Luận văn lễ sinh nhật của người nùng inh Ở xã Đại an huyện văn quan tỉnh lạng sơn

Một số để xuất trong việc tổ chức lễ sinh nhật của người Nùng Inh ở xã Đại An nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống...66 Danh mục tải... Đồng góp khoa học của dễ Lãi

TRUONG DAI HOC VAN HOA HA NOI

KHOA VAN HOA DAN TOC THIEU SO

O XA DAI AN, HUYEN VAN QUAN,

TINH LANG SON

KHOA LUAN TOT NGHIEP CU NHAN VAN HOA

CHUYEN NGANH VAN HOA DAN TOC THIEU SO

SINH VIEN THUC HIEN: LUC THI KIEU GIANG VIEN HUGNG DAN: TS HOANG VAN PAO

HA NOL, 2011

LOT CAM ON

ĐÃ hoàn thành bài khóa luận này, ngoài sự cố gắng và nỗ lực của bản

thân, em đã nhận được rấi nhiễu sự giúp đỡ của cá nhân và rập thể Trước hỗi

em xin trân trong edm ơn khoa Văn hóa dân tộc thiểu số, trường Đại hạc Van

hóa Hà Nội dã tạo diễu kiện cho em dược thực hiện bài nghiên cứu này Đặc

biệt, em xin được gửi lời câm ơn chân thành nhất tới Tiến sĩ Hoàng Văn Páo

Giảm đốc Sử Uăn hóa, Thể thao và Du lịch tình Lạng Sơn đã lận tình chỉ bào và

hướng dẫn em trong suốt quá trình thực biện đề tài

Đồng thôi, em xin gửi lời cdm on dén Sé Van héa, Thê thao và Du lịch tính

Lang Son, Phòng Văn hỏa và Thông tìn huyện Văn Quan, Ủy ban nhân dân xã Đại An cùng đông bào Tày, Nùng tại xã đã nhiệt tình cung cấp những thông tin

và tài hiệu quủ báu cho bài khóa luận

Đo chưa có thời gian và điều kiện để tìm hiểu sâu thực tễ nên bài khỏa luận côn những thiểu sói Vì vậy, em rất mong nhận được những ý kiến đồng góp của thấy cô và các bạn để bài nghiên cứu được hoàn chỉnh hon

Em xin chân thành câm on!

Sinh viên Luc Thi Kiéu

Mữ đầu

Lý do chọn đê tải

Lich sử nghiên cứu

Đối tượng nghiễn cứu

Mục đích, ý nghĩa của việc thực hiện để tài

Cứ sở lý luận và phương pháp nghiên cửu

Vài nét khái quát về diễu kiện tự nhiên và con người xã Đại An, huyện Văn

Quan, tinh Lang Sơn

2.2.2 Không gian tô chức betes

chuẩn bị cho lễ sinh nhật

2.3.3.4 Làm cân mệnh (chằng mình)

2.3.3.5 Chuẩn bị “sang khẩu pú lường”

2.4 Người tiễn hành nghỉ lễ

2.5 Các nghi thức trong lễ sinh nhật

2.5.1 Nghi thức cũng xin phép tổ tiên

2.5.2 Nghỉ thức củng cầu sức khỏe, cầu an

2.5.3 Nghi thức “pú sang pủ lường”

Vấn đề bảo tổn và phái huy lễ sinh nhật của người Nùng Inh xã Dại An,

huyện Văn Quan, tinh Lang Son

60

3.1 Mét sé gid tri co bin trong lễ sinh nhật của người Nùng Inh xã Đại An,

3.1.1 Giá trị đạo đức, nhân văn 6Ö

3.2 Những biến đối trong lễ sinh nhật của người Nùng Inh x4 Dai An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn trong giai đoạn hiện nay 65

3.3 Một số để xuất trong việc tổ chức lễ sinh nhật của người Nùng Inh ở xã

Đại An nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống 66

Danh mục tải

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay việc giữ gìn, phát huy, làm giảu bản sắc văn hóa dân tộc càng

ngày cảng trở thanh nhu cầu, nhiệm vụ của văn hóa và của tất cả mọi người Để

lâm tốt nhu cầu và nhiệm vụ nặng nề này cần phải thấm nhuần quan diễm: chỉ

có phát triển mạnh mẽ văn hóa các đân tộc với bản sắc riêng của chúng thì văn hóa nhân loại mới trở nên phong phú, đa dạng Nếu văn hỏa của tất cả các dân tộc trên thể giới đều bi mat đi bản sắc riêng hoặc bị đồng hóa bởi một nền văn

hoa khác thì chắc chit ng kho tảng văn hóa của nhân loại sẽ trở nên nghẻo

là tỉnh có đông người Mung sinh sống nhất ở Việt Nam và cũng là địa phương

mà người Nủng chiếm vị trí hàng dầu trong cơ cấu các tộc người của tỉnh

Người Nùng hiện có mặt ở hầu hết các xã, huyện của tỉnh Lạng Sơn Người Nủng đã cư trú ở Lạng Sơn từ rất lâu đời Họ có một nền văn hóa khá phong phú, đa dạng

Là một người con sinh ra và lớn lên tại xã Đại An, huyện Văn Quan, tỉnh Lang Son, noi có số lượng người Nủng cư tra kha dông đảo (chiếm khoảng

70% dân số của xã), trong đó chủ yếu là người Nùng Inh Dây 1a dia phương còn

lưu giữ được nhiều phong tục tập quản truyền thẳng văn minh, tiến bộ của người Nủng, diễn hình là việc tổ chức sinh nhật cho người cao tuổi Hản thân là người

con của dân tộc Nùng, tôi muốn làm rõ hơn những nét đẹp trong văn hóa truyền

thống của dân tộc mình, địa phương mình thông qua việc tìm hiểu về lễ sinh

nhật Chính vi vậy, tôi đã chọn đê tải: “Lễ sinh nhật của người Nủng inh ở xã

Đại An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn” làm khóa luận tốt nghiệp của mình.

Qua dé sé thấy được những cái hay, cái đẹp, sự tiến bộ, văn minh trong đời sống

của đồng bảo

2 Lịch sử nghiên cứu

Nhìn chưng các công trình nghiên cửu về người Nùng có rất nhiều song

chủ yếu di sâu vao nguồn gốc, quá trỉnh di cư, trang phục, nhà cửa của tộc

người mà chưa có công trình nảo đi sâu nghiên cửu kỹ về lễ sinh nhật của người

Nùng Inh Cũng có không ít các bài viết về lễ smnh nhật người Ning trén cde tap

chí và trên mạng Internet nhưng những bài viết đó chỉ trinh bày một cách ngắn gon, không cụ thể, không chỉ tiết Vì vậy, đây là công trình nghiên cứu đầu tiên

di sâu tìm hiểu về lễ sinh nhật của người Nùng Inh ở một xã cụ thể - xã Đại An,

huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn

3 Đối Lượng nghiên cứu

Là lễ sinh nhật của người Nùng Inh ở xã Dại An, huyện Văn Quan, tỉnh

Lạng Sơn

4 Mục dích, ý nghĩa cúa việc thực hiện dề tài

Mục đích nghiên cứu của để tài là tìm hiểu về lễ sinh nhật của người

Ning Inh ở xã Đại An, huyện Văn Quan, tính Lang Sơn Thông qua việc thực

hiện đề tài này, tôi hy vọng sẽ giúp chơ đồng bào Nừng có những hiểu biết rõ

hơn về lễ sinh nhật của chính đân tộc mình IIơn nữa là giới thiệu những nét đẹp

ấy tới dông đảo các dân tộc anh em khác trên dất nước Việt Nam cũng như trên

toàn thể giới

Thông qua việc tìm hiểu về lễ sinh nhật, người viết muôn đề xuất một số

giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp đó

§$ Cơ sử lý luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tải được thực hiển trên cơ sở phương pháp nghiên cứu duy vật lịch sứ

xả duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác Lênin để quan sát đối tượng nghiên

cứu

Về phương pháp nghiên cứu cụ thể, dé tài được thực hiển bằng nhiều phương pháp khác nhau nhưng chủ yếu là phương pháp điền đã đân tộc học, lấy

tư liệu tại thực địa, bao gồm: quan sắt, chụp ảnh, phỏng vấn, ghi âm Bền cạnh

đó người viết còn sử dụng phương pháp thẳng kê, phân tích, tống hợp trên cơ sở điển đã, thu thập tài liêu để so sánh và đổi chiếu

Phương pháp điền dã được vận dụng triệt để trong quá trình khảo sát Đề

thu thập tải liệu cho bài nghiên cứu, người viết tiến hành nghiên cửu trên dịa bàn

xã Dại An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn

6 Phạm vi nghiên cứu

Dê tài nghiên cứu, tìm hiểu, kháo cứu về công tác chuẩn bị, những nghỉ

thitc tiến hành lễ sinh nhật, trong phạm vi xã Đại An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn

7 Nguồn tư liệu thực hiện dễ tài

Dé tài được thực hiện trên cơ sở tham khảo tải liệu từ nhiều nguồn khác

nhau

‘Tai liêu diễn dã, các bài phỏng vấn do người viết thu thập dược qua quá

trình khảo sát thực tế tại xã Đại An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn

Ngoài ra trong quá trình thực hiện, người viết cũng tham khảo nhiều tài

liệu trên mạng Internet và nhiều sách báo có liên quan

8 Đồng góp khoa học của dễ Lãi

Là để tài nghiên cứu đầu tiên về lễ sinh nhật của người Nàng Inh tại xã

Đại An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn nên đây sẽ là nguần tài liệu vỗ củng

quý báu cung cấp cho dễng bảo những hiểu biết nhất dịnh về một trong những

nét văn hóa truyền thếng của dân tộc mình

Đồng thời, với đề tải của mình tác giả hy vọng sẽ góp thêm một tư liệu thực tế về lễ sinh nhật của người Nùng Inh ở Đại An, Văn Quan, Lạng Sơn

Ngoài ra, kết quả nghiên cứu từ khóa luận có thể coi là tài liệu tham khảo cho

các công trình nghiên cứu sau này,

9 Bố cục của để tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo va phần Phụ

lục, bài khóa luận gôm ba chương :

Chương 1: Vải nét khái quát về điền kiện tự nhiên và con người xã

Dai An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn

Chương 2: Tiến trình tổ chúc lễ sinh nhật của người Nùng Inh ở xã

Dai An, huyén Van Quan, tỉnh Lạng Sơn

Chương 3: Vấn để bảo tôn và phát huy lễ sinh nhật của người Nùng

Inh x4 Đại An, huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn

CHƯƠNG 1

VAI NET KHAI QUAT VE DIEU KIEN TU NHIEN VA CON

NGƯỜI XÃ ĐẠI AN, HUYỆN VĂN QUAN, TỈNH LẠNG SƠN

1.1 Địa lý tự nhiên

LLL tị trí địa lý

Hai An là xã miễn núi thuộc huyện Văn Quan, cách trung tâm thị trấn

khoảng 10km về phía Bắc Đại An tiếp giáp với 5 xã và 1 thị trấn của huyện Văn Quan Phia Đông giáp xã Chu Túc, phia Tây giáp xã Xuân Mai va thi trấn Văn Quan, phía Nam giáp xã Tràng Sơn, phía Bắc giáp xã Vĩnh Lại và xã Văn An

