Skkn cấp tỉnh kinh nghiệm hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức bài môi trường sống, các nhân tố sinh thái – sinh học 12 và các vật liệu có sẵn tại Địa phương Để thực hiện dự Án tạo giá thể trồng cây lan hồ Điệp và nuôi giun trùn quế

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT TĨNH GIA 3 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH VẬN DỤNG KIẾN THỨC BÀI MÔI TRƯỜNG SỐNG, CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI- SINH HỌC 12 VÀ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT TĨNH GIA 3

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH VẬN DỤNG KIẾN THỨC BÀI MÔI TRƯỜNG SỐNG, CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI- SINH HỌC 12 VÀ CÁC VẬT LIỆU CÓ SẴN TẠI ĐỊA PHƯƠNG ĐỂ THỰC HIỆN DỰ ÁN: TẠO GIÁ THỂ TRỒNG CÂY LAN HỒ ĐIỆP VÀ CHUỒNG MINI NUÔI GIUN TRÙNQUẾ, NHẰM GÓP PHẦN BẢO

VỆ MÔI TRƯỜNG HIỆU QUẢ

Người thực hiện: Lê Quyết Tiến Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Sinh học

MỤC LỤC

Trang

2.1.1 Cơ sở lí luận về giáo dục môi trường 2

2.1.3 Cơ sở lý luận từ chương trình môn sinh học 12 3

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

Từ bao đời nay Nhà nước ta luôn coi và chú trọng công tác giáo dục- “là quốc sách hàng đầu” Trong văn kiện đại hội Đảng lần thứ XI cũng đã xác định: Đổi mới

căn bản và toàn diện giáo dục – đào tạo, phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, gắn với phát triển khoa học và công nghệ; chú trọng giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống, kỹ năng sống, ý thức công dân, ý thức bảo vệ môi trường, hình thành năng lực và tư duy sáng tạo, thực hành, khởi nghiệp.[1]

Có thể nói, trong bối cảnh hiện nay, giáo dục không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức lý thuyết mà còn cần hướng tới việc hình thành năng lực thực tiễn và ý thức trách nhiệm với cộng đồng, đặc biệt là trong lĩnh vực bảo vệ môi trường- một trong những vấn đề cấp bách mang tính toàn cầu Qua nghiên cứu, phương pháp dạy học dự án là một giải pháp phát huy năng lực tự học, hợp tác, sáng tạo,“khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” để quá trình học tập đạt hiệu quả nhất đúng với tinh thần giáo dục 2018

Là một giáo viên giảng dạy bộ môn Sinh, tôi nhận thấy chương trình Sinh học

12 cung cấp cho học sinh nhiều kiến thức quan trọng liên quan đến môi trường sống

và các nhân tố sinh thái Do đó, nếu dạy học chỉ tiếp cận nội dung qua sách giáo khoa

mà thiếu đi sự gắn kết với thực tiễn thì học sinh khó có thể nhận thức sâu sắc cũng như ứng dụng kiến thức một cách hiệu quả Thế nhưng thực tế hiện nay, tâm lí của phần lớn học sinh coi môn Sinh học chỉ là môn phụ nên không tập trung học, không hứng thú, “lười” suy nghĩ và vận dụng kiến thức Số khác coi môn Sinh là môn chính thì giáo viên và học sinh lại chỉ tập trung trang bị kiến thức lí thuyết và bài tập để thi cử

Vì vậy, cần phải làm gì để thay đổi tâm lí này và có thể thực hiện hóa mục tiêu giáo dục 2018 là điều mà tôi và rất nhiều các thầy cô khác luôn trăn trở?

