở một điểm, dó là: dồng dao không chỉ là

phương tiện giải trí vui chơi, mà còn là những bài học giáo huấn sinh động,

an trong và sâu sắc với trễ trong mại thời đại Củng chính vì nhận thức được

khả năng giáo dục to lớn của đồng đao nên các nhạc sĩ trong nhiều thời đại đã

Khai thắc nhiều phương điện nghệ thuật của đồng đao để gắng lắc ra những ca

khúc mới cho thiếu nhỉ

Từ ý kiếu của nhiều học giả trên đây, chúng ta có thể di đến nhận thức

chung rằng đồng dao là những bài hát đân gian truyền miệng của trẻ em,

cho trẻ em, trên cơ sở những lời văn vần (của tác giả xác định hoặc vô danh),

cố hình ảnh và nhịp điệu đơn giản, gắn với các trò chơi Trẻ em là đối tượng,

hưởng thụ, cũng có khi là chủ thể sáng tạo, nhưng dù Ở cương vị nào thì các

em cũng luôn luôn là người giữ vai trò "diễn xướng" và đồng dao đã thấm sâu

vào đời sống tỉnh thần của chúng,

1.12 Hoàn cảnh ra đời, môi trường điễn xướng của đồng đao

Nông thôn làng xã Việt Nam xưa vốn eó nhiều những đặc điểm vẻ địa

lý, môi trường củng như những điểu kiện sinh hoạt tương tự nhau, cuộc sống

lao động trồng lúa nước gắn với những cảnh vật thật gần gũi như cây da, bến nước, sân đình, Những người con sinh ra và lớn lên bên những lũy trẻ làng, yon 1A nhimg con người hiển hòa, chăm chỉ, chất phác như hạt lúa, củ khoai, cuộc sống lao động và sinh hơạt chỉ nằm trong khuôn khổ của xóm làng và

không biết từ bao đời họ đã “œá g cứ, cộng cảm, công mệnh” với nhau, nương,

tựa vào nhau trong cộng đổng thân thiết đó Ngay từ thủơ ấu thơ, những đứa

trẻ đã lớn lên trong vòng tay thân ái của gia đình và cộng đồng, [rong xã hội truyền thống rất ít có những trường học chơ con em người lao động, và nếu có thì những trường ấy lại dạy chữ “thánh hiện” vốn chuyển tải những chuẩn mực văn hoá xa lạ với người dân và mục đích của việc học là để làm quan sau này,

trong khi nhu cầu phát triển nhận thức, biểu dạt tình cảm, sáng tạo nghệ thuật

lính tất yếu của con người ởzuoi lứa tuổi, mọi lúc, mọi nơi Chính điều đó đã làm nấy sinh những vùng văn hoá, văn nghệ đân gian vô cùng phong phú, trong đó, cùng với những loại hình văn nghệ dân gian khác, đồng đao dã là một phương tiên hữu hiệu đáp ứng nhủ cầu lứa tnổi thiếu nhỉ

Vốn gắn bó với cuộc sống nông nghiệp, những ngày nông nhàn hay cả những khi “tối lứa, tất đồn”, lúc tham gia lao động trên gánh đồng hay vui chơi trong những đêm trăng sáng, chỉ cần những câu nói vấn về, có chút nhịp điệu là bợn trẻ có thể “tố chức” một cuộc chơi Như vậy trẻ em chính là đổi

trợng phục vụ chú yếu của đồng dao Tư liệu khảo sát của các nhà nghiên cứu cho thấy, phần lớn đồng dao dành cho con trẻ vừa hát vừa chơi song có một bộ

theo những mục đích và cách thức riêng, đó là hát ru

Theo nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Vũ Ngọc Khánh, những trò chơi

có lời như Chồng lộng, chẳng cà, Dâm dâm da da, những trò “£ bế”, chạy

quanh cánh đồng và rừng nủi, v.v có thể là sản phẩm của những thời kỹ lịch

sử rất xa xôi Rồi đến bài (4u thẳng Bà đi tô đi tát, di hát nhà vong, có thể

liên quan tới giai đoạn xã hội mà đạo giáo có ảnh hưởng trong dân chúng

Những trò chơi như trò Dánh ô với lời hát Hét guan, hoàn đân, phá chùa, làa

dân, kéo quân trở về, v.v phẫi chàng íL nhiễu dính dáng với những phong

trào bạo động nông dân sôi nổi Theo cuốn Hanh trink vào thế giải Folllore

Việt Nam của GS Vũ Ngọc Khánh thì: "có lẽ những bài hát cầu mưa, những

trò chơi nhây múa thô sơ đã được ra đời sớm hơn cả, đáng xem như những bài đồng dao xuất hiện đầu tiên”

Như vậy, đồng đao vên là những sáng tác tập thể và được truyền miệng

từ xa xua, ban đầu có thể là do một người hay nhóm người cùng sáng tắc, sau

đó được bổ sung, sửa chữa và cứ như vậy lại tiếp tục lưu truyền trong xã hội

1.1.3 Tác giả của đồng dao

Can cứ trên nội đung, hình thức, cấu trúc của đồng dao, Chu Thị Hà

Thanh chía tác giá của đồng đao thành hai nhóm uh sau:

1.1.3.1 Đồng dao do người lớm sắng tác

- Một bộ phận đồng dao bat nguồn từ các hìmh thức thơ ca của người

lớn và do người lớn sáng tác Có thể thấy trong bộ phận đồng dao xuất hiện từ người lớn có nhiều bài phản ánh nhiều vấn để của xã hội đương thời, những,

vấn đẻ mà trễ em không thể nhận thức và tư đuy được, những bất công, những

hiện thực xấu xa của xã hội như bài: Con kiến mà leo cảnh dào Trong sách

Tục ngữ ca daa dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan, bài này được xếp vào

phần ca đao lịch sứ trong bối cảnh xã hài bế tác, không lối thoát của người dân như con kiến leo ra, leo vào Tuy nhiên, lời ca trong bài được kết cấu theo

kiểu vòng tròn, ngộ nghĩnh nên trẻ em rất thích và có thể hát mãi đến khi kết

thúc cuộc chơi

Một số bài vè nói ngược chứa đựng những ẩn dụ sâu xa, những nghịch

cảnh Ir trêu, những hình ảnh của loài vật được ding để nói bồng giổ mội vấu

dé xã hội, tuy không hiểu được nhưng những hình ảnh ngộ nghĩnh, tương

phản, trái khoáy, gảy sự bất ngờ và kích thích tính tờ mò của trẻ em nên cững

dược chúng yêu thích

Một bệ phận đồng dao liên quan đến ma thuật, phù chú và niềm tin về đãng thần linh của người cổ đại Các bài /ạy trời mưa xuống, lạy ông nắng iên, chắc chấn có liên quan đến tín ngưỡng và dân ca nghỉ lễ của người lớn Một số bài gắn với phụ đồng như Pñự đồng éch, Phụ đồng chối, Phụ đồng

vàng có thể lúc đầu là những hình thức sna thuật, phù chú với quan niệm duy tam về thế giới tự nhiên, tuy nhiên với sự tiến hoá của lịch sử, tính chất phù chú, ma thuật cũng đần mất đi chỉ cồn lại yếu tế trò chơi được trẻ em sử dụng

Ngoài ra, theo nhiều công tinh nghiên cửu, bộ phận gọi là “sam truyền”, "sấm ký” là những lời có tỉnh chất thần bí, báo trước những sự kiện

sắp hoạc sẽ xảy ra, thường là những ẩn ngữ dự đoán những điều tết, xấu liên

quan đến nhân vật lịch sử, một triều đại hay giai đoạn lịch sử nào đó Người lớn có thể có những tiên đoán vẻ những sự kiện lịch sử nhưng để tránh phải nói ra, họ sầng tấc ra những câu sấm, ký và đạy con trẻ hát để lan truyền rộng rãi vào xã hội người lớn Thí dụ, theo Nguyễn Văn Tố bài CA? chi chank chành (mỗi nơi trẻ em hát mỗi khác) phan ánh một cách kín đáo những sự kiệu bị thảm xảy ra vào uảm 1885, sau khi vua Tự Dức mất (1883) Còn học

giả Nguyên Văn Huyên lại cho rằng bài ca là một lời sấm cổ báo trước tương

lai của nước †a sau khi triểu đình nhà Lê sụp đố Tại Hải Phòng tương truyền

ở xứ Nghệ lại có sấm của trạng Trình báo trước sự “sinh Thánh” (ám chỉ xuất

hiện nhân vật lịch sử vĩ đại Hồ Chí Minh} Đạa Sơn phân giá, Bà Đái thấi thank, Nam Dan sink Thanh” (Bun Son: núi Đụn ở huyện Nam Đàn, Bò Đái:

tên một khe nước trên núi Dyn)

Lịch sử đất nước Trung loa xưa cũng tương truyền có những bài đồng

đao là sấm truyền, sấm 1ý do người lớn nghĩ ra rồi dạy cho trẻ con hát để tiên báo vẻ thời cuộc Theo Tran Lé Bao, trong Tam quốc diễn nghĩa của La Quần Trung có tất cả tám bài đồng đao thuộc loại này [1, tr.44-49] Như vậy đồng

dao tuy là "món ăn tỉnh thân” của trẻ em nhưng cũng liên quan đến người lớn

- Một bộ phận đồng dao cũng do người lớn sáng tác nhưng hoàn toần

dành riêng cho trẻ em Đó là những lời có vân, điệu được người lớn sáng tạo ra

để hát và nói cho trẻ em nghe, trong đó bao gồm cả những bài hát ru của bà,

của mẹ của củ Nhĩng bài hát này không đơn thuần chỉ thể hiện tĩnh cảm

mà có khi cồn muốn truyền đạt những kinh nghiệm trong ting xử cuộc sống,

trong lao động để răn dạy trẻ em từ khi còn trứng nước Đây thực sự là một

trong những, hình thức bảo tổn và lưu truyền vàn hoá dân gian một cách tự

nhiên trong xã hội truyền thống, là loại trường học “không thầy, không sách”,

một “xã hội giáo dục"mà người xưa đã biết lận dụng triệt để Những bài đồng

dao nay vô cùng phong phú, hấp dẫn, da dạng về nội dung, có những bài chỉ

để cho trẻ em vừa hát vừa vui chơi, nội dung rất gần gủi, vui tươi, ngộ nghĩnh

phù hợp với khả năng, với tâm sinh lý và mức độ tham gia của trễ em ä từng

độ tuổi

Cũng có những bài đồng dao chí gắn với trò chơí mà không quan tam lắm đến nội dung Đối với dạng bài đồng dao này thì yếu tố nhịp điệu có vai