Xã Đại An có quốc lộ 1B (đẻo Lùng Pa) chạy qua rìa xã khoảng 2km

Xã Đại An có diện tích tự nhiên là 2005,03ha, bao gdm 8 thn la Binh

Đăng A, Binh Đăng B, ich IIữu, Pả Tuồng, Pác Lủng, Còn Min, Xuân Quang và

Khuân I.ầu Mỗi thôn lại chia thánh nhiền xỏm, bãn khác nhau Địa hình của xã chủ yếu lả đồi núi Ở dưới núi là các thung lũng nơi người dân làm nhả cửa, ruộng nước và nương rẫy Về tông thể, Đại An là một vùng trũng và thấp Dù đi

từ hướng nào ra thi người dân cũng phải qua đẻơ

Đường sá đi lại trong xã là đường đất Con đường cái đài khoảng 10km,

chạy tử Dác Kéo, xã Trảng Sơm kéo đải qua trung lâm xã vả thông ra quốc lộ 1B tại dốc Lùng Pa, xã Dại An Con đường đât ấy vào ngày nắng người và xe cộ

còn có thể đi lại dược nhưng ngày mưa thì dị lại rất vất vả Còn những con

dường liên thôn, liên bán chủ yếu là những con dường mỏn nhỏ do nhân dân tự khai phá

1.1.2 Đặc điểm khí hậu, thủy van, dat đai, rừng

Về khí hậu, cơ bản thuộc vúng khí hâu nhiệt đới giỏ mủa, mỗi năm chia

thành hai mua rõ rệt: mùa mưa và mùa khô Mủa mưa thường kéo đải từ tháng 5 đến tháng 10, cỏn lại là mùa khô Vào mùa mưa thường có giú mùa Đông Nam

từ biển thi vào kẻm theo cả gió bão Mùa khô, có gió mùa Đông Bắc thối vào

10

nên cũng giống như nhiều vùng núi khác, Đại An có một mủa đông lạnh Mủa đông có nhiễu đợt réL đậm, rét hại kéo đải và nhất là hiện Lượng sương muối rất buốt lạnh ảnh hưởng lớn đến người và gia súc Hàng năm nhiệt đô trung bình ở

xã khoảng 22°C, trong đó mùa hẻ khoảng 35°C và mùa đông là 10%C

Về thủy văn, vào mùa hè thường mưa nhiều Tượng mưa trung bình hàng

năm vào khoảng 1500mm 2000mm Do đó đây là nguồn cung cấp nước chủ

yéu cho sinh hoại sản xuất nông nghiệp cúa người dân trong toàn xã Do địa

hình của toàn xã là đổi núi nên nhiều đợt mưa lớn kéo đải còn kèm theo sạt lở

đất Bởi vậy, ít nhiều có ảnh hưởng đến sản xuất, đời sông và đi lại của đồng

thánh nhiều cải đập để ngăn nước tự chảy vào ruộng như đập Thin Phong, đập

Tà Doóc, đập Thuông Luông Nhờ đó cơ bản đã khai thác được tối đa nguồn

nước để phục vụ cho sẵn xuất và sinh hoạt

Về đất đai, chủ yếu là đất feralit và đất bazan thuận lợi cho sự phát triển

kinh tế như trồng cây lương thực, thực phẩm, cây ăn quả, cây công nghiệp và

cây dược liệu nhất là cây hồi

Về sự phát triển rừng, trong rừng có hệ động thực vật khá phong phú, đa

dạng Khí hậu nóng ẩm mưa nhiều lạo điều kiện thuận lợi cho thực vật phat

triển Bên cạnh đó, đất đai đã góp phần tạo nên những thảm thực vật tự nhiên và đặc biệt là thuận lợi cho việc gieo trồng va phát triển rừng hồi Trước đây rừng

côn là nơi sinh sống của nhiều loài dộng thực vật như: khi, sóc, nhím, các loài

bỏ sát, các loài hề, báo, gắu, nhưng nay đã giảm và nhiều loài đã bị tiệt chẳng

bởi sự khai thác của con người dễ phục vụ cho nhu cầu ăn uống, dé ban hoặc

thuần dưỡng,

Như vậy, rừng với hệ động thực vật phong phú đa dạng đóng vai trò quan trọng đốt với đời sống đồng bào nơi đây Rừng vừa là nơi cung cấp gỗ để làm nhả, cung cấp các sản phẩm dùng để ăn uống, các sản phẩm để làm thuốc chữa bệnh va làm các cong cu san xuất

1.2 Về đân cư

1.2.1 ‘Thanh phan dan tic va dia ban cư trú

Như đã trình bày ở trên, xã Đại An có 8 thôn Trong đó mỗi thôn lại chia

thành nhiều xóm, bản khác nhau Theo thống kê của xã cho dến hết tháng 12

năm 2010, xã Đại An có 520 hộ với 2139 nhân khẩu, hầu như toàn bộ lả hai đân tộc Tây va Ning Io cing cu trú ở đây từ lâu đời Trong đó người Nùng chiếm

khoảng 70% dân số, còn lại khoảng 30% là người Tây Người Nùng ở xã Dại An

thuộc nhóm Ning Inh, bên cạnh đó cỏn có cả người Ning Phan Slinh và người

Kinh đến đây làm dâu Miặc đủ hai tộc người Tây, Nùng sống xen kế với nhau

nhưng vẫn có một sự tập trung nhất định nào đó Người Nùng sống tập trung

chủ yếu ở các thôn Dác Lùng, Còn Min, Bình Dang B Khuân Lầu, Ích Hữu, còn người Tày sống ở các thôn Đá Tuồng, Xuân Quang, Bình Đãng A Bởi vậy, họ

luôn gắn bó đoàn kết với nhau trong cuộc sống nhất là rong những dip sinh

nhật, cưới hỏi, lâm nhà mới,

1.2.2 Lịch sử dân tộc

Theo nhiễu nhà nghiên cứu, người Nùng có nguồn gốc từ khối Bách Việt phía Nam sông lương Iử Họ thuộc tiểu chủng Miên-gô-lö-¡t phương Nam, với các đặc điểm: vóc người tầm thước, mắt cá hai mí, lóc thẳng và đen, mũi thấp Tiếng nói của người Nùng thuộc nhóm ngôn ngữ Tày

Thái Người Nùng ở

Việt Nam hiện nay có nguồn gốc từ Trung Quốc, đến làm ăn và sinh sống ở trên

lãnh thổ đất nước ta từ khoảng cuối thể ký XVITI Tên gọi các nhóm địa phương bắt nguồn từ địa danh nơi họ di cư đến như người Nùng Ính từ l.ong Anh sang,

Nùng Cháo từ Long Châu sang, Nủng An từ An Kết Những người dân ở xã

Đại An cho biết, nhóm Nùng Inh của họ đi cư từ Long Anh sang, sống định canh

định cư cho đến bây giờ đã được 6 đời (tức là khoảng 300 năm cách ngày nay)

12

Dởi vậy, những nét văn hóa của tộc người này đã được gìn giữ vá kế thừa một

cách sâu sắc Lừ đời này sang đời khác

1.2.3 Hoạt động kinh tế

Đồng bảo khai pha dat feralit ở các thung lũng dé làm ruộng bậc thang và

các sườn đổi núi để trồng ngô và các loại cây thực phẩm Ngoài ra, còn chăn

muôi gia súc, gia cằm Về trồng trọt, đồng bào làm ruộng nước là chính, ngoài ra

còn trồng thêm cây ngỗ và các cây thực phẩm như: dậu, dỗ, các loại rau, và

trồng thêm lúa nương Thông thường, mỗi năm đồng bào cây lủa nước làm hai

vụ: xuân hẻ và hè thu Nước raưa là nguồn nước chủ yếu cung cấp cho sản xuất,

đẳng bào cũng biết khai phá dap dap dễ giữ nước và chủ động đưa nước vào

ruộng Nhờ đó nguồn nước tương đối ỗn định Ngô cũng được đồng bảo trằng

làm hai vụ: xuân hè và hè thu nhưng vụ xuân hè là vụ chính và sản lượng ngô ở

vụ nảy cũng chiếm nhiễu nhất Bên canh dé, ding bao cén trồng các loại rau,

đậu, Mỗi gia đình thường có một mảnh vườn ở cạnh nhà đẻ tiện cho việc

chăm sóc vả thu hoạch Ngoài ra déng bảo còn trồng các loại cây ấn quả như

min, lê, táo và đặc biệt cây “mác mật” là một trong những cây đặc trưng của

vùng đất Tạng Sơn

Cây công nghiệp đáng chú ý là cây hồi (mác trác), một nét đặc trưng của

xã Đại An nói riêng và huyện Văn Quan nói chung Đại An vốn là một trong

những nơi trồng nhiều hỏi nhất của huyện Văn Quan, rừng hồi của xã chiếm

khoảng 40% diện tích tự nhiên Hội có giá trị kinh tế cao nên đây là loại cây

được đồng bào trong xã trỗng nhiều nhất

Vệ chăn nuôi, tuy chỉ là nghề phụ song cũng chiếm một phần quan trong

Be a THIẾT LỆ TH sin TĐĂng bàn chấn nuôi cổ gia số

trong sản xuất và cải thiện chất lượng bữa ăn Đồng bảo chăn nuôi cả gia súc lẫn

cay kéo phục vụ sẵn xuất chứ không phải

Gis

gia cim Chin nuôi pia súc chủ y

để ăn thịt ví dụ như trâu, bỏ, ngựa Bởi gia súc có vai trỏ quan trọng như vậy

cho nên không bao piờ đẳng bảo giết thịt chứng, Con vật được nuôi khả nhiều là

lợn, nó vừa là nguỗn cung cấp thịt, vừa là con vật cần thiết để cúng bái trong các dip cúng tổ tiên, cúng ma chay, làm sinh nhật Ngày nay nhiều gia đỉnh đã

