Skkn cấp tỉnh một số biện pháp nhằm nâng cao năng lực tự học và tự nghiên cứu tài liệu môn lịch sử cho học sinh lớp 12 Ôn thi tốt nghiệp Ở trường thcs&thpt bá thước

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁTRƯỜNG THCS&THPT BÁ THƯỚC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀIMỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC TỰ HỌC VÀ TỰ NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU MÔN LỊCH SỬ CHO HỌC SIN

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THCS&THPT BÁ THƯỚC

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀIMỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO NĂNG LỰC TỰ HỌC VÀ

TỰ NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU MÔN LỊCH SỬ CHO HỌC SINH LỚP 12 ÔN

THI TỐT NGHIỆP Ở TRƯỜNG THCS&THPT BÁ THƯỚC

Người thực hiện: Trịnh Thanh Tâm

Chức vụ: Giáo viên SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch sử

THANH HOÁ NĂM 2025

MỤC LỤC Trang

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh

2.3 Một số biện pháp nâng cao năng lực tự học và tự nghiên

2.3.1 Biện pháp 1: Hướng dẫn học sinh xây dựng kế hoạch

2.3.5 Biện pháp 5: Giao nhiệm vụ học tập mở và phát triển

2.3.6 Biện pháp 6: Thiết kế phiếu học tập tự học theo chủ đề 11

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động

giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 12

2.4.2 Đối với bản thân giáo viên thực hiện sáng kiến 13

1.1 Lý do chọn đề tài

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay, mục tiêu trọng tâm của ngành giáo dục là phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh, trong đó năng lực tự học và tự nghiên cứu tài liệu đóng vai trò then chốt, đặc biệt đối với học sinh lớp 12 – giai đoạn quan trọng chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp THPT

Môn Lịch sử là một trong những môn học bắt buộc trong kỳ thi tốt nghiệp, đồngthời cũng là môn học có đặc thù riêng: khối lượng kiến thức lớn, nhiều sự kiện, nhân vật và mốc thời gian Việc học thuộc lòng một cách máy móc không còn phù hợp, mà thay vào đó, học sinh cần hiểu bản chất sự kiện, biết so sánh, tổng hợp và vận dụng kiến thức Tuy nhiên, thực tế tại trường THCS&THPT Bá Thước, phần lớn học sinh xuất thân từ vùng nông thôn, điều kiện học tập còn hạn chế, khả năng tự học chưa cao, việc khai thác tài liệu tham khảo còn lúng túng, thiếu hệ thống

Qua thực tiễn giảng dạy, tôi nhận thấy nhiều học sinh lớp 12 còn phụ thuộc vào giáo viên, chưa có kỹ năng lập kế hoạch ôn thi, chưa biết cách ghi chép, tómtắt hay hệ thống kiến thức Tâm lý sợ học môn Lịch sử, học thụ động, học “vẹt” vẫn tồn tại, dẫn đến hiệu quả ôn thi thấp, ảnh hưởng đến kết quả tốt nghiệp chung của nhà trường

Xuất phát từ thực tiễn đó, tôi lựa chọn đề tài “Một số biện pháp nhằm nâng cao năng lực tự học và tự nghiên cứu tài liệu môn Lịch sử cho học sinh lớp

12 ôn thi tốt nghiệp ở trường THCS&THPT Bá Thước” với mong muốn đưa

ra những giải pháp thiết thực, hiệu quả nhằm giúp học sinh tiếp cận môn học một cách chủ động, sáng tạo, từ đó nâng cao chất lượng ôn tập và kết quả thi tốt nghiệp

1 2 Mục đích nghiên cứu

Đề tài “Một số biện pháp nhằm nâng cao năng lực tự học và tự nghiên cứu tài liệu môn Lịch sử cho học sinh lớp 12 ôn thi tốt nghiệp ở trường THCS&THPT Bá Thước” được thực hiện với các mục đích cụ thể sau:

Tìm hiểu thực trạng năng lực tự học và tự nghiên cứu tài liệu môn Lịch sử của học sinh lớp 12 tại trường THCS&THPT Bá Thước, từ đó xác định những hạn chế, nguyên nhân và nhu cầu cần thiết trong việc nâng cao kỹ năng này.