trò quan trọng trong việc dẫn đất và qui dịnh hành động chơi của trẻ cm, thí

du nhimg bai Tid dia ba ba, Rong rdn lén may, Choi 6 an quan,

Chúng ta cùng xem xết một vài bài đảng dao để thấy đây chác chắn là

do người lớn nghĩ ra từ quá trình trải nghiệm cuộc sống của mình, thí dụ bài Thả địa ba ba, chủ bắt đân bà, phải tội đền ông Thoo Chu Thị Hà Thanh, câu

ca trên phẳng phất tính chất tín ngưỡng của dân tộc Việt trong quan niệm về

độ của người dân bất bình trước những bất công của xã hội và câu hát còn thể

hiện những ước mong của hợ Cũng có giả thiết chơ rằng lời đồng dao trên

liên quan đến cuộc khởi nghĩa cúa nông dân

1.1.3.2, Đồng dao do trẻ em sảng tác

Như đã trình bày ở phần trên, trẻ em là chủ thể hưởng †hụ và diễn xướng, đồng đao, cũng có khi góp phần sảng tạo lại đồng dao trong các trò chơi, tạo nên những dị bản nhưng nhiều khi lại là những người sáng tác ra đồng đao Thế giới đồng dao do trễ em sáng tác vô cùng phong phú, thể hiện đúng bản chất hỏn nhiên, trong, sáng, vô tư và sở thích của chúng Những bài đồng dao gắn với trò chơi hay các hoạt động vui chơí ca hát, nhẩy múa mang đầy tính ngẫu hứng và sáng tạo trễ thơ Các em luôn nghĩ ra nhứng câu hát hay hành

động phù hợp với không gian và diêu kiện của mình như Ni na nu ndng, cdi

cổng nằm trong, can ang nằm ngoài hay Cao cào giả gạo cho nhanh, taa may

áo đỏ đo xanh cho mày, và Mặc đầu có những bài cô khí không có mối liên

hệ về ngĩĩ nghĩa nhưng nhĩmg hình ảnh thân quen trong, đố như cào cäo, con

ong, cái bống cùng nhạc tính được tạo nên từ cách hiệp âm, hiệp vần, ngắt

không chỉ với thiên nhiên cây cổ mà cả với những loài vặt thân quen như trâu (Gọi trán), nghề (Nghề ð, nghệ @)

'Tựu trung lại, đồng dao là những diễn xướng dân giau diễn ra trong sinh hoạt cộng đồng của xã hội truyền thống, có những đạc điểm chung giống như nhiều loại hình vân nghệ dân gian khác như: tính tập thể, tính truyền miệng,

và tính dị bản, song ở đây cũng có thể thấy trong tính tập thể của dồng dao có

mối quan hệ nhiều chiều giữa người lớn với trẻ em, trễ em với trẻ em và trẻ em

với người lớn

1.1.4, Các yếu tế cấu thành đồng dao

Khi tim hiểu các yếu tố cấu thành của đồng dao, chúng tôi thấy rằng: nếu tiếp cận từ gốc độ của khea học tâm lý và giáo dục thì ra sẽ thấy đồng dao chính là phương tiện và môi trường để trẻ em phát triển nhận thức, bổi dưỡng tình cảm, điều chỉnh những hành vi, ứng xử của mình theo nhimg chuẩn mực đạo dức chung của xã hội Khi nhìn nhận đồng dao qua ca từ, ở góc độ văn

học dân gian thì phần lớn đồng dao chính là những sáng lạo ngôn từ mang tính

tập thể nhằm tổng kết những hiểu biết, những kinh nghiệm, biểu đạt, chia sé

những tình cảm, cảm xúc, của con người trong cộng đồng Còn nhìn từ góc

độ biểu diễn thì đồng dao chính là phương tiện hữu hiệu để trẻ cm Thể hiện

là những đựơ cụ

Như vậy đồng đao là tổng hợp cúa nhiều yếu tế mà nói Theo thuật ngữ

folklore học thi déng dao là một nguyêu hợp con troug nguyên hợp tổng là

văn hoá dân gian

Do đặc điểm "nhân chỉ sơ tỉnh tương cận” nên trong thực tế cho dù các vùng miễn có đặc điểm vẻ ngôn ngữ, địa lý và môi trường khác nhau nhưng đồng đao của vùng miền nào cũng bao gồm ba yếu tố là: trò chơi, lời

ca và nhạc diệu Ba yếu tố trên luôn tổn tại và thông nhất trong một bài đồng

đao, song mức độ của mỗi yếu tố ở mỗi bài, c6 khi ö mỗi vùng miền cổ sự khác nhau Tuy nhiên, trong thực tế hiện nay, không phải bài đồng dao nào

cũng cồn tôn tại vái đây đủ cả ba yếu tố trên Theo công trình của nhà nghiên

cứu ấm nhạc

à văn hoá dân gian Nguyễn Thụy Luomn thì tuyệt đại đa số các

bài đồng đao của trễ em người Việt đều đã bị khuyết đi phần âm nhạc, chỉ có

số ít bài và những bãi hát ru là còn phần giai điệu [32,] Diều này thể hiện rõ

qua cuốn Đồng đao và trò chơi trẻ em người Việt, ð đỗ các tác giả đã sưu tâm,

ghỉ chếp và phân loại theo nội dung phẩn ánh và đa phần các bài đồng dao

trong công trình này cũng chỉ gồm hai yếu tố là lời ca và tiết tấu,

Thực ra trong nhiều bài đồng dao thì hai yếu tố trên cũng đủ để trẻ em

vừa hát vừa hoạt động theo nội dung của bài Đối với những bài hát ru thì phần

am nhạc có cụ thể và rõ rằng hơn Tuy nhiên, ngay trong những bài

giai

hát ru, phần giai điện ty theo từng vùng, miền có cách phat 4m khác nhan sẽ

tạo nên những sắc thái khác nhau, song nhĩng giai điệu này luôn thể hiện ro mối tương quan giữa cao độ và tiết tấu