13

nhập lợn lai kinh tế để tăng năng suất Một số gia đình còn tự nuôi lợn nái để

không phải mua lợn con và hơn nữa còn bán ra để có thêm nguồn thu nhập Như vây, nuôi lợn thịt và lợn nái không chỉ có giá trị thiết thực mà còn có giá trị kinh

tế cao, góp phần cải thiện kinh tế gia đình Gia cầm được nuôi kha phổ biển như

gã vịL, ngan, ngỗng, vừa dé cing bái vừa để ăn thịL Ngoài ra, gia cầm cũng có

giả trị kinh tế cao, được đem ra trao đổi mua bán trên thị trường

Các ngành nghề thi công nghiệp không dược phát triển lắm Trước đây,

cũng có một số nghề như đệt, đan lát, mộc nhưng chủ yếu chỉ phục vụ cho

nhu cầu cửa gia đình Dệt vải để làm quần áo, chăn, màn Đan lát bề đựng

thóc, cót, dâu Nghề mộc chủ yéu dé dóng bản, phế, giường, tủ Hiện nay,

kinh tế phát triển hơn đồng bào chủ yếu mua đồ ở chợ để đùng chứ không tự làm giống như trước đây

Hải lượm và săn bắn trước đây mang tỉnh phổ biến và có ý nghĩa quan

trọng, góp phần vào bữa ăn hàng ngày của gia đình nhưng nay đã i1 đi Hải lượn

để phục vụ cho việc ăn uống, chủ yếu là các loại rau rừng (rau ngót, rau bồ khai,

măng, mộc nhĩ ), hoa quả đại (chuối rùng, mác nạng ) Săn bắn các loại thú

rừng như hươu, mai, cầy, cáo, nhím, gà rừng Nhiều sản phẩm hái lượm cỏn dùng để làm thuốc chữa bệnh như hồi, ngãi cứu, sa nhân, thảo quả Ngoài ra,

còn có các sản phẩm dùng để chế tác thành các công cụ sản xuất, đề dùng cho sinh hoạt gia dinh va lam nha ở như gỗ nghiền, gỗ lim, gỗ xoan,

Về trao đổi mua bán, tại xã không có chợ nên điểm tụ tập thường là các

chợ ở cáo xã khác nhưng chủ yếu là chợ ở trung tầm huyện Ở đó đồng bảo bán

các sản phẩm của cây công nghiệp, đặc biệt là hoa hồi Ngoài ra, các loại quả, các loại gia súc, gia cằm, lương thực, thực phẩm cũng được đem ra trao đổi trên

thị trưởng Thay vào dé người dân thường mua các sản phẩm phục vụ cho sản

xuất và sinh hoạt như lưỡi cay, dao, cuốc, kim, chỉ, mắm, muối Chợ thường tụ

hợp vào buổi sáng và kéo dài khoảng từ 3 đến 5 tiếng ding hé và cứ 5 ngày lại

diễn ra một phiên chợ

1.2.4 Về văn hóa xã hội

1.2.4.1 Van hoa vat thé

Ban lang dugc x4y dung ở các chan nai Ban là một đơn vị cơ sở của xã

hồi truyền thống ở xã Dai An Nhiều nhà hợp lai sé thành bản, nhiều bản sẽ thành thôn và nhiều thôn hợp lại sẽ thành xã Điều đó như là một quy luật Bắn

có dịa giới rõ ráng, nó có hỂ là một con dẻo, một con suối, một gốc cây cổ thụ,

một hòn đá Dất trong bản thưởng có sự phân chía rạch rồi giữa đất riêng và

đất công Đất riêng là của tửng ga đỉnh và của từng dòng ho, do ho ur quản lý

và khai phá Dó có thể là rùng hỏi, đất ruộng, đất nương, đất lâm nhà ở, làm chuồng cho gia súc, gia cầm Đất công là đất tự nhiên vẫn chưa thuộc quyền

sở hữu của một gia dình, đỏng ho nảo Hởi vậy, dây là nơi đồng bảo có thể chăn

thả gia súc, hái lượm và săn bắn Ngoài ra, đất công còn đùng để xây dựng các

công Irình như trường học, trạm xá, đình, miếu Mỗi bản thường có Lừ một

chuc tới vài chục nóc nhà, trong đó có bản chỉ có người lày hoặc người Nủng sinh sống, nhưng có bản lại tập trung cả hai tộc người đó Chẳng hạn, bản Choạc

Chảo chỉ có người Nùng ainh sống, băn Khảo lả nơi định cư của người Tây Còn bản Dâu là nơi cư trú của cả hai tộc người Tây, Nùng, Trong một bản thưởng có

nhiều họ khác nhau củng sinh sống như họ Triệu, họ Phùng, họ Hoàng Nhưng

cũng có bản chỉ có một họ như bản Choọc Chào chỉ có họ luc Nhưng dù củng,

họ hay khác họ, người dân bao giờ cũng đoàn kết giúp đỡ nhau trong lao động sản xuất, đặc biệt là trong ma chay, cưới xin, làm nhà mới, sinh nhật !3o đó, tính gắn kết cộng đồng cao Mỗi bản có một miễu thờ thổ công riêng cho từng

băn (/hó) Miễu thường là nơi thiêng liêng nền được đựng ở đầu bản, dưới gốc

cây to Hàng năm đều được cầu cing dé dan bin câu xin và tạ ơn Irong bản có hội hiểu (hàng phe) để giúp đỡ nhau trong việc Lạng mã Đây là một tổ chứo 6

nguyên tắc mang tỉnh chất tự nguyện và mỗi một gia dình dều là thành vién cua

hội hiếu Nếu gia đình nào có tang ma thì mỗi gia đình phải có một người tham

gia giúp đỡ theo sự phân công của hội hiểu Nếu gia dình nào vi phạm kỷ cương,

sẽ bị xử phạt theo luật tục, nặng nhất là bị đuổi ra khỏi “phe” Khi dó nếu trong gia đình có tang ma thỉ mọi người trong hội hiếu không chịu trách nhiệm đến

l5

giúp đỡ Thông qua việc thờ thổ công và tham gia hội hiểu dân bản gắn bó tương thân tương ái Từng nóc nhà trong bản luôn sống đoàn kết, gắn bó, hòa thuận với

nhau

Nha & truyền thống của người Nùng Inh là nhà sản Nhưng bây giờ ngày

cảng hiểm gỗ quý, dồng thời với sự phát triển của khoa học kỹ thuật nhà sàn dã

giảm nhiều và thay băng nhũng ngôi nhà cấp bốn, nhà mái bằng khang trang

hơn, vững chắc hơn Trong ngôi nhà sàn, cách kết cầu vả bố trí vẫn giữ dược các

nét truyền thống dân tộc Mỗi ngôi nhà sản đều được chia lâm ba ting Ting thứ nhất là gầm sàn, là nơi đành cho gia súc, gia cẦm, là nơi cất giữ các công cụ sẵn

xuất Tầng thứ hai là sản nhà dành cho người ở và dé đùng sinh hoạt Thông,

thường một ngôi nhà sản có bốn gian, nhà có hai cửa ra vào: cửa chính ở đẳng trước và cửa phụ ở góc cuỗi của nhà Đản thờ tế tiên được đặt ở buồng đầu tiên của một gian cạnh, kế tiếp là buồng ngủ của vợ chủ nhả buồng ngủ của con gái

Còn chủ nhả và con trai có giường ngũ ở cạnh bên kia nhưng không làm buồng, Bắp lửa được đặt ở cuối nhà và dược ngăn cách bởi một tắm phên Trên bến lửa

thường treo một cái “lá” làm bằng những thanh tre ghép lại với nhau Trên đó

người La thường để những vật dựng như bao điêm, hương, đóm, Đằng rước tắm phên là nơi tiến khách cũng như lả nơi sinh hoạt chung của cả gia đình

Tầng thử ba lả gác, nơi để lương thực đự trữ và các thực phẩm để ăn lâu ngày

như lạc, dau, dé,

Trang phục truyền thông của đồng bào Nủng Inh được làm bằng vải tự đệt

và nhuộm máu chảm Áo phụ nữ truyền thẳng là chiếc áo năm thân, trong đó có

én than dai và một thân hụt nằm ở phía ngực bên phải Giữa áo phụ nữ Tày và

Nùng có sự khác nhau bởi áo Tây đài quá bắp chân, thân áo và tay áo hợp, bỏ sát

lấy người Còn áo Nủng thì ngắn hơn, thân ảo và tay ảo rộng Ảo phụ nữ Nủng

có trang trí thêm chút hoa văn, còn áo Tay không có những viễn hoa văn ấy Phụ

nữ Táy, Nùng ở đây mặc quần chân quẻ, kiểu lá tọa (tức là không dùng đầy luễn

vao cap quan ma that dây ở bên ngoai), quan đũng rộng, có thế cử động dễ dàng

trong lao động Trang phục của nam giới là áo ngắn, xé nguc, cai cúc trước ngực, quần đũng rộng

Về ấm thực, đồng bảo ăn cơm tế nâu chín, thức ăn thường ngày là rau

xanh Ilọ thích ăn rau xảo mỡ lợn hơn, iL khi ăn luộc Thịt, cá, trứng được

dùng trong bữa ăn khi có khách hoặc cúng bái Đôi khi người dân cũng dùng để cải thiện chất lượng bữa ăn của mình Còn gạo nếp thường được sử dụng trong

các dịp lỄ tẾt, cưới xin, ma chay, sinh nhật dễ làm bánh hoặc dỗ xôi Ở Đại An

có một số món ăn mang tính đặc thò như món khau nhục, thịt lon quay, x4 xiu

1.2.4.2 Văn hóa phi vật thể

Về ngôn ngữ, có hai ngôn ngữ dược sử dụng trong toàn xã là tiếng Tây và

tiếng ‘Tay, Ning van là phương tiện giao tiếp chủ yếu va phổ biến nhất Tiếng

Tày, Nùng đã phát triển khá cao và đã hình thành nên hệ thống chữ viết riêng

Từ khoáng thể kỷ XVI đã xuất hiện chữ Môm Tây, Nùng Loại chữ này được

tiếp thu trên cơ sở chữ Hán nhưng rất khó sử dụng nên không được phổ biển

rộng rãi, chỉ được sử dụng trong việc ghi chép sách cúng, gia phả và một số tác

phẩm văn học dân gian Đến năm 1961, nhả nước ta xây dựng thành công bộ

chữ Tày, Nùng trên cơ sở chữ cái Latinh làm cho việc ghi chép, học và việt đơn

gián hơn Củng với đỏ, các thuật ngữ mới xuất hiện ngảy cảng nhiều làm cho

ngôn ngữ, tiếng nói của đồng bào phong phú, da dang hơn

Về tín ngưỡng tôn giáo, ding bao Ning ở đây tín vo da than gido, tin van

vật hữu linh, tức lả cho rằng mọi vật đều có linh hồn Điều dé được thể hiện

trong việc thờ củng tổ tiên và các vị thần thánh, ma quý Gia đình nảo cũng có

một bàn thờ để cúng tổ tiễn và được thấp hương vào ngày mông 1 va 15 hang

tháng Thông thường hướng của nhà quay về đâu thì hưởng của bản thờ tế tiền cũng quay theo như vậy Khi trong nhả có người phụ nữ sinh con so, người ta sẽ