Đề xuất và áp dụng một số biện pháp sư phạm khả thi, phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường và trình độ học sinh, nhằm phát triển năng lực tự học và nghiên cứu tài liệu trong quá trình ôn thi môn Lịch sử

Rèn luyện cho học sinh phương pháp học tập chủ động, hiệu quả, giúp các

em hình thành thói quen tìm kiếm, khai thác và xử lý thông tin lịch sử một cách khoa học, logic

Nâng cao chất lượng ôn thi và kết quả thi tốt nghiệp THPT môn Lịch sử, đồng thời góp phần phát triển năng lực học tập suốt đời cho học sinh

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Học sinh lớp 12 trường THCS & THPT Bá Thước năm học 2024 – 2025

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài “Một số biện pháp nhằm nâng cao năng lực tự học và

tự nghiên cứu tài liệu môn Lịch sử cho học sinh lớp 12 ôn thi tốt nghiệp ở trường THCS & THPT Bá Thước”, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên

cứu sau:

Phương pháp điều tra, khảo sát thực tiễn: Tiến hành khảo sát thông qua phiếu

hỏi, trò chuyện trực tiếp với học sinh và giáo viên để thu thập thông tin về thực trạng tự học, thói quen sử dụng tài liệu và các khó khăn thường gặp trong quá trình học môn Lịch sử

Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu: Nghiên cứu các tài liệu chuyên

môn về dạy học Lịch sử, phương pháp tự học, năng lực học sinh; tham khảo các sáng kiến kinh nghiệm, sách chuyên đề và tài liệu hướng dẫn đổi mới phương pháp giảng dạy

Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Áp dụng các biện pháp đã đề xuất

vào thực tiễn giảng dạy trong một khoảng thời gian nhất định Theo dõi, đánh giá sự thay đổi về nhận thức, thái độ và kết quả học tập của học sinh sau khi thực hiện các biện pháp

Phương pháp quan sát: Theo dõi quá trình học tập của học sinh trong lớp,

giờ học nhóm, tiết ôn tập và các hoạt động tự học nhằm đánh giá mức độ tích cực, chủ động và khả năng khai thác tài liệu

Phương pháp thống kê, xử lý số liệu: Tổng hợp, phân tích các số liệu thu

được từ khảo sát, đánh giá kết quả trước và sau khi áp dụng các biện pháp để rút

ra kết luận khoa học, khách quan

1.5 Những điểm mới của SKKN

Tập trung phát triển năng lực tự học – kỹ năng then chốt cho học sinh lớp 12.SKKN không chỉ dừng lại ở việc cung cấp kiến thức lịch sử, mà chuyển hướng mạnh mẽ sang bồi dưỡng năng lực tự học, tự nghiên cứu – kỹ năng quan trọng trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông

Học sinh được trang bị phương pháp học độc lập, không phụ thuộc hoàn toànvào giáo viên

Vận dụng các phương pháp dạy học tích cực và công nghệ

Sử dụng bản đồ tư duy, sơ đồ hóa kiến thức, học theo chủ đề, học nhóm, đểtăng khả năng ghi nhớ và hiểu sâu

Kết hợp công nghệ như: Azota, Google Classroom, Zalo nhóm, meeting, Quizizz, để học sinh tự luyện tập, tra cứu tài liệu và trao đổi học tập

Thiết kế hệ thống tài liệu học tập định hướng tự học

Biên soạn các bộ tài liệu gồm:

Câu hỏi gợi mở, phiếu học tập, chủ đề ôn tập theo từng giai đoạn

Tài liệu được phân loại theo mức độ nhận thức, giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và ôn thi hiệu quả

Gắn kết thực tiễn ôn thi tốt nghiệp THPT với quá trình rèn kỹ năng học suốt đời: Không chỉ giúp học sinh vượt qua kỳ thi tốt nghiệp, SKKN còn hướng đến mục tiêu lâu dài: hình thành thái độ và kỹ năng học tập chủ động suốt đời, phục

vụ cả bậc học sau hoặc học nghề

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

Theo chương trình giáo dục phổ thông mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo, việcphát triển năng lực học sinh là một trong những yêu cầu trọng tâm Trong đó, năng lực tự học và tự nghiên cứu được xác định là năng lực cốt lõi, góp phần giúp học sinh học tập suốt đời và thích ứng với sự thay đổi của xã hội hiện đại.Môn Lịch sử không chỉ giúp học sinh ghi nhớ sự kiện mà còn rèn luyện tư duy phân tích, tổng hợp, phản biện và đánh giá Việc tự học và nghiên cứu tài liệu lịch sử giúp học sinh hình thành kỹ năng khai thác thông tin, chọn lọc và trình bày quan điểm cá nhân dựa trên tư liệu xác thực, đồng thời củng cố năng lực giải quyết vấn đề và kỹ năng học tập độc lập.