'Việc tìm hiểu về chất liệu ngôn ngữ, các kiểu kết cấu trong lồi ca, tiết

tấu, hành động và không gian của đẳng dao không chỉ nhằm mục đích khám

phá những qui luật kiến tạo nên về đẹp, sức thu hút và hấp dẫn của dồng dao

mà càn thấy được giá trị và sức sếng mãnh liệt của đồng đao trong việc tạo

độc đáo mà cha ông chúng ta đã gọt giữa và lưu truyền từ bao đời nay

Em ở goá

Chị ăn cả TỌn nưất xương

Cúc củ eu Sáng rồi đây Dậy thôi! Các bác di cấy nhà ter Không nương đồng đất bao la Trâu bò đợi bác cùng ra cấy cây

Cúc cà cụ Sáng rồi 4y!

Trong đồng dao cũng có cả thể thơ 6, 7 chữ:

Con gì không chân mà leo múi Con gì không vũ mà nuôi con

Bán đi chẳng được chạy về lon ton

Lai ra của bài đổng đao mô tả rất nhiễu kiến thức về thiên nhiên, xã hội, con người, vẻ cảnh vật, cuộc sống và sinh hoạt của cộng đồng Điều đặc biệt là những nội duug đó được uuô tả bằng các hình thức nhân hoá, ấu dụ

khiến cho thiên nhiên, côn trùng, loài vật rất gẩn gi với con trỏ

Trong một bài đồng dao có thể mỗi câu thơ mang một ý nghĩa, một hiện tượng khác nhau nhưng lại ghép nổi với nhau theo bằng nhiều kiểu vần khác

nhau như nội vấn (vấn trong ruột đồng câu) và ngoại vẫn (vẫn nối hai đồng

yần này trong một bài đồng dao rất phong phú và linh hoạt:

Bằng que li khi chìm khi nổi Bằng quá đi khi nổi khi chùm

Trong rất nhiều bài đồng dao có tình trạng người đang hát

A lại sang nhảy sang B một cách đột ngột Theo G5 TSXI1 Tô Ngọc Thanh thì tính đặc biệt trong tư duy trẻ em là nhấy cóc, điều này thể hiện khá rõ

ôi dung

trong đồng đao:

Nu na nu néng Cải cống nằm trong Con ong nằm ngoài

Cũ khoai chấm mật

Ông Phật ngài khác

Con cốc nhảy qua Con gà đánh trống Can bống thể kèn Điều này có thể lý giải bởi tâm lý của trẻ đáng Irong quá trình hoàn thiên, nhiều lúc trễ tập trung chú ý nhanh nhưng rồi phân tán cũng nhanh, sự tập trung chú ý chưa bên lâu nên có thể đang nghi vẻ sự việc A thì lại chuyển

Cũng cắn phải kể đến một trong những yếu tố làm cho đồng đao phong phú hơn trong sự thể biện nội dung là tính chất đơn âm và đa thanh trong tiếng Việt Sự phong, phú của thanh diệu đã làm cho tiếng Việt giàu nhạc tính bởi

am vực của các từ chênh nhau khá lớn Tính đơn am khiến cho khả nâng kết hop các thanh điệu thuận lợi, nhất là khi Lôgic ngữ nghĩa không được đặt lên hàng đầu như ở không ít bài đồng dao Chính vì vậy trong thơ Việt, nhất là trong thơ lục bát, bên cạnh tự vận (vần chữ) còn có âm vận (luật bằng trắc) và

vì vậy rất nhiều tác phẩm thơ ca của ta xứng đáng với lời khen “thi trung hứu nhạc”

Theo nghiên cứu của các nhà lý luận âm nhạc thì ảm điệu giọng nói phổi

thông của người Việt chúng ta rất gần với quãng 4 và 5 trang âm nhạc, chẳng

hạn những câu nói ngay từ lúc bất đầu phat 4m của trẻ em như: ba oi, me ơi.[311

Trong một số bài đồng dao chị ru em, tuy cũng nội dung nhưng với từng, vùng miễn khác nhau, sắc thái phương ãm đã tao nên những mầu sắc äm thanh khác nhau Cụ thể, nếu mỡ đẩu một lồi hát rủ ở miễn Bắc là: A 4.z ời

ả á a i thì Š miễn Trung là: À d cần ä miễn Nam lai: Au o

Tuy rằng cách phát âm khác nhau nhưng hiệu quả biểu cảm không có gì

khắc biệt đáng: Sự khác biệt mà thống, nhất trôi

đã không tửủ tạo nên sự

pheng phú trong ngôn ngữ của tiếng Việt mà cồn thể hiện những đậc trưng

văn hoá đa dạng và phong phú của các vùng miễn trên đất nước chúng ta

một chu kỳ thuần nhất gọi là những bãi cấu trúc theo nhịp đơn, chẳng hạn:

Con chim chich choé

Nó đậu cảnh chanh Tái ném hòn sành

Nề quay lông lốc

Tái làm mội cÌ

Được ba mâm day

Nhiều bài đồng dao khác cũng viết ở chu kỳ nhịp đơn nhưng có những,

quy luật khấc và cấu trúc của bài thông nhất gồm 3 hay 6 từ, ví đụ:

Tap tim vong Tay nào không, tay nào có Tập tâm vó

Tay nào có, tay nào không

Cá những bài lặp lại chu kỳ 2 từ như:

Giã giỏ Giã giờ Côn cò Mày đã

Có can Mày ra

tờ suối

TYáu Bò dợi Bác chúng ta cấy cây

Cie ca cu

Sáng rồi dây

loc trò tỉnh dạy đi ngay ra trăng (trường)

Hoc sao ngoan ngoãn giỏi giang

Hạc sao đổi mới dân làng mới hay Những bài được cấu trúc theo thể lục bấi cúng thuộc kiểu kết cẩu nhịp

phức như:

Dù được cấu trúc theo chủ kỹ nhịp đơn hay nhịp phức thì nhịp é

Cải ngũ mày ngữ ebo lâu

Me may di cdy dong san chia ve

Bat dược lữ cá rô trẻ

âm: cổ lôi về cho cái ngũ na

trong các bài đồng dao rất đều đặn, đếu cuối câu, cuối đoạn có sự phân ngất nhịp điệu bằng cách ngân dài trường độ hoặc ngắt nghỉ bằng dấu lặng tạo nên

bài đồng đao, tiết tâu thường mang tính chu kỷ, lặp đi lặp lại rất nhiều, thông

thường là có cấu trúc 2, 3, 4 hoặc 5, 6 từ hay kiểu thơ lục bát, có bài mang tiết

tấu của nhịp đi như bài: Rđng rắn lên máy hoặc là theo chủ kỳ vững Irồn như:

Bí ngô là cô đỗ nành

Đã nành là anh dưa chuột

Đưa chuột là rHỘi dua gang

Đưa gàng là nàng dưa hấu

Dưa hấu là cậu bí ngô

Bí ngỏ là có đỗ nằm

1.14.3 Trò chơi

Nhiều bài đồng đao được trễ em hát kết hợp với hành động theo nhịp

lên xưởng đân gian của đồng dao Trong

xướng dân gian của đồng dao diễn ra chưa dat đến một chuẩn mực nhất định

nào cả, chính vì vậy chúng ta không thể có được một thuật ngữ nhất quán cho vấu để này Vì vây, tuỳ vào từng trường hợp, từng ngữ cảnh khác nhau, trong, luận văn này chúng tôi sử dụng những cụm từ khác nhan

Kết quả khảo sát của Chu Thị Hà Thanh từ cuốn Đồng đao về trõ chơi trở em người Việt cho thấy trong, 106 trò chơi của trễ em thì cố 417 trò chơi có lời đồng đao, chiếm 44,1%, trong đồ nhôm trò choi vận động là 35/57 trò chơi

có lời dồng đao chiếm 61 %, nhóm trò chơi khéo léo có 4/33 trò chơi có lời

đồng dao, chiếm 14 %, nhóm trò chơi trí tuệ có 8/106 trò chơi có lời đồng dao chiếm 5% [35, tr.35]

Qua đó có thể thấy lời đồng dao gắn bó một cách hữu cơ với trò chơi, thậm chí nhiều lúc không thể thiếu vì nếu thiếu lời đồng dao thì trẻ em không, thể chơi được Trong nhiều bài đồng đao gắn với các trò chơi, thì vai trò của

trò chơi rất quan trọng, trò chơi bổ sung và nâng cao chức năng thẩm mi cuả

đồng dao, mặc dù những hành dộng kết hợp khi hát các bài đồng dao có thể

chỉ là những trạng thái cúa cảm xúc, hoặc vận động của tay như bài Tập rẩm

vồng, với chân như bài ư mœ nu nống, nhưng cũng có cả những bài phải kết hợp tư duy với vận động toàn thân, ví dụ như ở những bài † hd đỉu ba ba, Pháo

Nào các bạn về tay cho khéo

Tập tâm vỏ tay nào có tay nào không

Có có, không không

Ổ trò chơi này lời ca và hành động luôn ản khớp với nhau một cách

nhịp nhàng, đều đặn Việc trẻ em vừa liất vừa vận động đã làm cho trò chơi

Hoi thăm thây thuậc có nhà hay không?”