lập một chiếc bàn mụ (đn v2) Khi gia đình có sự kiên gỉ dặc biệt hoặc vào ngày

17

lễ tết, đồng bảo cũng thắp hương lên bản thờ tổ tiên và bàn mụ Mỗi một bản có chung một miếu thờ thành hoàng và hàng năm đều được đồng bào chăm sóc nơi linh thiêng này đây cũng là nơi tổ chức lễ hôi hàng năm Người dân ở đây quan

niệm có hai loại ma (pÏn): ma dữ và ma lành Từ đó có nhiều cách thờ cúng khác

nhau và cũng có nhiều loại thầy cúng khác nhau như thầy Tảo, thầy Pựi, thầy

Then, thẩy Mo Họ là những người cơn của trời có khả năng giao tiếp được với

bên âm, họ rất có uy tín và hiểu biết về phong tục Lập quán của tộc người Bởi

vậy, họ là người đóng vai trỏ rất quan trọng, là người trực tiếp tiễn hành các

nghỉ lễ trong những dịp sinh nhật, lễ hội, ma chay

Ngoài ra, đời sống tín ngưỡng của dỗng bảo còn chịu ảnh hưởng của Nho

giáo, Dạo giáo và Phật giáo Sự chỉ phối của Nho giáo thể hiện ở những tôn tỉ trật tự trong gia đình, dòng họ, làng bản Ảnh hưởng của Đạo giáo thÊ hiện qua các hoạt động cúng bái trừ mạ quỷ, bói toán, phủ phép chữa bệnh cho người Ổm Còn Phật giáo cũng chỉ phối bởi quan niệm sống ở hiền gặp lành, ác giả ác báo

Do đó, người ta đều cố gắng lắm diễu thiện và sống tốt dễ không bị trừng phạt

Lễ hội lớn nhất là lễ hội “Lồng Thông” (xuống đồng) được tổ chức vào mỗng 3 tháng Giêng hàng năm Đây là địp để người la gặp gõ nhau ăn mừng mùa mảng bội thu và cầu xin thổ gông, thần Nông, thần Sông, thin Noi cho mua

thuận gió hòa, cầu cho một mùa sản xuất mới bội thu Sang phân hội cảng thu

hút đông đảo ba con tham gia hơn, họ dén dé tham gia các trò chơi như tưng

còn, kéo co, đẩy gậy, hòa mình vào hội múa sư tử, Có thể nói, đó là địp để họ

vui chơi, hát giao duyên, gắn gỡ bạn bè Đến ngày mông 3 tháng 3 âm lịch, giá

đình nào cũng di tio m6 Dây lả một hoạt động văn hóa mang tính truyền thông của đồng bào nơi đây Đó là ngày để con cháu bày tô sự thành kính, biết ơn đến

ông bả tổ tiên — những người dã khuất Các gia dinh mang xôi den, xôi đỏ, thịt

ga, thit lon, vàng mã, tiền giấy, bánh kẹo lên cúng trước phần mộ gia tiên Họ

phát quang quanh mộ sau dé bảy mâm củng, đốt vàng mã, trco tiền giấy lên trên

mộ IYong ngảy tảo mô, những người lớn tuổi kể cho con cháu nghe về cuộc đời người nằm dưới mộ và mỗi quan hệ với con cháu IIàng năm vào ngày 14 tháng

l8

7 âm lịch, đồng bào làm lễ cúng cho người âm Đây là ngày lễ quan trọng không kém gỉ ngày mông Một Tết Nguyên Đán Đằng bào ở đây có câu - “Bươn chiêng van so ét, bwon chét van slip sÏ”, nghĩa là tháng Giêng cô ngày mồng Một, tháng Bảy có ngày 14 Nếu Tết Nguyên Đán đông vui và được coi là ngày Tết

của người sống thì tết 14/7 dược coi là tết dánh cho những người đã qua dời

Trong lễ xá tội vong nhân này, đẳng bảo củng các vơng hỗn không cỏ con cháu

thở phụng hoặc chết oan, những người khi sống lam nhiễu diễu tội lỗi, khi chết

linh hển của họ bị đày xuống âm phủ, để ngày này hồn được cúng bái không phải lang thang kiếm ăn nữa

VỀ tri thức dân pian, như đã nói ở trên người Nùng đã định canh định cư ở

đây từ rất lâu đời, do đó họ tích lũy được nhiều tri thức trong việc dự đoán về thời tiết, sử dụng các bài thuốc dân gian để chữa trị bệnh tật,

Vệ tổ chức gia đình, gia đình đồng bào Nùng ở đây theo chế độ phụ hề,

tức là heo đông họ cha, họ hàng bên nội là họ hảng bên cha Trong mỗi gia đình

thường có từ hai đến ba thể hệ củng chung sống Ông bỗ là người đứng đầu gia

đình và có quyền quyết định mọi việc, còn người phụ nữ cũng có vai trỏ rất quan

trọng trong gia đình nhưng không có quyển quyết định Trong gia dình, cơn trai

là người thừa kế tài sản không kế là trưởng hay út Còn con gái khi đi lẤy chồng

thì được cha mẹ cho của hồi môn tùy thuộc vào điều kiện kinh tế của từng gia

đình Xưa kia trong gia dinh còn có sự phân biệt trong mỗi quan hệ giữa con đâu

và em đâu với bố chồng và anh chồng Theo quy định, con dâu và em dâu không

được đến giường ngủ của bố chồng và anh ching Ngược lại, bố chồng và anh

chồng cũng không được vào buông ngủ của con dâu và em dâu Dến bữa ăn, người Nùng phải dọn ra hai mâm khác nhau, bế chồng và anh chồng ngồi mâm

trên, côn con dau va em dau thi ngồi mâm dưới Điều dé dược quy định rất chặt

chế trong đời sống của người Nùng Inh Người Nùng ở đây còn có quy định

không cho người khác họ sinh đế hoặc chết ở trong nhà minh, kể cá con gái đã

đi lẫy chồng cũng vậy không được sinh con hay chết trong nhà mẹ đẻ

Về quan hệ đông họ, người Nùng Inh có quan hệ ba đòng họ rõ ràng, đó là

họ nội, họ ngoại, họ gia đình chồng của các chị em gái Trong họ nội và họ

ngoại còn phân biệt họ gần và ho xa Lât cả những việc trong đời sống như cưới xin, ma chay, sinh nhậi, đều được thông báo cho những người họ gần và o6

trách nhiệm dén giúp đỡ Nếu như người Tây có sự phân biệt con chủ cơn bác

một cách rõ ràng thì người Nùng Inh lại khác, cứ ai nhiều tuổi hơn thì được gọi

là anh, là chị không kể là con chú hay con bác Đồng bảo Nùng Inh ở đây có thỏi

quen it khi gọi thắng tên người ông, người bố mả thường gọi theo tên của cháu

đầu hoặc con đầu

"Trong hôn nhân, việc dựng vợ gả chẳng do bế mẹ quyết dịnh trên cơ sở

môn đăng hộ đối giữa hai gia đình, sự ưng thuận của cơn cái và lá số của đôi nam nữ Một đám cưới phải trải qua rất nhiều những nghỉ lễ, đó là: lễ dạm hỏi (shim lua), lay 14 sé (au minh), 18 bao sé, 18 kha cay, 18 cwdi (cin Hau) Sau ngày cưới cô đầu chưa về ở hẳn bên nhà chẳng mả chỉ có mặt khi nhà chẳng có công

việc bận rộn, lễ tết và phái có người sang đón Đến lúc sắp sinh con người phụ

nữ mới về ở hin nhà chồng Kgười phụ nữ khi đã lấy chồng xem như hoàn toàn

phụ thuộc váo nhà chồng Nếu ly đị thì phải trả lại tiền cưới, để lại của hồi môn

và con cái

Trong tang ma, người Nùng Inh quan niệm rằng chết không phải là hết mà

là sự chia tay với thế giới trần dể sang sống một cuộc sống xĩnh viễn ở thể giới

én kia voi ông bả tổ tiên Vì vậy, khi trong gia đình có người mất con cháu sẽ

làm các thủ tục để tiễn đưa lĩnh hỗn người chết sang thế giới âm

Văn nghệ đân gian, có những câu chuyện truyền thuyết như: “Slam Péc

Anh Tài” (Lương Sơn Bá Chúc Anh Đải), “Câu chủa chanh vùa” (Chin chúa

tranh vua), Ngoài ra, côn có những câu chuyện kể về chàng mỗ côi, truyện

cười, ca dao, tục ngữ, Dặc biệt, hát giao duyên nhu sli, cd lau của người Nùng

rất nổi tiếng Đỏ là những hài hát chảo mời thăm hỏi, trao dỗi tỉnh cảm, ca ngợi

quê hương những bài tiễn biệt đặn dò

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 Người Nùng Tnh có quá trình cư trú khá ổn định và tập trung trên dia bao

xã Đại An Đại An là một xã núi thuộc huyệu Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn

Xi gầm 8 thôn, mỗi thôn chỉa thành nhiều xớm, bản Địa hình của xã tương đối

phức tạp, bao gồm núi đất, núi đá, thung lũng, khe rạch, suối chãy trên mặt đất

và có những đoạn chảy ngầm Xã Dại An có khí hậu nhiệt đới gió mùa, mối năm

chia thành hai mùa rõ rột là mùa mưa và mùa khô Õ Đại An có lượng mưa dồi

đào, đây là nguồn cung cấp nước chủ yếu cho sinh hoạt và sản xuất Ngoài ra,

đây cũng là điều kiện thuận lợi để các loài động thực vật phát triển, là nguồn

cung cấp gỗ làm nhà, củi đun nấu, rau ăn Những cánh rừng niệt đới là nơi cư

còn chân nuôi gia sức, gia cảm Những con vật như lợn, gà đồng vai trò quan

trọng và không thể thiếu trong những dịp sinh nhật, cưới xin, ma chay

Tính gắn kết cộng đồng của người Nùng Inh được thể hiện ở nhiều hoạt

động văn hóa xã hội Mỗi bẫn có một miến thờ thổ công chung Trong bản có hội phe để giúp đỡ nhau trong tang ma Lẻ hội “Lồng thông” là lễ hội lớn nhất ở đây, thu hút đóng đảo đồng bào đến tham dự Khi trong gia đình có việc

CHƯƠNG 2 TIẾN TRÌNH TỐ CHỨC LỄ SINH NHẬT CỦA

NGƯỜI NÙNG IXNH XÃ ĐẠI AN, HUYỆN VĂN QUAN, TỈNH

LANG SON

2.1 Khái niệm và nguồn gốc của lễ sinh nhật

2.1.1 Khải niệm

Để nói về lễ sinh nhật của người Nùng Inh ở xã Đại An, huyện Văn Quan,

tỉnh Lạng Sơn, trước hết tôi sẽ lâm rõ khái niệm “lễ sinh nhật”