Các nghiên cứu giáo dục cũng chỉ ra rằng: học sinh có năng lực tự học tốt thường đạt kết quả cao hơn, có sự chủ động, linh hoạt trong việc tiếp cận kiến thức và vượt qua áp lực kỳ thi Vì vậy, việc xây dựng các biện pháp sư phạm phù hợp nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh là hết sức cần thiết, nhất

là đối với môn học có tính chất học thuật cao như Lịch sử

2.2 Thực trạng năng lực tự học môn Lịch sử của học sinh lớp 12 tại trường THCS&THPT Bá Thước

Thực tiễn tại trường THCS & THPT Bá Thước cho thấy, đa phần học sinhlớp 12 vẫn còn học theo lối ghi nhớ thụ động, thiếu kỹ năng phân tích tài liệu, chưa biết lập kế hoạch học tập hoặc tìm kiếm tài liệu học tập mở rộng Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả ôn thi, nhất là trong bối cảnh nội dung thi ngàycàng yêu cầu khả năng vận dụng, liên hệ thực tiễn và tư duy hệ thống

Học sinh tại trường còn gặp hạn chế về điều kiện học tập (thiết bị, tài liệu tham khảo), do đó nếu không được hướng dẫn cụ thể, các em khó có thể chủ động ôn luyện hiệu quả Ngoài ra, giáo viên bộ môn cũng gặp khó khăn trong việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh nếu không cóđịnh hướng cụ thể

Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, việc nghiên cứu và áp dụng một số biện pháp nhằm nâng cao năng lực tự học và tự nghiên cứu tài liệu môn Lịch sử cho học sinh lớp 12 ôn thi tốt nghiệp là yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa

thiết thực trong việc nâng cao chất lượng dạy và học, đặc biệt trong điều kiện giáo dục ở vùng còn nhiều khó khăn như huyện Bá Thước.

2.3 Một số biện pháp nâng cao năng lực tự học và tự nghiên cứu tài liệu môn Lịch sử

2.3.1 Biện pháp 1: Hướng dẫn học sinh xây dựng kế hoạch tự học khoa học

Tập cho học sinh thói quen lập thời khóa biểu ôn tập cá nhân: phân bổ thời gian theo chủ đề, chương, giai đoạn lịch sử

Giáo viên tổ chức hướng dẫn mẫu cách chia mục tiêu ngắn hạn – dài hạn, xácđịnh nội dung trọng tâm theo ma trận đề thi THPT

Khuyến khích học sinh ghi nhật ký học tập, tự đánh giá kết quả theo tuần, từ

đó điều chỉnh kế hoạch phù hợp

* Ví dụ: Hướng dẫn học sinh xây dựng kế hoạch tự học

- Bước 1: Đánh giá năng lực bản thân

Kiểm tra kiến thức hiện tại bằng cách làm đề thi thử

Xác định những phần kiến thức yếu, khó tiếp thu

Tự chấm điểm và rút ra nhận xét về kỹ năng làm bài, tốc độ và độ chính xác

- Bước 2: Xác định mục tiêu cụ thể

Ví dụ: "Trong 1 tuần nắm chắc kiến thức phần Cách mạng tháng Tám 1945."Thiết lập mục tiêu theo ngày, tuần, tháng

- Bước 3: Lập thời gian biểu học tập khoa học

Thời gian Nội dung học Hình thức học Ghi chú

Thứ 2 Chiến tranh thế giới

- Bước 4: Tìm kiếm và sử dụng tài liệu phù hợp

SGK Lịch sử 12, sách tham khảo ôn thi THPT Quốc gia

Video bài giảng, sơ đồ tư duy, tài liệu PDF từ thầy cô hoặc trang web đáng tin cậy (VD: hocmai, olm.vn, Vietjack…).

- Bước 5: Thực hiện phương pháp học tập hiệu quả

Ghi chép bằng sơ đồ tư duy

Học theo nhóm, thảo luận, giải thích cho người khác để ghi nhớ tốt hơn.Thực hành làm đề thi thật và đề thi thử

- Bước 6: Tự đánh giá và điều chỉnh kế hoạch

Mỗi tuần tự tổng kết: Đã học được gì? Còn yếu chỗ nào?