Trường THPT Tĩnh Gia 3 vốn đóng trên địa bàn khu Kinh tế Nghi sơn- Khu vực đang có sự chuyển biến mạnh mẽ về kinh tế Tuy nhiên vùng tuyển sinh nhà trường hầu hết là học sinh ở các phường, xã gắn liền với đồi núi, bờ biển như Trúc lâm, Phú Lâm, Tân Trường, Hải Bình, Tĩnh Hải Các vật liệu, phế thải, rác thải tại địa phương luôn sẵn như xơ dừa, vỏ thông, xốp trắng trôi dạt dày bờ biển, phân gia súc, gia cầm, rác thải sinh hoạt hầu hết không được xử lí mà thải trực tiếp vào môi trường Điều đó đã, đang tác động xấu và gây ô nhiễm môt trường hiện nay

Xuất phát từ thực tế đó, tôi nhận thấy việc hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức bài học "Môi trường sống và các nhân tố sinh thái" để thực hiện các dự án thực tiễn là vô cùng cần thiết Đặc biệt, việc tận dụng các vật liệu sẵn có tại địa phương như xơ dừa, mùn cưa, vỏ thông, phân hữu cơ,… để tạo giá thể trồng lan hồ điệp và nuôi giun trùn quế không chỉ giúp học sinh củng cố kiến thức sinh học mà còn giáo dục các em ý thức bảo vệ môi trường, tiết kiệm tài nguyên, biết ứng dụng khoa học vào đời sống Đồng thời, dự án này còn góp phần rèn luyện cho học sinh kĩ năng giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo và khởi nghiệp- những năng lực thiết yếu của công dân

trong thời đại 4.0 Chính vì vậy tôi mạnh dạn đưa: “Kinh nghiệm hướng dẫn học

sinh vận dụng kiến thức bài Môi trường sống, các nhân tố sinh thái – Sinh học 12

và các vật liệu có sẵn tại địa phương để thực hiện dự án Tạo giá thể trồng cây lan

hồ điệp và nuôi giun trùn quế, nhằm góp phần bảo vệ môi trường hiệu quả” để

làm sáng kiến kinh nghiệm, với mong muốn chia sẻ cách làm thực tiễn, hiệu quả và

có thể nhân rộng

1.2 Mục đích nghiên cứu

Sáng kiến nhằm hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức bài “Môi trường sống, các nhân tố sinh thái”- Sinh học 12 vào thực tiễn, thông qua việc sử dụng các vật liệu

có sẵn tại địa phương để tạo giá thể trồng lan hồ điệp và nuôi giun trùn quế Qua đó, giúp học sinh hiểu và áp dụng kiến thức vào cuộc sống, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, phát triển kỹ năng thực hành, tư duy sáng tạo và làm việc nhóm, góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng giáo dục gắn với thực tiễn

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đó là kinh nghiệm hướng dẫn học sinh lớp 12 vận dụng kiến thức bài “Môi trường sống, các nhân tố sinh thái” trong môn Sinh học, kết hợp với việc sử dụng các vật liệu sẵn có tại địa phương để thực hiện dự án tạo giá thể trồng lan hồ điệp và nuôi giun trùn quế

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết: Tìm hiểu các tài liệu chuyên môn, tài liệu hướng dẫn kỹ thuật trồng lan, nuôi giun, và các văn bản giáo dục liên quan đến bảo vệ môi trường

- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế: Khảo sát mức độ hiểu và khả năng vận

dụng kiến thức về môi trường sống và nhân tố sinh thái của học sinh Đồng thời, điều tra nhu cầu học tập gắn với thực tiễn và ý thức bảo vệ môi trường

- Phương pháp thực hành, trải nghiệm: Tổ chức cho học sinh thực hiện dự án tạo

giá thể trồng lan hồ điệp và nuôi giun trùn quế bằng vật liệu tại địa phương Quan sát

và ghi nhận kết quả hoạt động thực tiễn của học sinh

- Phương pháp đánh giá – đối chiếu kết quả:

+ So sánh kết quả trước và sau khi thực hiện sáng kiến về nhận thức, kỹ năng và thái

độ của học sinh

+ Lấy ý kiến phản hồi từ học sinh và giáo viên đồng nghiệp để điều chỉnh cách triển khai