"Theo quan niệm của đồng bào Nùng Inh ở Đại An, người có tuổi thọ và

trong gia đình có người cao tuôi là có được một cải phúc lớn Vì có phúc nên mới được sống lâu, mới có con chấu đề huề Mừng sinh nhật và tổ chức lễ sinh

nhật cũng chính là mừng cải phúc ấy Nhưng không phải ai muốn tổ chức sinh

nhật cũng được mà phái có những điều kiệu cụ thể sau:

Thứ nhất, những người khoảng 50 tuổi trở lồn, du sức khốc yếu, bay buồn

phiêu, bay ốm vặi Đã có đây đã chấu nội, cháu ngoại (cou cháu để huế) Đối

với người cao tuổi đây là cái cớ để con chau, anh em, họ hàng nội ngoại, ban

bé cé dip hội tu, gặp gỡ nhau, tạo cho mối cố kết của dòng họ, cộng đồng ngày

càng bền chại Có thể tổ chức cho một cặp vợ chồng cùng một thời điểm

Tint hai, điều kiện kinh tế gia đình cho phép (du gia)

Thứ ba, phải chọn được năm hợp tuổi thì mới mở sinh nhật lần đầu tiên

(khay khoăn) nhằm mở đường giao du rộng rãi cho các vía Đồng thời, đối với

người cao tuổi nhằm chúc thợ, nổi số, cầu mong để được sống khỏe, sống lâu

hơn

Thứ tư, thời gian tổ chức thường vào cuối năm, khoảng tháng 8 đến tháng

Chap am lịch và chọn đúng ngày sinh của người đó

Như vậy, lễ sinh nhật vốn là một nét văn hóa truyền thống của người Nủng Inh Dại An được đồng bảo gin giữ và vun đắp từ rất lâu đời, nó thé hiện

kẻ 8

sự tôn trọng, tắm làng hiểu thảo cũng như sự kính trọng của con cháu đối với

các bậc ao niên

Để lý giải khái niệm “lễ sinh nhật”, tôi xin bóc tách ra thành hai về:

Theo Từ điển Tiếng Việt của Iloàng Phê, Nhà xuất bản (Nxb) Đà ang

năm 2009, từ “IẾ” có rất nhiều nghĩa dưới dây

Danh từ:

1 Những nghỉ thức tiến hành nhằm danh đấu hoặc ký niêm mội sự việc,

sự kiện có ý nghĩ nào đó Ví dụ: lễ ăn hỏi, lễ giáng sinh,

2 Những thứ đem biểu, tặng hay ding để cúng, đâng Ví dụ: sắm lễ hôi

vợ cho cơn,

3 Những phép tắc thuộc đạo ly phải theo cho đúng khi đối xử, tiếp xúc

với người khác, thường là với người trên Ví đụ: giữ lễ với thầy cô, tiên học lễ

Đông từ

1 Vải, lạy để tó lỏng cung kính theo phong tục cũ Ví dụ: Lễ ba lỄ vào

chủa lễ Phật,

2 Tham dự các nghỉ thức tôn giáo để tố lòng cung kinh với Chúa, Phật

Vi du: di lễ chùa, đi lễ nhà thờ,

Trong phạm vi bai viết này tôi chỉ tìm hiểu về “lễ sinh nhật”, vậy từ “lễ"

trong cum tử “lễ sinh nhật” có thể được hiểu theo nghĩa của danh từ thứ nhất

“Những nghỉ thức tiến hành nhằm đánh dấu hoặc kỷ niệm một sự việc, sự kiện

có ý nghĩ nảo đó”

“8inh nhật” nghĩa là “ngày simh” Như vậy, khái niệm “lễ sinh nhật” được

hiểu như sau: “Những nghỉ thức tiến hành nhằm đánh dấu hoặc kỷ niệm ngày

sinh của một người nào đó”

Theo tiếng Nủng Inh nghỉ lễ sinh nhật được gợi là “hét khoăn” hoặc 'tầy khoản” Thco sự lý giãi của dồng bảo thì từ khoăn ở dây nghĩa là “hồn” Họ cho

rằng, con người ta ai cũng vậy đến độ tuổi 50 đã có con, có cháu thì hỗn người bắt đầu đi lang thang (khoăn siêu làng) và có khi còn quên cä đường về Do đó

23

con người hay bị ốm đau, mệt mỗi và việc té chức sinh nhật cốt yếu là dé cho

hỗn được én định, tránh được những mệt mỗi, ốm đau Đây được coi là một trong những sinh hoạt văn hóa tâm linh đặc trưng của người Nùng Inh Dai An

và điều mong muốn của họ là người giả trong gia đình được khỏe mạnh, sống

vui, sống lâu cùng con cháu Vì vậy, lễ sinh nhật của người Nùng Tnh ở xã Đại

An có thể hiểu đó là một hình thức cou chấu đến mừng thụ, tham hỏi, chúc phúc ông bà chá mẹ thông qua việc hành lễ của thầy cúng Qua đó phần nào thỏa mãn

nhu cầu tâm linh trong đời sống của đồng bào Cũng qna lễ sinh nhật, đồng bào Nùng Inh tin tưởng vào một sự bình an, gặp nhiều điều may mắn và hy vọng người đó sẽ sống thọ cùng với con cháu, làng bản Dồng thời, nghỉ lễ cũng thể

hiệu quan niệm tín ngưỡng nông nghiệp của người Nùng Inh, họ vốn là những cư

dân nông nghiệp từ lâu đời nên rất khéo léo khi đưa vào trong nghị lễ những hình ảnh mang tính tượng trưng như “sang khẩu” (pao), “bó năm” (nước)

2.1.2 Nguồn gốc

“theo lịch can chị thì một vòng quay thời gian của địa chỉ cứ 12 năm trở lại năm tuổi Căn cứ vào chu kỳ đó, người ta chia đời người thành những giai đoạn như sau:

- Từ khi sinh ra đến năm 12 tuổi gọi là thời kỳ chưa trưởng thành

~ Từ 37 tuổi trở di được phân chia ra làm bốn chu kỳ

+ Chu kỳ thứ nhất từ tuổi 37 — 49 gọi là chữ Phúc

1 Chu kỷ thứ hai từ 49— 61 tuổi gọi là chữ Thọ

+ Chu kỳ thứ ba từ 6] — 73 tuổi gọi là chữ Khang

+ Chu ky thứ tư từ 73 85 gọi là kỳ ri thọ

Thông thường bắt đầu từ tuôi 49 ở chu kỳ thứ nhất con người đã bắt đầu

có những biểu hiện của tuổi giả như mắt kém tỉnh, răng kém chắc, tóc điển bạc,

hay ấm Khi thấy có những biểu hiện như vậy, đồng bảo Nùng Inh thường di

sắp thầy Then để hói và biết được rằng “sang khẩu mừa, sang cơ bóc” (nghĩa là

bịch gạo mệnh đã cạn kiệt) Vì vậy, cần tổ chức sinh nhật để bổ sung thêm.

lương thực cho bịch gạo mệnh thật đầy, bắc lại cầu và gia hạn với Nam Tảo, Bic

Đầu để cho ông bà được sống với con chau wén tran gian mét thoi gian nữa

Người Nủng Inh đã định canh định cư ở đây từ rất lâu đời và hình thành nên nhiều phong tục tập quán tắt đẹp, trong đó có lễ sinh nhật Tục lệ tổ chức

sinh nhật có Lừ lúc nào? Do ai đặt ra? Cho đến bây giờ thì người đân ở Đại An

không ai còn nhớ nỗi nữa Họ chỉ biết rằng khi lớn lên đã thấy ông bà mình tổ

chức Do đỏ có thể khẳng dịnh một diều rằng tục lệ ấy đã được hình thành từ rất

lâu đời

Đông bào Nùng Inh ở đây cho rằng, khi ông bà đã có tuổi thì việc đi lại để

thăm nom con cháu chẳng dễ đảng gì Chỉ có địp sinh nhật minh con chau mới

hợp mặt đông đủ, đó vừa là địp để anh em con cháu gặp gỡ nhau, vừa la dip dé ông bả được nhìn thấy con cháu và hỏi thăm về gia đình gũng như công việc lao đông sản xuất Con gái, cháu gái dù đi làm xa đến đâu cứ đến ngày sinh nhật của ông bà bố mẹ mình cũng có mặt đông đủ, họ mang lễ vật đến như để bay 16

lỏng kính trọng, biết ơn những người cao tuổi Đồng thời, đây cũng là địp dé con

cháu báo hiếu ông bà cha mẹ Lễ được tổ chức ngay tại gia đình, thông thường

nếu mở năm dầu tiên sẽ làm to nhất Còn những năm tiếp thco làm to hay nhỏ

tùy thuộc vào điều kiện của từng năm cũng như hoàn cảnh của gia đỉnh Nhưng

đủ tổ chức to hay nhỏ, đủ là gia đình nghẻo hay khá giả thì tất cả đều thể hiện

được niễm vui của gia đình vì có người sống thọ Vào những địp như thể này sẽ

mang lại cho các cụ tỉnh cảm ấm ap cha thé hé con chau, làng bản để họ thấy

rằng về giả vẫn không cô đơn, không bị đối xử lạnh nhạt

Với quan niệm như trên, nghỉ lễ sinh nhật của đồng bảo Nùng Inh ở Dai

An năm nào cũng được Lỗ chức râm rộ, nay nhà này mai nhà kia như đã thành

một quy luật Trải qua bao thăng trầm của thời gian, nét văn hóa dé dã dược

déng bao Ning Inh gìn giữ vả phát huy cho đến ngày nay Do ảnh hưởng của

quả trình công nghiệp hỏa, hiện đại hóa đất nước, những nét văn hóa cổ truyền

trong tang ma, cưới xin, lễ hội đã bị biến đổi nhiễu thì nghỉ lễ sinh nhật lại là phong tục được người dân giữ gìn tương đi trọn vẹn Vì vậy, có thể nái rằng lễ

35

sinh nhật của người Nùng Inh 14 mot théi quen lâu đời trong đời sống tâm linh của đồng bào Sinh hoạt văn hóa tâm linh đó dược hình thành cùng với quá trình

phát triển của tộc người, dược đồng bào Nùng Inh ở Đại An tích cực gìn giữ và vun dap cho dén bay giờ