Điều chỉnh thời gian học nếu thấy chưa hiệu quả hoặc quá tải

* Vai trò của giáo viên trong hướng dẫn:

Hướng dẫn kỹ năng lập kế hoạch, phân bổ thời gian, lựa chọn tài liệu

Kiểm tra định kỳ để nắm tiến độ học tập

Động viên, hỗ trợ về tâm lý và phương pháp học tập

Cung cấp các công cụ học tập như đề thi, sơ đồ tư duy mẫu, video bài giảng

2.3.2 Biện pháp 2: Rèn luyện kỹ năng khai thác và xử lý tài liệu học tập

Hướng dẫn học sinh cách sử dụng sách giáo khoa như tài liệu nền tảng, kết hợp với tài liệu tham khảo (sách chuyên đề, đề cương, đề thi thử)

Tập cho học sinh tóm tắt nội dung bằng sơ đồ tư duy, bảng biểu, dòng thời gian để hệ thống kiến thức

Dạy cách đánh dấu thông tin quan trọng, ghi chú bên lề sách, sử dụng kỹ thuật “hỏi – tự trả lời” để kiểm tra kiến thức

* Ví dụ: Hướng dẫn học sinh khai thác và xử lý tài liệu về chuyên đề

“Cách mạng tháng Tám năm 1945”.

Mục tiêu: Giúp học sinh biết cách tìm, lựa chọn, phân tích và hệ thống hóa

thông tin từ nhiều nguồn tài liệu để chuẩn bị cho kỳ thi tốt nghiệp

- Bước 1: Giao nhiệm vụ khai thác tài liệu

Giáo viên yêu cầu học sinh thực hiện:

Tìm hiểu nội dung chuyên đề “Cách mạng tháng Tám năm 1945” thông qua các nguồn:

SGK Lịch sử 12

Sách tham khảo (Lịch sử Việt Nam, Tuyển tập đề thi THPTQG)

Website uy tín (vd: Cổng thông tin Bộ GD&ĐT, Lịch sử Việt Nam –

dsvh.gov.vn)

Video bài giảng (trên YouTube, VietJack )

- Bước 2: Hướng dẫn xử lý thông tin

Học sinh được hướng dẫn cách xử lý thông tin:

Gạch ý chính từ tài liệu: hoàn cảnh lịch sử, diễn biến, nguyên nhân thắng lợi,

ý nghĩa lịch sử

So sánh thông tin từ các nguồn để xác minh độ chính xác (ví dụ: đối chiếu số liệu, tên nhân vật, sự kiện)

Sơ đồ hóa kiến thức bằng bản đồ tư duy hoặc bảng tổng hợp

Nội dung chính Thông tin từ SGK Bổ sung từ sách tham

Thực hiện bài tập trắc nghiệm và tự luận sau khi tổng hợp tài liệu

Thảo luận nhóm để so sánh cách hiểu và tài liệu giữa các bạn

Hiệu quả đạt được

Học sinh biết chọn lọc thông tin phù hợp, tăng khả năng tư duy tổng hợpNâng cao năng lực tự học chủ động, không chỉ phụ thuộc vào SGK

Ghi nhớ sâu kiến thức, ứng dụng tốt vào bài thi

2.3.3 Biện pháp 3: Tổ chức học nhóm và thảo luận chuyên đề

Mục tiêu

Tăng cường khả năng tự học, tự nghiên cứu của học sinh thông qua hợp tác học tập.

Giúp học sinh làm rõ các vấn đề trọng tâm, khó hiểu trong chương trình Lịch

sử lớp 12

Phát triển kỹ năng thuyết trình, tranh luận, tổng hợp và phản biện lịch sử

Nội dung và hình thức triển khai

Thành lập nhóm học tập

Chia lớp thành các nhóm từ 4–6 học sinh theo mức độ học lực (kết hợp học sinh khá–giỏi hỗ trợ học sinh trung bình–yếu)

Mỗi nhóm có trưởng nhóm, thư ký, người trình bày, người phản biện

Xây dựng chủ đề thảo luận

Giáo viên phân chia nội dung chương trình ôn tập thành các chuyên đề nhỏ như:

Cách mạng tháng Tám và sự thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hoà.Kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ

Việt Nam từ 1975 đến nay

Lịch sử thế giới hiện đại

Mỗi nhóm đảm nhiệm một chuyên đề, chuẩn bị nội dung, tài liệu và câu hỏi thảo luận

Tổ chức hoạt động thảo luận

Thời gian: 1–2 tiết/tuần hoặc tổ chức vào các buổi học phụ đạo, câu lạc bộ Lịch sử

Quy trình:

1 Nhóm trình bày nội dung đã chuẩn bị

2 Các nhóm khác đặt câu hỏi, tranh luận, bổ sung ý kiến

3 Giáo viên tổng kết, định hướng kiến thức, sửa sai và chốt nội dung trọng tâm

Hướng dẫn sử dụng tài liệu tự học

Giáo viên cung cấp danh mục tài liệu (sách giáo khoa, sách tham khảo, tư liệu lịch sử, video, bản đồ tư duy, sơ đồ niên biểu )

Hướng dẫn cách đọc, ghi chép, tóm tắt và trình bày nội dung lịch sử theo hệ thống.