Trong bài đồng dao này, ngoài việc nội dung của l i ca qui din cdc van

động tương ứng thì những nhân vật được xuất hiện dân cùng với những đặc điển và tính chất của nó làm cho khung cảnh diễn xướng của bài đồng dao đã

cổ dâng về của những yếu tổ sản khẩu

Ở một số trò chơi có lời

ông dao, chúng ta không thấy uuối quan hệ

chat chẽ về nội dung trong các khổ, các đoạn, mà lời đồng dao chỉ có tính chất

phân nhịp hay đánh dấu hết một chặng chơi Ở một số trò chơi như Đánh

chuyên, Na na nà nống, Chuyến thể, Chồng lộng chồng cò, Chỉ chỉ chành

chành, v.v còn phân định người thắng hay được để thay vị trí chủ trò

Như vậy, trò chơi và đồng dao có mối quan hệ hữu cơ và trong nhiều

trưởng hợp là mối quan hệ tương hỗ rất đắc lực

Tuy mức độ và yêu cầu van động có khác nhau nhưng qua trò chơi đẳng

dao, tré tập luyện toàn thân, được trải nghiệm nhiều cảm xúc tích cực, được

tập luyện, phối hợp các phẩn xạ với tiết tấu, lời ca và những vin động của thám

nôn, cứ chỉ, điện bộ hành động trong hát và vui chơi, mà trong nhiều bài các vận

động này là cơ sở của những vận động theo nhịp điệu ám nhạc và múa sau này

1.1.4.4 Không gian và thời gian trình diễn của đồng dao

Những bài đồng dao vốn ra đời và gắn bó mật thiết với môi trường,

cuộc sống thiên nhiên và lao động ở nông thôn, có thể nói không gian văn hoá của đồng dao chính là làng quê Việt Nam Những bến nước, cây đa, sân đình

và các luỹ tre làng và cả nhưững cánh đồng thẳng cảnh cò bay chính là không gian trình diễn của đồng dao Các hơạt động văn hoá dân gian khác chỉ điển ra

một số ít lẳn, vào những dịp nhất định trong năm như lễ hội, lễ tết theo lich

nông nghiệp và trong những không gian nhất dịnh như dình làng, bến nước

lại bị chế định bối những nghí thức, nghỉ lề nào đó, cồn môi trường và không gian diễn xướng của đồng dao hết sức đơn giản, lại không bị rằng buộc bởi bất

kỳ một nghỉ thức nào nên diễn xướng đồng dao có thể điễn ra trong rất nhiều loại không gian và thời gian Có những bài đồng dao được diễn xướng trong lao động trên cánh đồng như chăn trâu, cắt cỏ, lại có những bài đồng dao chỉ

dé hat ru, trong tiếng võng kếo kẹt Xuất phát từ diều này mà đồng dao không chỉ là phương tiện thỏa mãn nhu cầu giao tiếp, cảm xúc mà cồn là phương tiện để

trẻ em thể hiện khả năng tham øia các hoạt động rất đa dạng trong lao

đời sống sinh hoạt cộng đồng,

Như vậy chúng ta thấy rằng không gian trình điền của đồng dao cũng phong phú và linh hoạt như môi trường của đời sống, Môi trường tự nhiên, xa hội xưa kia không chỉ là nơi ra dời mà cũng chính là không gian nuôi dưỡng, Jitu truyền những sáng tạo vô cũng phong phú của những khúc đồng dao Day cũng chính là khoảng trời rộng mổ và chấp cánh cho những bai déng dao bay bổng hoà với thiên nhiên đất trời cùng với mỗi tâm hồn, mỗi con người trên dai đất Việt Nam

1.2 Đồng dao trong xã hội ngày nay

Vào năm 2004 Viện Âm nhạc Việt Nam đã tiến hành điểu tra và sưu

tầm đồng dao tai chau thé Bac Bộ Số liệu điều tra cho thấy ngày nay hầu như những bài đồng đao cổ truyền không còn vang lên ở những miền cjuê, thay vào

dó, ở một số vùng dã xuất hiện những bài đồng dao với nội dung mới và nhiều

ngôn từ hiện đại Thí dụ dây là một bài đồng dao mới mà các nhà nghiên cứu

âm nhạc ghi được ở nông thôn Bắc Bộ và cả ở thành thị:

Một cái giường có bến dại dương

Dương dương dương cái giường đi ngĩỉ

Ngủ ngủ ngủ cới tủ đựng tiền

Máu múa mũa công chúa biết bay Bay bay bay tầu bay có cánh

vi

Như vậy câu hỏi dật ra là: tại sao đồng dao cổ truyền hầu như bị thất

truyền trong xã hội hiện đại?

Chúng ta đều biết rằng sự phát triển bùng nổ của khoa học kỹ thuật và

„ vùng xa Với mục tiêu ưu tiên để phát triển kinh tế, Nhà nước đã không chỉ quan tâm đến giáo dục phổ thông mà còn quan tâm và dầu tư cho đào tạo nghề ở các bậc trung học chuyên nghiệp, cao

đẳng và đại học, để nhanh chóng cung cấp nguồn nhân lực đổi dào, đủ trình

độ tiếp cận với khoa học ký thuật tiên tiến và hiện đại cúa thế giới phục vụ đắc

lực che sự phát triển kinh tế văn hỏa xã

Tuy nhiên, do nhận thức và quan niệm cồn phiến diện nêu có những giai đoạn nội dung và chương trình học tập của trễ em ở bậc học phổ thông chỉ tập trung vào những môn khoa học cơ bản

mà chưa quan tâm đến việc giáo dục và phát triển toàn diện các mặt cho học sinh thông qua nhiều nội dung giáo dục khác như các môn học nghệ thuật trong nhà trường, trong khi nội dung chương trình đã bị xem là nặng nề, thậm chí quá tải ngay cả sau lần cải cách [1o vậy, trẻ em ở nông thôn hay thành thị