- Phương pháp thực nghiệm: Tiến hành dạy thực nghiệm sư phạm tại lớp 12A3 ở

trường THPT Tĩnh Gia 3, điều tra qua phiếu thăm dò ý kiến và cho học sinh làm bài kiểm tra sau khi áp dụng đề tài, sau đó thống kê, xử lý số liệu để rút ra những nhận xét, kết luận về tính khả thi và hiệu quả của đề tài

2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

2 1 Cơ sở lí luận

2.1.1 Cơ sở lí luận về giáo dục môi trường

Giáo dục môi trường là một trong những nội dung quan trọng nhằm hình thành cho học sinh nhận thức đúng đắn, thái độ tích cực và hành vi đúng đắn trong việc bảo

vệ tài nguyên thiên nhiên, gìn giữ môi trường sống bền vững Đây là mục tiêu được nhấn mạnh trong các văn kiện của Đảng, trong Luật Giáo dục và chương trình giáo dục phổ thông mới 2018

2.1.2 Dạy học theo dự án- Khái niệm, mục đích, quy trình

- Khái niệm: Theo định nghĩa của Bộ Giáo dục Singapore: “Học theo dự án (Project

work) là hoạt động học tập nhằm tạo cơ hội cho học sinh tổng hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực học tập và áp dụng một cách sáng tạo vào thực tế cuộc sống”[2]

Từ khái niệm trên, có thể hiểu dạy học theo dự án là một phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm, hướng người học đến việc lĩnh hội tri thức và kỹ năng thông qua các dự án có liên quan đến các vấn đề có thực trong cuộc sống gắn liền với nội dung dạy học Hay nói cách khác dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, có tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch, đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện.[2]

- Mục đích của phương pháp dạy học dự án:

+ Tạo ra được sản phẩm

+ Thực hành nghiên cứu

+ Giải quyết vấn đề

-

2.4.2 Kết quả về mặt định lượng

Sau khi tổng hợp kết quả dựa trên Bảng 1:Bảng tiêu chí đánh giá dự án, chúng tôi thu

được kết quả Bảng 2 như sau:

Bảng 2: kết quả định lượng sau triển khai dự án dự án Nội dung đánh giá Số lượng Tỷ lệ

Tổng số học sinh tham

gia dự án

Số nhóm thực hiện dự án

(10- 11 học sinh/nhóm)

Nhóm hoàn thành đầy đủ

sản phẩm đúng tiến độ

Học sinh hiểu rõ kiến

thức về môi trường sống,

nhân tố sinh thái

Học sinh có thể tái tạo

mô hình tại nhà

qua dự án dễ hiểu, nhớ

lâu

Trung bình sản phẩm lan

hồ điệp/nhóm

4 chậu

Trung bình phân giun thu

được/nhóm sau 4 tuần

1,2- 1,4 kg Nhóm ý thức sử dụng

phân giun & giá thể vào

chăm sóc cây trường học

Kết quả định lượng cho thấy với 43 học sinh tham gia, 100% nhóm hoàn thành

dự án đúng tiến độ Tỷ lệ học sinh hiểu và vận dụng được kiến thức đạt trên 97%, trong đó hơn 93% có thể tái tạo mô hình tại nhà Việc thu được sản phẩm thực tế như chậu lan, phân giun và ứng dụng chăm sóc cây trong trường khẳng định tính thực tiễn, bền vững và khả năng nhân rộng của sáng kiến

Ngoài ra để đánh giá khách quan đề tài, chúng tôi tiến hành kiểm tra 15 phút với hình thức trắc nghiệm gồm 15 câu, chấm điểm theo thang điểm 10, có nội dung liên quan đến kiến thức đã được sử trong các hoạt động dạy học dự án ở trên (Đề phần

Phụ lục 2)

Kết quả thu được như sau:

Bảng 3: Bảng thống kê so sánh kết quả điểm bài kiểm tra sau tiết dạy ở 2 lớp

Lớp 12A3 (TN) Lớp12A4 (ĐC) Điểm Số lượng Tỷ lệ Số lượng Tỷ lệ

Điểm từ 7-

dưới 8,5

Điểm từ 5-

dưới 7

Kết quả thống kê điểm kiểm tra sau tiết dạy cho thấy học sinh lớp thực nghiệm (12A3) đạt kết quả vượt trội so với lớp đối chứng (12A4) Cụ thể, 95,35% học sinh lớp 12A3 đạt từ 7 điểm trở lên, trong đó 41,86% đạt loại giỏi (8,5–10 điểm), không có học sinh dưới trung bình Ngược lại, lớp 12A4 có đến 52,27% học sinh dưới 5 điểm, chỉ 29 ,54% đạt từ 7 điểm trở lên Sự chênh lệch rõ rệt này khẳng định rằng việc áp dụng sáng kiến hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức Sinh học vào thực tế thông qua dự án không chỉ nâng cao hiệu quả học tập mà còn giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động, sâu sắc và bền vững Điều này là minh chứng rõ ràng cho tính khả thi và giá trị sư phạm cao của đề tài

3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

3.1 Kết luận

Từ các kết quả định tính, định lượng và so sánh điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng, có thể khẳng định rằng đề tài là thiết thực, khả thi và có ý nghĩa giáo dục cao

Đề tài không chỉ giúp học sinh lĩnh hội tốt kiến thức Sinh học, phát triển năng lực vận dụng thực tiễn, kết quả học tập được cải thiện rõ rệt mà còn nâng cao ý thức bảo

vệ môi trường, rèn kỹ năng sống và khơi gợi tinh thần sáng tạo, đặc biệt tạo được hứng thú và yêu thích của học sinh với bộ môn Sinh- dù không phải là môn các em lựa chọn thi tốt nghiệp Đồng thời, , minh chứng qua tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi cao hơn hẳn

ở lớp thực nghiệm

Với hiệu quả đã đạt được, đề tài hoàn toàn có thể áp dụng rộng rãi trong dạy học theo hướng đổi mới, tích hợp liên môn và định hướng phát triển năng lực học sinh

3.2 Kiến nghị

Đề tài đã được áp dụng hiệu quả trong quá trình dạy học môn Sinh học ở trường sở tại Chúng tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến chân thành của các bậc đồng nghiệp khác nữa để đề tài được hoàn thiện hơn, để tiếp tục được phổ biến rộng rãi ở nhiều trường, góp phần thực hiện mục tiêu chương trình giáo dục 2018

Xác nhận của thủ trưởng đơn vị Nghi Sơn, ngày 21 tháng 5 năm 2025

Tôi xin cam đoan đây là SKKN của tôi viết, không sao chép nội dung của

người khác

Lê Quyết Tiến

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Hà Nội

2 Dạy học theo định hướng hình thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thông của tác giả Lê Đình Trung và Phan Thanh Hội

3 Giáo dục STEM trong dạy học Sinh học – Lý luận và thực tiễn- Nguyễn Quang

Huy (2019) Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội

4 Phát triển năng lực học sinh qua các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn Sinh học- Nguyễn Thị Thanh Hương (2020) Tạp chí Giáo dục

5 Kỹ thuật nuôi giun quế và ứng dụng trong nông nghiệp sạch- Phạm Văn Tình (2021) Nhà xuất bản Nông nghiệp

6 Tài liệu tuyên truyền bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên bền vững tại cộng đồng- Sở Tài nguyên và Môi trường địa phương

7 Hướng dẫn làm giá thể trồng lan hồ điệp từ vật liệu tái chế- Trần Văn Minh (2022) Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp

8 Tác giả

9 Nguồn Internet

PHỤ LỤC Phụ lục 1:

PHIẾU ĐIỀU TRA NHANH

Lớp:

Giới tính: ☐ Nam ☐ Nữ

Đã học bài “Môi trường sống, các nhân tố sinh thái”? ☐ Rồi ☐ Chưa

I Nhu cầu học gắn với thực tiễn

1 Bạn có thích những bài học Sinh học có ứng dụng vào thực tế đời sống không?

☐ Rất thích ☐ Bình thường ☐ Không thích

2 Bạn có muốn tham gia các dự án như trồng cây, nuôi sinh vật, tái chế rác, v.v.?

☐ Có, rất muốn ☐ Có thể tham gia ☐ Không hứng thú

3 Bạn đánh giá mức độ hiểu bài Môi trường sống và các nhân tố sinh thái như thế

nào?