2.2 Thời gian, khéng gian 16 chite KE sinh nhat

2.2.1 Thời gian tổ chức

Trước đây, cuộc sống của đồng bảo ở Dại An còn gặp rất nhiêu khó khăn

Nền kinh tế tự cung, tự cắp chậm phát triển Ấy không thể đáp ứng được đây dit

nhu câu thường nhật bởi đơn giần nguôn sống của họ chủ yêu là nông nghiệp lúa nước, một phần làm nương, trồng ngô, khoai, sắn, trồng hồi Khoảng thời gian

vita thu hoạch xong vụ mủa là lúc họ có diều kiện nhất Khi ấy lúa, ngõ đã đầy

bổ, cuộc sống thường ngày của đồng bảo có vẻ khẩm khá hơn đôi chút, không

phải tất bật lo toan vất vã nữa Bởi vậy, dây là khoảng thời gian nhàn rỗi nhất và

cũng là lúc của cải trong nhà có nhiễu hơn cả Đó thường là dịp để người dân tổ

chức đám cưới, làm nhà mới, đặc biệt là tổ chức sinh nhật cho người cao tuổi

Vì vậy, theo tục lệ ở đây lễ sinh nhật cia ding bao Ning Inh thường được tổ chức vào khoảng thời gian từ tháng 8 đến tháng 12 âm lịch, khác với một số nơi khác thường vào mùa xuân Dù rằng không phải ai cũng sinh vào khoảng thời gian đó nhưng theo tục lệ thì chuyện di đời tháng tổ chức sinh nhật sang thang 8 đến tháng 12 là điều rất bình thường, miễn là tổ chức vào đúng ngày sinh là

được Tục lệ này dã dược hình thành từ lâu như đã thành một quy luật và tuy cuộc sống của người dân Đại An nay đã được cải thiện hơn trước song họ vẫn

giữ tục lệ đó cho đến tận bây giờ Theo quan niệm của người Nùng Inh & Dai

An trong lần tổ chức sinh nhật đầu tiên việc chuyển tháng tổ chức sinh nhật được phép tiễn tháng nhưng không được phép lài ngược trở lại Chẳng hạn, cụ

‘Triéu Văn Xiên (76 tuổi) sinh ngày 17/10/1936, vào lần mở sinh nhật đầu tiên

có thể tổ chức vào ngảy 17/11, 17/12 nhưng không được phép lủi ngược trở lại sang 17/09.

Đối với người Nùng Inh Đại An thi lần tổ chức sinh nhật đầu tiên không

phải năm nảo cũng được mà phải theo một quy định cụ thể Với những người

chưa mở sinh nhật lần nảo thì khoáng 50 tuổi gia đình phải đi gšp thầy hen để hồi xem năm nào người đó có thể làm sinh nhật Theo ý kiến của thầy họ mới

dám mỡ lễ vi nếu Lủy tiện má làm sẽ bị thần linh trách móc Trong lần dầu tiên,

năm nào được tuổi tức là “tuổi 1ão”, “tuổi sinh” thi họ sẽ tổ chức, thông thường

rơi vào tuổi lẻ Còn “tuổi bệnh”, “tuổi tử” thì không vì như vậy sẽ xảy ra chết

chóc Theo quan niệm, người ta chơ ring con người có tuổi “sinh, lão, bệnh, tử”

Để biết được người đó có thể làm sinh nhật đầu tiên vào năm nảo thi người ta sẽ

căn cứ vào tuổi sinh (năm sinh) của người dé dé xem nam nao là tuổi sinh, tuổi

lão Rồi sau đó người ta mới đám tổ chức Thủ tục năm đầu tiên là vậy, còn những năm sau đó thì cứ đến ngày tháng đó mà tổ chức sinh nhật không phải đi xem thầy nữa và con cháu cũng tự nhớ ngảy tháng mà đến

2.2.2 Không gian tổ chức

Như đã nói ở phần trước, người Nùng Inh ở Đại An tin vào vạn vật hữu

linh Vì vậy họ thờ cúng tổ tiên và các loại thần thánh, ma quý Trong gia đình

người Nimg Tah náa cũng có một bản thờ dễ thờ cúng tổ tiên (Liếng Nùng Inh

gợi là “choởng cai”) Đây được cơi là nơi linh thiêng nhất trong gia đình người

Tùng Inh Khi trong gia đình cỏ sự kiên gì đặc biệt, nhất là vào những dịp lễ tết

thì dồng bào thường dặt dỗ cúng va thắp hương lên bản thờ Trong ngày tổ chức

sinh nhật cũng vậy, đây cũng là dịp để gia đình thắp hương, thờ cứng tổ tiên

Nếu người Ning Phan Slinh và Nùng Inh ở một số vùng khác thường tổ

chức củng lễ ngay trong gian thờ tổ tiên thì người Nùng Inh ở Đại An lại khác Địa điểm cúng thường ở gian ngoài nhưng quay mặt vào gian thể tổ tiên, ngay

cạnh lối vào gian thờ (ác & cai) Không gian rất rộng rãi, mọi người tập trung

ngéi đó vừa hỏi thăm chuyện tro với nhau vita nghe thay Put hanh 18 (tinh Put)

Điều đó vừa thể hiện sức mạnh công dồng và sự giao hỏa giữa con người và

thân linh

Lễ sinh nhật nảo cũng vậy đều được tô chức ngay tại gia đình Theo đó,

ngôi nhà sản là nơi diễn ra toàn bộ nội dung của nghỉ lễ Về cơ bản ngôi nhà sản

được bố trí phù hợp với quan niệm truyền thống của đồng bảo Mùng Inh và tuân theo tính Lồn tỉ trật tự vốn có sửa một gia đình liễu phụ quyền Trong ngày tổ

chức sinh nhật, ngôi nhà sản dược chia thành hai nửa: nửa sau dành cho công

việc bếp núc, còn nửa trước là nơi diễn ra toàn bộ nghỉ lễ Trong đó ngay cạnh

gian đặt bản thờ tổ tiền là nơi Lồn nghiêm nhất và dây chính là trung tâm didn ra

các hoạt động chính của lễ sinh nhật

2.3 Các công việc cần chuẩn bị cho lễ sinh nhật

2.3.1 Mời thầy cúng

Theo quan niệm của đồng bào, thầy cúng có rất nhiều loại khác nhau như

thay Tao, thay Put, thay Mo, thay Then Đó là những người đã dược cấp sắc, am

hiểu nhiều về phong tục tập quán của dân tộc, hiểu rõ lịch sử gia đỉnh, déng ho,

dan tộc, làng bản Đồng thời, họ là người am hiểu về kinh nghiệm trong văn hóa,

ứng xử, có khả năng giao tiếp dược với thần linh Do dó thầy súng được dân bản

tôn trong và là người rất có uy tín trong lảng bản Khi trong gia đình, dỏng họ có

sự kiện gì đặc biệt như đám cưới, dám ma, sinh nhật thì người đân thưởng đến gap thay cimg dé xin ý kiến

Câu chuyện về họ được tóm tắt như sau: “ Các thdy cing, thdy Tao, Mo, Put, Then dễu là can của Hoàng Ngọc đễ; trong đỏ, thâu Tảo là anh cả, MÍo thứ

hai, Pựi - thứ ba vd Then là cô em út Ngọc Iloàng Thượng đề ban cho sách 1o,

nhiều chữ, bộ thanh la, não bạt, chữm chọc, trồng con, tù và, "xích lình" áo, mãi

để sử dụng khi hành nghề Thây Tảo cá nhiệm vụ cúng những vụ cúng lớn, xử lú phức tạp, như đám tang, củng chuyền mô mà Khi hành nghề, Thầy Tào phải

đặt cuốn sách ở trước mặt đề Ngọc Hoàng Thượng đề chứng kiến

Thay Mo la anh thit hai, cé tay nghé thdp hon (do mới vào nghề), được

Ngọc Hoàng Thượng để ban cho cuốn sách nhé, it chit hon, cling b6 chiim chee,

"sich link" do, mit dé st dung khi hanh nghé Thay Mo chi chii tri uhitng dam

nhỏ ở miễu, ở nhà theo lịch tết thong theéng Khi hanh nghé, thay Mo cling phải

28

dat cuấn sách trước mặt Trong quá trình hình thành nghệ, nếu có tai, thdy Mo

có thể tổ chức cắp sắc để làm thấy Tảo

Thầy Put la anh thứ ba, cũng được Ngọc lloàng Thượng đế giao cha việc

trị bệnh cửu người, nhưng chỉ được giao cha mội lắm vải đỗ để trùm đâu, thanh

sdt dé lam ngựa (nhạc xóc) và khúc gỗ làm "xích lình" Những thứ này duce diva

ra sử dụng khi hanh nghé Thay Put thường được làm những việc như bôi toán, gọi hẳn cho người ôm khn hôn bị lạc, đi xa không biết dường vé Thay Pựt hành

nghề không có sách, mà phải học thuộc lòng các bởi cúng

Thấy Then là cô em úi, Ngọc Hoàng Thượng đề rất quý, nhưng không còn

vật phẩm quj' giá mà chỉ có quả bằu và cái gáo nước ban cho Then Ngọc

1loàng Thượng đề dặn quả bầu về làm đàn tính, gáo múc nước về làm quat Vi

vậy, thâu Then khi hành nghề phải dựng đàn tỉnh và qui Ngoài ra, thấy Then

còn dùng nhạc xóc (ngựa) và dùng mã, do riêng Thấy Then cũng không có sách, nên phải học thuộc lòng bài cúng khi hành nghề" [13; 15]

Trong địp tổ chức sinh nhật, đồng bảa ở đây thường mời thầy Pựt đến dé hành lễ Sau khi đã định được ngảy tháng tổ chức (đối với lần tổ chức sinh nhật đầu tiên) thi trước khoảng nửa tháng gia chủ sẽ đến nhà thầy Pựt để mời và

những năm tiếp theo cũng vậy Thông thường họ sẽ mời những người đã lừng cúng nhiễu trong các lễ sinh nhật hay nỏi đúng hơn là những người đã có uy tín

về lĩnh vực đó trong làng bản

2.3.2 Mời khách

Trong lần tổ chức đầu tiên, khi đã định được thời gian tổ chức và khi thầy

Put đã déng ÿ dến để hành lễ thì gia chủ sẽ đích thân đến từng gia dinh anh em,

họ hảng, con cháu hai bên nội ngoại mời họ vào ngày dé đến để đự lễ Thông

thường người ta sẽ mời khách trước khoảng 2 — 3 tuần để sơn cháu còn có thời gian mả chuẩn bị lễ vật đến biểu ông bà

Theo tục lệ, những năm tiếp theo cứ đến ngày tháng đỏ gia đình lại làm lễ sinh nhật và con cháu tự nhớ ngày má đến chúc tho Còn những người trong họ

hảng nội ngoại thì gia đình sẽ nhắn mời qua các phiên họp chợ hoặc vào dip

Sau khi đã được mời, cơn gái, chấu gái đã đi lấy chồng sẽ chuẩn bị những

lễ vật như: lợn quay, gà thiến, cặp bánh dây to, rượu Con gai, cháu gái có thể

thay nhau quay lợn dén dể mừng sinh nhật ông bả, bố mẹ Nếu năm nảo cỏ lợn

quay thì không phái mang gà đến nữa nhưng bành đày và rượu thỉ năm nào cũng

phải có Như đã được chuẩn bị trước, đến chiều tối hôm đó con cháu sẽ có mặt

đồng đủ và mang những lễ vật dến mừng thọ ông bả và tạ ơn tỔ tiên Còn những

người khách bình thường khi đến dự lễ có thể mang gà, gạo, rượu hoặc tiền tùy vào điều kiện kinh tế của từng người