đều phải tập trung cao độ vào việc học tap các môn khoa học cơ bán Dé hoan

thành tốt nhiệm vụ học tập, thời gjan dành cho việc giải trí tình thần như vui chơi, ca hát, sinh hoạt tập thể, nghe kể và đọc truyện và đặc biệt là sự cảm thụ

những tập truyện văn học quá ít Không hoặc côn rất ít các em đọc truyện vần

học hay cố tích, thay vào đó là những tập truyện tranh ít nhiều mang tính hành động, thậm chí là bạo lực Những tập truyện mà lời văn mang nặng tính thông báo hay mệnh lệnh đân chiếm chó những câu chuyện cổ tích thần kỳ đẩy tính nhân văn Cùng với việc được tiếp xúc với nhứng máy móc và thiết bị điện tử,

ngay trong từng gia đình trẻ em dã có thể tiếp thu thông tin một cách nhanh

chồng, Bằng muần hình vi tính như một đối tác bên cạnh, ngay trong căn phòng, của mình, không cần hợp tác với ai các em có thể cuốn hút cả ngày với những, trò chơi điện tử Như vậy, cùng với nhiệm vụ học tập khá bận rộn, trẻ em ít có điểu kiện thời gian để tạp hợp nhau vũ vui chơi tập thể một cách hồn nhiên,

thoải mái phù hợp với đạc điểm tâm lý và lứa tuổi cla chúng Diều này đã làm

giảm đi đáng kể nhiều đức tính đáng quý của các em vốu thường được hình thành từ những hoạt động cộng đồng

Sự hiện diện của những thành tựu văn minh và lối sống công nghiệp đã

tác động mạnh mẽ tới đời sống vật chất, tỉnh thần và lối sống của trẻ em

Không chỉ ở các thành phố lớn mà ngay cá ở những vìng nông thôn hiện may, không gian cña xóm làng đã được bê tông hóa và cúng trở nên chật hẹp hơn nhiễu, vì thế trẻ em không còn những không gian tự nhiên để vui chơi như

ngày xưa Bên cạnh đó, trò chơi diện tử với những tiết tấu nhanh, hấp dẫn,

cuốn hút mạnh mẽ và cũng làm thay đổi khá nhiều những nét tính cách cùng

những đặc trưng tâm lý của trẻ em Có thể thấy trẻ em ngày nay hoạt bát,

nhanh nhẹn hơu nhưng chúng cũng có vẻ di

št đoán, lanh lùng, ít xúc động

cắm thông chia sé hơn trong, giao tiếp và ứng xử, ngay cá với người thản trong, gia đình chứ chưa nói đến những thành viên khác trong cộng đỏng và xã hội

ngay cả sự giao lưu tình cẩm giữa những người thân trong gia đình cũng bị

hạn chế Những lời hát ru con trẻ cũng hình như bị vắng bóng bởi cũng nhiều thế hệ người lớn không biết hay có thể nói là rất hạn chế trong việc thuộc

những câu hát ru và những bài đồng dao Trẻ em hầu như không có cơ hội để

dược nghe và hát cùng mẹ, bà hoặc chị bởi ai cũng có những công việc và

nhiệm vụ của mình Họ cũng đã quá mệt mỗi sau khi hoàn thành những nhiệm

vụ và chức phận hàng ngày, do vậy sự quan tâm và chia sẽ của các thành viên

trong gia dình cũng phần nào bị hạn chế

Như vậy, tốc độ đô thị hớa điển ra một cách nhanh chóng và mạnh mẻ,

ngay cả ở những vùng quê, chính là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự

thay đổi nhận thức và lối sống của người dân, ngay cả những quan niệm, thái

độ với những phong tục truyền thống của tha ông ta từ báo đời Chúng ta cũng:

thấy: có những khoảng thời gian trước đây không chỉ những bài hát dân ca mà đặc biệt những bài hát-đồng dao cũng ít xuất hiện “Văn hoá đồng dao” không

chỉ dân phai nhạt bởi yếu tổ không gian và thời gian mà sự tổn tại của nổ ngày

căng mong manh trong xả hội hiện đại Khi tiếp nhận những giá trị văn hóa mới có người cho rằng những hệ giá trị văn hóa cũ không còn phù hợp với xã

hội hiện đại, nó đã trở lên lạc hậu và lỗi thời Như vậy, chính từ các yếu tố môi

trường tự nhiên, xã hội và đặc biệt là con người thay đổi, đã dẫn đến việc nhận thúc vẻ các giá trị văn hoá truyền thống của các thế hệ cha ông cững ít nhiều

bị thay dối Tuy nhiên, thực tế cho thấy rằng mỗi đản tộc, quốc gia bao giờ

cũng có những nét đặc trưng của nền văn hoá bị chỉ phối bởi nhiều yếu tố của vùng khí hậu, điều kiện tự nhiên, vẻ đất đai và phương thức lao động của con

người Sự phát triển kinh tế văn hoá, xã hội bao giờ cũng phải dựa trêu những điều kiện cơ bản đó Trong quá trình phát triển kinh lế, văn hoá, xã hội, phải

luôn luôn tôn trọng những phong tục tập quán phù hợp với điều kiện sinh hoạt

bay lao động sản xuất Trong thực tế, có thể có những sự thay đổi nhưng phải

luôn phù hợp với điều kiện tự nhiên và xã hội Thực tiễn cho thấy những hệ

gid wi đó cũng đã được lưu giữ bao đời và tạo nên những sự bình ổn và phát

triển xã hội truyền thống đến những trạng thái cực thịnh Những giá trị văn

hóa đó đã tạo nên những truyền thống tốt đẹp, nó chính là cơ sở của tỉnh thần đoàn kết, những sức mạnh vô sang vượt qua nhiều khó khăn và thử thách

sử đã chứng minh nếu những truyền thống quí báu đó không được bảo tồn, lưu giữ và phát huy thì sẽ đánh mất bán sắc của một quốc gia, một dân tộc, sẽ làm hủy hoại môi trường sống của con người Những bài học này đã được cấc quốc gia siêu công nghiệp nhận thức một cách thấm thía và sâu sắc