☐ Hiểu rõ ☐ Hiểu sơ sơ ☐ Khó hiểu

II Ý thức và hành động bảo vệ môi trường

4 Theo bạn, bảo vệ môi trường hiện nay có quan trọng không?

☐ Rất quan trọng ☐ Quan trọng ☐ Không cần thiết

5 Bạn đã từng làm những việc nào sau đây? (Có thể chọn nhiều đáp án)

☐ Trồng cây

☐ Phân loại rác

☐ Tái sử dụng đồ cũ

☐ Tham gia ngày môi trường

☐ Chưa từng làm

6 Bạn có sẵn sàng tham gia một dự án nhỏ sử dụng rác hữu cơ và vật liệu sẵn có để tạo ra sản phẩm thân thiện môi trường (như giá thể trồng lan, nuôi giun, ) không?

☐ Có, rất sẵn sàng

☐ Có thể cân nhắc

☐ Không

III Góp ý (nếu có):

Chân thành cảm ơn em đã hợp tác!

Phụ lục 2:

ĐỀ KIỂM TRA 15 PHÚT

Câu 1 Môi trường sống của sinh vật là gì?

A Nơi con người sinh sống

B Không gian chứa oxy

C Tập hợp tất cả những gì bao quanh sinh vật có tác động trực triếp hoặc gián tiếp đến sinh vật

D Vùng đất có nhiều loài cây mọc

Câu 2 Nhân tố sinh thái vô sinh bao gồm

A đất, nước, không khí, ánh sáng, nhiệt độ

B con người, động vật, thực vật

C sinh vật ký sinh, sinh vật hoại sinh

D các chất độc nhân tạo

Câu 3 Giới hạn sinh thái của một nhân tố là

A khoảng giá trị nhân tố mà sinh vật có thể sinh trưởng, phát triển

B mức tối đa sinh vật có thể chịu đựng

C mức tối thiểu cần thiết để sinh vật tồn tại

D khoảng thời gian sinh vật sinh sản

Câu 4 Nếu ánh sáng quá mạnh so với giới hạn sinh thái, thực vật sẽ

A tăng trưởng nhanh hơn

B bị quang hợp mạnh hơn

C héo úa, giảm phát triển

D không bị ảnh hưởng

Câu 5 Việc sử dụng phân giun trùn quế trong nông nghiệp giúp

A tăng chi phí sản xuất

B gây ô nhiễm đất

C giảm rác thải hữu cơ và cải tạo đất

D làm đất bị chai cứng

Câu 6 Tác động nào sau đây của con người là tiêu cực đối với môi trường sống?

A Tái sử dụng rác hữu cơ

B Trồng cây phủ xanh đồi trọc

C Làm phân hữu cơ từ lá cây

D Sử dụng thuốc trừ sâu hóa học tràn lan

Câu 7 Đa dạng sinh học trong môi trường tự nhiên giúp

A môi trường ổn định, cân bằng hệ sinh thái

B cạnh tranh mạnh hơn giữa các loài

C làm giảm năng suất nông nghiệp

D ảnh hưởng tiêu cực đến con người

Câu 8 Việc trồng cây bằng giá thể tự nhiên (xơ dừa, than, gỗ mục ) giúp

A cảnh quan xấu đi

B gây hại cho cây trồng

C tái chế rác hữu cơ, giảm ô nhiễm

D làm giảm khả năng giữ nước

Câu 9 Nhân tố hữu sinh là

A các yếu tố vật lý

B các sinh vật khác trong môi trường sống

C ánh sáng và nhiệt độ

D độ pH trong đất

Câu 10 Việc nuôi giun trùn quế tại nhà có lợi ích nào sau đây?

A Tăng lượng rác thải

B Gây mùi khó chịu nếu nuôi đúng cách

C Giảm rác hữu cơ và tạo phân bón tự nhiên