Những lễ vật đem cúng gồm có:

- Lợn quay (mu siiêu): là lễ vật của con gái hoặc cháu gái mang đến và là

vật củng tế không thể thiểu trong dịp sinh nhật Tợn quay trong dịp nay thông

thường là con lợn nặng khoảng 50 60 kg, đã được mồ sạch sẽ, đút lá “mác

mật” vào bụng, bên ngoài bôi mật ong vả đấm Sau đỏ quay lợn trên than củi đỗ

rực cho đến khi bì bên ngoài có mâu vàng trông rất đẹp mắt là được

- Gà luộc (cáp zửm): đây cũng là lễ vật không bao giờ thiếu trong ngày

sinh nhật Vào ngày nảy, con cháu mang gà dến và gia dinh sẽ mã hết số gã dó

để cứng lên thần linh

- Bánh đảy lo (chỉ pướng): bánh day đượ làm như sau: trước tiên phải đem gạo nếp đồ thành xôi, sau đó đem giã thật nhuyễn, mịn vả dàn ra thành

miếng Người Nùng Inh ở Đại An thường làm hai loại bánh dày: bánh day to

(chỉ pưởng) và bảnh dày nhỏ (chỉ ăn) Bánh dây nhỏ có hình tròn, dường kinh khoảng 5cm, thường để ăn và cứng bai Con banh day ding trong dip sinh nhật

là bảnh dây to, cũng có hình trỏn, dường kính khoảng 30cm, dảy khoảng 2cm và

theo tục lệ con gái, cháu gái mỗi người phải chuẩn bị hai chiếc

Các mâm cúng gồm có:

30

Trong lễ sinh nhật người Nùng Inh thường cé 1 con lợn quay và 3 mâm cúng, bao gồm:

- Mim thay (choòng lao slay hoặc choòng chai), thường được đặt ở phía bên lay wai, gdm các đề chay như rượu, 1 hoặc 2 bát hương (nếu là hai thầy

cúng sẽ là 2 bát hương), gạo nếp nấu chỉn dược gói trong lá chuối, thuốc lá, mía

chẻ nhỏ, khẩu bông Miâm củng này để tổ tiên của thầy Pụt đi theo để chứng,

kiến và chỉ bảo thầy hành lễ

- Mâm khoăn, được đặt ở tiếp theo cạnh mâm cúng của thầy, bao gdm gà luộc, 2 chiếc bánh đây to, rượu, gạo nếp chín gói bằng lá chuối Mâm này để

đón mừng các hồn, vía của người được làm sinh nhật khi đã được tìm thấy và

quy tụ về

- Mâm quan kỳ được đặt ở kế tiếp, bao gồm gà luộc, bánh day, rượu, gói

gạo nếp nhỏ Iheo cụ lriệu Văn Xiêu (thầy Pựt) thì mâm quan kỳ chỉ được đặt trong nghi lễ này khi sức khỏc của người dược làm sinh nhật lúc đó dã rất yếu

Trong tiếng Nùng Inh, quan kỳ nghĩa là ky giấy màu đỏ Đối với đồng bào Nùng,

Tuh, giấy đỏ chí sử dụng trong đám ma hay những dịp cúng tế khác Cho nên, với những người đang ốm yếu, bệnh tật thi khi làm lễ sinh nhật gia đình sẽ đặt mâm cúng này để mong sao cho ông (bà) được mạnh khỏe hơn

Ngay bên cạnh đó là 1 mâm tiền giây (choòng kim ngừn) Còn thủng gao,

ngọn mía, chiếc cân mệnh, chiếc cầu mệnh được đặt ở giữa mâm khoăn và mâm

quan kỳ

Ngoài ra, các lễ vật trên mâm “cha sliên” (mâm củng trên bàn thờ tổ tiên)

bao gồm: gà luộc, bánh đây Lo, rượu, gói gạo nếp nhỏ

2.3.3.2 Lam cầu mệnh

Theo quan niệm của người dân, cuộc đời con người luôn phải đi qua trên

một gây cầu mệnh bằng pỗ IYải qua thời gian chiếc cầu ấy bị hỏng va gay, muc

nên mỗi năm họ phải làm lại cầu, sửa sang nó lại cho thật vững chắc để linh hồn

con người có thể đi lại trên đồ một cách thoãi mái, tránh được một mỗi, ốm dau

Vì vậy người Nùng Inh ở đây làm chiếc cầu mệnh để “siúp pi hur Hi, tau pi hit

31

quảng" (nối tuổi được dài, nối tuổi được lâu) và chiếc cầu ay còn được coi như một vật để nỗi liên giữa con người và thần lĩnh

Ở một số địa phương khác thường dùng cong lá chuối làm chiếc thang bay bac nếu là nam giới, chín bậc nếu là uữ, tượng trưng là cây cầu mệnh Trong

lễ sinh nhật của người Nùng Inh ở Đại An, cây cầu mệnh lại làm bằng irc, nam

bẩy bậc, nữ chín bậc, đo người trong gia đình đó chuẩn bị Sau đỏ họ lẫy giấy

băn cắt (hành hình vuông, ở giữa cắt trang trí hình con ngựa ng) đán vào mỗi

bậc thang Vì họ quan niệm con ngựa tượng trưng cho sự khỏe khoăn, nhanh

nhẹn và mong rauỗn ông bả mình cũng được như vậy Theo tục lệ ở đây, họ

thường làm chiếc cầu có chiều dài khoảng 60 - 80cm, chiéu réng khoảng 15cm

2.3.3.3 Chuẩn bị cây mệnh

Thoo truyền thống người Nùng Inh Đại An, cây mộnh là mội ngọn mía (thang 67), được người trong gia đình cắt từ chiều hôm đó Ngon mía được chọn phải to, chắc khỏe, không bị sâu bệnh Iĩo cho rằng đây cũng là vật để nếi liền

giữa con người và thần linh, mia cỏn tượng trưng cho sự chắc khỏc, rấn rỗi và

con cháu cũng mong ước ông bả luôn được mạnh khỏe như thế Dềng bảo ở đây cỏn có câu “ trưởng sÌeng cáp trường sleng chòi mọnh choi mắn” (trường sinh

với trường sinh để được mạnh khỏe, chắc chắn) và theo họ mía còn được coi là

cây trường sinh, vì thế người ta tin rằng chọn cây mía thì ông bà sẽ sống thọ và trường sinh như cây mía vậy Cỏn tại sao người ta lại chọn ngọn mía? Thông thường mía được trồng bằng cách dùng ngọn chứ không phải trồng bằng gộc hay than mia Vi thé, ngon mia được dùng trong lễ sinh nhật bởi nó tượng trưng cho

mầm sống, thể hiện cho một sự phát triển ‘trong 18 sinh nhat cây mệnh sẽ được

đem đặt cạnh nơi tiễn hành nghi lễ

2.3.3.4 Làm cân mệnh (chẳng mảnh)

Chiếc cân tượng trưng đó được gia đình chuẩn bị từ chiều tối Dây là vật

không thể thiểu trong nghi thức “pú lường”, nó được làm giống như cải cân thật

mà người Nùng Inh thường sử dụng trong đời sống nhưng kích thước nhỏ hơn nhiều Chiếc cân được làm bằng cách dùng một que đũa làm cán cân, đĩa cân

3

làm bằng lá mo (áp nđ) đường kính khoảng Sem, dùng ba sợi đây buộc vào đĩa

để cho thật thăng bằng ITọ lắp những vật dựng đó sao cho giống như mội cái cân thật Người ta coi chiếc cân đó là vật để cân mệnh (chẳng mình) của người

được làm sinh nhật

2.3.3.5 Chuẩn bị “sang khẩu pú lường”

“Sang khẩu pi lường” bao gồm một chai rượu đặt trong thúng gạo, một

chiếc bơ nhỏ hên ngoài bọc giầy máu hồng, trong bơ đặt một quả trứng gà, sau

đỏ dựng chiếc bơ (va quả trứng ở trong) lên trên một thúng gạo (khẩu khoăn) Trứng gà tượng trưug cho nhân tâm của con người, hạt gạo ïượng (rưng cho

những gì finh túy nhất dược chất lọc từ cuộc sống và sự sinh tổn của vạn vật

cả những vật dụng đó sẽ được sử đụng trong nghi thức “pủ sang, pủ lường”

2.4 Người tiến hành nghỉ lễ

Như đã nói ở trên, người Nủng Inh quan niệm cỏ nhiều loại ma tốn tại

xung quanh họ nên người ta có nhiều cách thờ cúng và nhiều loại thầy cúng khác nhau như thả)

ào, thầy Pựt, thầy Mo, thầy hen Tất cả họ đều được coi

là con của trời, là người sáng mắt (ha lùng), họ được đồng bảo tin tưởng vì có khả năng giao tiếp với bên âm Bởi vậy, trong những địp dám cưới, ma chay, lễ hội, đặc biệt trong lễ sinh nhật họ thường được mời đến để tiến hành các nghị lễ Người hành lễ trong lễ sinh nhật là thây Pựt Như đã được mời từ trước, thay Put

sẽ có mặt trong gia đình từ chiều tôi hôm trước và đến trưa hôm sau ăn cơm với gia đình xong mới ra về Như đã thành thông lệ gia đình sẽ đưa cho thầy một ít

mang vẻ như để tạ ơn thấy trong dịp sinh nhật này,

Trong quá trình thực hiện nghĩ lễ thầy Pựt không bao giờ sử dụng sách mà phải học thuộc lòng các bai cúng Một lễ sinh nhật có thể do một thầy hoặc hai

thầy cùng kết hợp với nhau củng một lúc Nói chung thầy Pựt là người nắm giữ được các nghỉ thức, trình tự các nghỉ lễ trong lễ sinh nhật nên dẳng bao luôn có

một sự tin tưởng đặc biệt vào tài năng thần linh của họ

Trang phục cúa thầy Dựt khi hành lễ rấi

it don giản, họ mặc quần ảo bình

thường, có một tâm vải đội đầu trang trí hai màu xanh, đỏ Các dụng cụ hành lễ

33

gom một chủm xóc nhạc ng) và một chiếc chuông nhỏ Chùm xóc nhạc được

sử dụng trong nghỉ thức cầu sức khỏe, họ vừa cúng vừa xóc nhạc tạo ra sự

thiêng liêng cho nghỉ lễ Còn chiếc chuông nhỏ bằng đồng dùng để gõ trước khi

thực hiện nghi thức “pủ sang, pủ lường”