Tóm lại, có thể nhận thấy một điều đơn giản là: nếu chúng ta không có

những giải pháp kịp thời và hữu hiệu thì đồng dao sẽ nhanh chóng mất đi cùng

với thời gian

Trang những năm gần đây, dưới sự định hướng và chỉ đạo của Dang vA Nhà nước qua Nghị quyết Trung ương 5 Khoá VIII: “Xây dựng nền văn hoá

Việt Nam tiên tiến đạm dà ban sac dan tộc”, các di sản van hoá dàn gian đã

được quan tâm đầu tư để bảo tồn, kế Thừa và phát huy trong đó có cả những

khúc đồng dao xưa Tuy nhiên, sự vận hành đi lên của xã hội cùng với những

thay déi của thời gian và không gian tất yếu đâu đến không phải tất cả những,

bài đồng đao cổ truyền đều phù lợp với ir cr trong xã hội hiện đại Chúng ta

cũng Thấy, trong những sinh hoạt vui chơi và ca hái những bài đồng đao xưa, trễ em đã có được những không gian riêng mà không có sự can thiệp cửa

người lớn, dơ vậy chúng hoàn toàn chủ động, mạnh dạn, đ

lập, tự tín và tích

cực sáng †ạo trang khi hát và chơi Chính môi trường và cách thức sinh hoạt

văn hoá của đồng dao đã tạo cho trẻ em nhiều cơ hội được tích cực chủ dộng,

hơn trong trình diễn

Xuất phất từ nhận thức sâu sắc về vai trò của văn hoá dân gian, trong

vài thập kỷ nay và đặc biệt trong những năm gần dây, nhiều chất liệu trong

và phát huy trong các linh vực của đời sống xã hội trong đó có những khúc

đồng dao xưa Thực tế, trong kho tàng di sản của văn hóa dân gian vẫn còn nhiều những bài hát-đồng đao có chú đề, nôi dung và những hình ảnh gần gũi,

lệc phổ biển và lưu truyền những khúc đồng dao

quan trọng trong việc giáo dục và phát triển toàn diện các mmặt nhân cách cho trẻ cm,

Ở lĩnh vực sáng tác âm nhạc, một số nhạc sỉ đã chấp cánh cho những bài đồng dao được vang lên trong không gian mới Không còn là những bài

đồng dao có vân và nhịp diệu đơn giản như xưa, mà chúng dã được cách diệu,

sáng tạo thông qua ngôn ngữ và phương tiện cúa nghệ thuật ám nhạc hiện đại

Điều quan trọng là những bài hat-déng dao ngày nay không chỉ mở ra

cho iré em một thế giới trần đẩy cảm xức mã còn tạo cơ hội cho trẻ được

bát, vận động và trình diễn trong môi trường và không gian mới như lớp học

hay trên sâu khấu hiện đại Nhiều bài hát-đồng dao đã được các phương

tiện phát thanh và truyền hình phổ biến đến khắp mọi miền của đất nước.

CHƯƠNG 2

TỪ ĐỒNG DAO ĐẾN BÀI TÁT-ĐỔNG DAO CHO TRẺ THƠ

Có thể thấy trong những năm gần đây chất liệu của những bài đồng dao xưa đã dược các nhạc sỉ khai thác và phát huy raạnh mẽ trong khi sáng các những bài hát cho trẻ em Trong chương hai của luận văn, chứng tôi sẽ phân tích những bài hát đã kết hợp giữa âm nhạc bác học với chất liệu của những bài đồng dao cổ truyền,

Sự kế thừa chất liệu đồng đao trong những bài hát-đồng đao cho trễ em được thể hiện qua các yếu tố như: chủ đề, lời ca, tiết tấu và không gian diễn xưởng, Tuy nhiên trong các bài hát: dổng dao ngày nay thì các yếu tố cấu thành đã phong phú và phức tạp hơn nhiều

2.1 Sự kế thừa chủ để và tiêu đề

Chủ để là phạm vì những nội dung mà các nhạc sĩ khai thác trong các hài hát, Đồ có thể là những nội dung bao trầm như tình cẩm đổi với quê bương, đất nước, gia đình, môi trường thiên nhiên, cộng đồng làng xóm và những sinh hoạt gắn với cuộc sống hàng ngày của trễ; có khi chỉ là những lằnh ảnh, nhân vật cụ thể hiện hữu trong cuộc sống hàng ngày của trẻ Mỗi chủ đề trên có thể có nhiền bài hát và mỏi bài hái lại có một tiên đề khác nhau với những sắc thái, cung bậc riêng, tạo nên sự phong phú và đa dạng trong kho tàng ca khúc cho trẻ em

Việc tìm hiểu, phân tích các bài hát-đồng dao trong chương trình giáo

dục âm nhạc ở bộc học mâm non và tiểu học đã cho thấy: chủ đề của các bài