Các công cụ hỗ trợ

Sử dụng bảng phụ, PowerPoint, sơ đồ tư duy (Mindmap)

Khuyến khích dùng Google Docs, Zalo nhóm, Facebook group để trao đổi ngoài giờ

Đánh giá – khích lệ

Giáo viên chấm điểm cho nhóm theo tiêu chí: chuẩn bị nội dung, khả năng trình bày, tinh thần hợp tác, tính sáng tạo

Khen thưởng nhóm hoạt động hiệu quả (theo tuần/tháng)

Tổ chức cuộc thi “Học sử theo chuyên đề” trong lớp hoặc toàn khối

Hiệu quả mong đợi

Học sinh chủ động tiếp cận kiến thức, hình thành thói quen tự học

Nâng cao kết quả điểm thi khảo sát môn Lịch sử

Phát triển năng lực học tập hợp tác và năng lực giải quyết vấn đề

2.3.4 Biện pháp 4: Ứng dụng công nghệ thông tin trong tự học

Mục tiêu của biện pháp:

Phát huy vai trò tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình tự học, tự nghiên cứu

Tạo môi trường học tập hiện đại, thuận tiện và linh hoạt

Tăng hứng thú học tập môn Lịch sử qua các hình thức trình bày đa phương tiện, sinh động

Nội dung và cách thực hiện

Hướng dẫn học sinh khai thác tài nguyên học tập trực tuyến

Giáo viên giới thiệu và hướng dẫn học sinh truy cập, sử dụng hiệu quả các trang web uy tín:

Website ôn thi THPT quốc gia của Bộ GD&ĐT (moet.gov.vn)

Hệ thống học liệu của ViettelStudy, VTV7, Hocmai, Moon.vn, OLM.vnKênh YouTube: Học Lịch sử cùng thầy Hưởng, Lịch sử 12 ôn thi tốt

nghiệp

Cung cấp đường dẫn tài liệu dưới dạng file Google Drive, OneDrive, thư mục Zalo/Telegram.

Sử dụng video, hình ảnh, sơ đồ tư duy để hỗ trợ tự học

Hướng dẫn học sinh:

Xem video bài giảng Lịch sử 12 theo chuyên đề

Sử dụng hình ảnh, bản đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức

Tự tạo video tóm tắt hoặc sơ đồ tư duy bằng phần mềm: Canva, Mindmap, PowerPoint

Tổ chức nhóm học trực tuyến qua ứng dụng

Tạo nhóm học tập qua Zalo, Facebook, Google Meet:

Chia sẻ tài liệu, câu hỏi trắc nghiệm, phiếu học tập

Học sinh đăng bài trình bày, đặt câu hỏi, trao đổi kiến thức

Giáo viên tham gia hỗ trợ định hướng, giải đáp thắc mắc

Sử dụng phần mềm kiểm tra – đánh giá online

Học sinh luyện tập các đề thi thử trên các nền tảng:

Azota, Google Forms, Quizizz, Kahoot, Wordwall

Giáo viên tạo các bài trắc nghiệm tự luyện theo chuyên đề và cung cấp đáp

án giải thích

Các công cụ hỗ trợ tiêu biểu

Google Drive Chia sẻ tài liệu, đề cương, đề thi

Canva, MindMeister Tạo sơ đồ tư duy, trình bày kiến thứcQuizizz, Azota Làm bài kiểm tra, trắc nghiệm

Zalo, Facebook group Tạo nhóm trao đổi bài học

Đánh giá và khích lệ

Giáo viên kiểm tra tiến độ tự học bằng các phiếu tự đánh giá hàng tuần

Tổ chức “Tuần lễ học sử online”, “Làm video kể chuyện lịch sử” để tạo độnglực

Chấm điểm hoạt động trực tuyến và cộng vào điểm thường xuyên