2.5 Các nghỉ thức trong lễ sinh nhật

Như đã nói ở những phần trên, thầy Pụt là người đóng vai trỏ vô cùng

quan trọng, lả người trực tiếp tiễn hành các nghỉ thức, nghỉ lễ trong một lễ sinh

nhật Các nghi thức đó lần lượt như sau: trước tiên thầy Put cing xin phép tổ tiên để thực hiện nghỉ lễ trong sinh nhật, sau đó củng cầu sức khỏs, sầu an cho

người được làm sinh nhật cũng như cả gia đình đó, nghỉ thie “pa sang, pa lường” sẽ được thực hiện ngay sau đó và cuối cùng là phần kết thúc của nghỉ lễ 2.5.1 Nghỉ thức cúng xin phép tổ tiền

hư đã nói ở những phản trước, bất kỳ gia đình Nùng Inh nào nến có sự

kiện gì đặc biệt như lễ sinh nhật, lễ cưới, thì đồng bào cứng thắp hương lên

bàn thờ tổ tiên để xin phép và mời họ đến chứng kiến Thầy cúng bao giờ cũng là

người được giao nhiệm vụ giao tiếp một cách trực tiếp với thế giới thần linh Khi

tiến hành lễ smh nhật nào cũng vậy, trước khi vào phần nghỉ lễ chính, bao giờ

thây Pụt cũng phải báo cáo với tổ tiên để xin phép Thay sé khấn để báo cho ông,

bà lễ tiên của gia đình đó biết Thông thường sẽ có hai trường hop:

Nếu gia dình tổ chức vào dúng ngày sinh, tháng sinh của ông ba thi thay

Pựt sẽ báo cáo với tổ tiễn như sau:

Mua nay khuốp van chip van peng

Khuốp vẫn sieng vẫn óe

Mua ndy luc bdo nhằng diép mi

Luc lita, luc khuroi, luc lan nhdng sia ddy

Chính hét lệ mụa nấy:

Tam dich

Hém nay là ngay đẹp, ngày tốt

Đứng ngảy sinh, tháng sinh

34

Tiêm nay con trai còn thương bồ mẹ

Con dau, con ré, cháu gái

Mới làm lễ hôm nay

Nếu người đẻ sinh từ đầu năm hoặc giữa năm và gia đình dịch chuyển

tháng tổ chức sinh nhật sang cuối năm (chẳng hạn người đó smh ngày

10/4/1950) thi thay sẽ báo cáo với tổ tiên rằng

Pi nay diy hoe ét pi

Sinh te xo slip buen sli

Xa của chẳng mà, ha pang chẳng đấu

Di ma theng buon ndy ting van sleng van 6c

Hét lé khien gidng, hét pang kitin noge

Tam dich:

Nam nay duoc 6) tudi

Sinh Lừ mừng mười tháng ur

Của cái chưa có, chưa lâm lễ dược

Di chuyển đến tháng này hôm nay trủng ngày sinh

T.ảm lễ lên trời, lảm lễ lên trên

Khi bất đầu hành lễ bao giờ thầy cũng phải báo cáo để xin phép vì bất kỳ gia đình Nùng Inh nào cũng có tổ tiên và những vị thần bảo trợ cho gia đình như thổ công, thổ dịa cũng như các loại thân thánh, ma quỷ khác Vì vậy phải rúng xin phép và mời họ đếu chứng kiếu thì bọ mới chấp nhận lễ sinh nhật đó Theo đẳng bao Ning Inh, uếu không xin phép mà tự nhiên cầu cúng trong gia đình thì nhất định ông bà tổ tiên và thâu linh sẽ trách phạt

2.5.2 Nghi thức cúng cầu sức khỏc, cầu an

Như đã nói ở những phần trên, điều quan trọng nhất trong việc tổ chức sinh nhật là làm sao để cho phần hồn ông bả, cha mẹ mình vui về mã không bổ

đi để ông bà, cha mẹ mỉnh sông lầu hơn Vì vậy, các bái khẩn của ông Pựt đều là

những lời động viên, an úi, cầu mong cho hẳn yên tầm, vui về má gắn bó lâu dai

với thể xác Nghỉ thức này thường kéo đài nhất trong một nghỉ lễ sinh nhật

35

Trong nghỉ thức cúng cầu sức khỏe, cầu an thdy Put sé cdu eting va khan rat

nhiễu, thời gian cũng kéo dai nat Song do phạm vì bài viết có hạn, tôi chỉ để

cập đến những bài chính sau đây: “Chóc vải khoăn” (Đánh thức vía “tran”

(người), “Pũ bó nặm” (Bồ sung giếng nước), “Chay mạy” (Trồng cây)

Bài mứ dầu “Chúc vải khoăn”

Trước hết tôi xin giải nghĩa cụm từ “Chốc vài khoản” như sau:

Theo tiếng Nùng Inh:

Từ “chóc” nghĩa là thức, đánh thức

Từ “vài” nghĩa là trâu, con trân

Từ “khoăn” nghĩa là vía, hồn

'Theo quan niệm người Nùng Inh sức khỏe của con người sung mãn nhất

†hường được so sánh với sức khỏe con trâu Vậy nên vía con người cũng được gọi theo cách như vậy để biến đạt về sức khỏe con người và “chóc vài khoản” có nghĩa là dánh thức vía “trân” (người) Đây là một hình ảnh dược hình tượng hóa

Bằng giai diệu Pựt của mình, thầy và các thiên binh, thiên tướng di khắp đổi núi, ruộng vườn, sông suốt và đi vào nơi kÈ chợ phỏn hoa, đô hội, đông vui Sau dó họ di tìm kiếm “via lạc” của người “hẻt khoăn”:

Day day thién day day

Xinh tang sleng khdu tam lò lục quan

Khẩu tam tàng luc slay luc chuéng

Khẩu mừa chóc vài mình hữ chăn

Chắc vải khoăn hư chính

Day day thién dav day

Các chưởng làn héng tang

Che stay lau hèng lò

Khéu mita doéng ngat nghéa

Khẩu mừa kéa lac nim

Khẩu mừa lừm lạc chả

Kheiu mira mé hen pét hen vay pan phai

36

Khẩu mira po hen mo hen vai pan ta

Thất!

Me hen pét, hen cdy pan phai oi!

Tô vài khoăn chằm vài mình

Băng Haàng (Triệu, Lục, Phùng ) khim háư say mí?

- Là vài khoăn chằm vài mình

Béng Hoang (Triệu, Lục, Phùng ) khim chỉ Mẹ pap

That!

Pé hen md, hen vai nàn ta ơi!

1.6 vai khodn cham vai minh

Béng Hoang (lriéu, Luc, Phung } khim haw pay ni?

- Lé vai khodn chằm vài mình

điếng Hoàng (Triệu, Lục, Phùng ) khửn chỉ Ngọ pa,

Tạm dịch

Hôm nay mọi sự dễu tốt lành

Mời các tướng về đây giúp chúng con

Vị

dây chỉ dường đi cho ching con

Vao đây tìm hồn sao cho thật

Tìm hẳn sao cho đúng chủ

Hôm nay mọi sự đều tốt lành

Các tướng mình bắt đầu đi

Quân tưởng mình lại lên đường

Vào day gap nui đèo

Vào đây vượt đầi núi

Vào day gặp reéng ma

'Vào đây gặp bà chăn vịt, chăn gà cạnh ao

Vào đây gặp ông chăn hè, chăn trâu canh sông

Hỏi

- Bà chăn vịt, chăn gả cạnh aa ơi!

37

Muén tim hén ông (bả)

Mang họ Iloàng (Triệu, Lục, Phủng ) thì đi sang đầu?

Mang ho Hoang (Triéu, I uc, Phang ) thi lén “Ngo” di

Những lời cầu cúng trên của thầy Pựi nhằm đánh thức hồn vía của người

được làm sinh nhật đang mái mê vui chơi nơi đông người, phỏn hoa đô hội Cuộc

hành trình của lọ nhằm 1ìm xem hồn vía của người đó mang họ gì? Dang ở đâu?

Sau đó phải đánh thức hỏn vía đang mái mê vui chơi trở về với thể xác sao cho

ding chi

Sau hành động trên, thầy Put đết vàng mã cho người chăn bè, chăn trâu

để cảm ơn người đó vì câu trả lời đứng, giúp họ tìm được hỏn vía đang bị lạc, vừa đốt thầy vừa nói:

Ong di tang day cia

Ong dit lo day xèn

Tam dich

Ông ở đường được của

Ông ở đường được tiền

Khi nghe người chỉ đường và biết chỗ hồn đang lưu lạc, thầy Pựt tiếp tục cùng các thiên bình, thiên tướng đi tim hồn vía bị lạc của người được “hết khoăn”:

Mat kin khitn dodng mira nghị ngôi

Khiin đoonig mừa ngôi nghị

Ma lau khim đo¿ng mừa nghị ngòi

38

Khủn đoong mừa ngòi nghị

Mà làu khứm đo¿ông mùa nghị ngôi

Khủn đoong mừa ngòi nghị

Khim mita ting phiéng lit phiéng là

Nà phiêng li phiêng Hu

Chiếu hăn pà chiếu han

Chiêu hần bỏng vài khoăn

Chiếu hãn chằm vài mình

Câu cóc tùng nhào nhào

Câu dang từng nhược nhược

Các chưởng heo slam chang hir hop

Heo slam khop bir thung

Khách mí hử khẩu lào là

Mu ma mi hit khdu Ido luồn

Bảng vài khoăn chằm vài mình

Bểng Iloàng (Triệu, Lục, Phùng ) chai

Cầu cóc tùng nhào nhào

Cầu đang từng nhược nhược

Du chang càu cước ẩaw nấy

tiết lừ au dây ni?

Au day dé! Au day dé!

Mai hin chuge slam thum phúc mạ

Chược hà thum phúc vài

Day day thién dav day

Luc chudng au vai minh léo chan

Au vai khodn léo chính

Mà làu khẩu mùa ngôi

Vai mình kè nhằng chăn bố chăn

Vai khoăn kè nhằng chính bô chính

34

Vài nắy van cén lao kin to lay quan cha

Na phic thin diéng hia

Lu day?

- Bé mi do, bd mì nào

Ti khỏi chip hdm chum kin nha pac i Chau naw chang kin nhù nả táng

Kin lay chau bée kha

Kin nd châu bác cáo dễt

Tam dich:

Về dây mình lên rừng mà trông kia

Lên rừng mả trêng đi

Về đây mình lên rừng mà trông kia

Lén ring mà trông đi

Về đây mình lên rừng mà trông kia

Bude ba lan cho chit

Khach không dược tự tiện vào

Con lợn, con chó không được vào

Đã thấy hồn ông (bả)

Mang họ Hoang (‘riéu, I uc, Phang ) Nhìn thấy sừng chuyến động