Skkn cấp tỉnh kinh nghiệm nâng cao năng lực thực tiễn và giáo dục tình yêu quê hương trong dạy học chuyên Đề Địa lí 12 3 phát triển làng nghề Ở trường thpt nông cống 1

Lí do chọn đề tài Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, việc tổ chức dạy học không chỉ dừng lại ở việ

1

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh, việc tổ chức dạy học không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức mà còn phải gắn với thực tiễn cuộc sống, tạo cơ hội cho học sinh được trải nghiệm, khám phá, và hình thành các giá trị sống tích cực, trong đó có tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc

và ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương Môn Địa lí trong chương trình THPT có nhiều nội dung gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế – xã hội thực tiễn, là môi trường thuận lợi để giáo dục các phẩm chất trên một cách hiệu quả

Một trong những chủ đề tiêu biểu trong chương trình Chuyên đề địa lí 12

là nội dung “Phát triển làng nghề”, thuộc chủ đề phát triển kinh tế Đây là chủ

đề không chỉ mang tính lý thuyết mà còn phản ánh một phần thực tế sinh động trong đời sống sản xuất ở các vùng nông thôn nước ta Làng nghề không chỉ đóng vai trò thúc đẩy phát triển kinh tế, giải quyết việc làm tại chỗ, nâng cao thu nhập cho người dân, mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc

Thực tế ở nhiều địa phương Việt Nam, trong đó có nơi tôi đang giảng dạy cũng có nhiều làng nghề truyền thống phong phú và đặc sắc, nhưng chưa được vận dụng đưa vào nội dung ở các bài học một cách hiệu quả Việc học sinh được trực tiếp tìm hiểu, trải nghiệm, khảo sát hoặc xây dựng sản phẩm học tập liên quan đến làng nghề quê hương không chỉ giúp các em tiếp cận kiến thức một cách sâu sắc, chủ động hơn mà còn nuôi dưỡng niềm tự hào, tình yêu quê hương từ những điều gần gũi nhất

Từ những trăn trở trên, tôi quyết định chọn đề tài: “Kinh nghiệm nâng cao năng lực thực tiễn và giáo dục tình yêu quê hương trong dạy học chuyên đề Địa lí 12.3 – “Phát triển làng nghề” ở trường THPT Nông Cống 1” Thông qua đề tài này, tôi mong muốn đề xuất một hướng tiếp cận mới

trong dạy học Địa lí, góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao chất lượng học tập và giáo dục giá trị sống cho học sinh một cách thiết thực, hiệu quả và bền vững

1.2 Mục đích nghiên cứu

2

- Nâng cao chất lượng dạy học chuyên đề "Phát triển làng nghề" theo hướng phát triển năng lực thực tiễn và giáo dục tình yêu quê hương

- Xây dựng quy trình tổ chức hoạt động học tập tích cực, sáng tạo, gắn với địa phương

- Giáo dục thái độ trân trọng giá trị truyền thống và ý thức bảo tồn làng nghề

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng: Học sinh lớp 12 trường THPT Nông Cống 1

- Phạm vi: Chủ đề "Phát triển làng nghề" – Chuyên đề Địa lí 12, nội dung tích hợp với tình hình thực tế tại địa phương

1.4 Phương pháp nghiên cứu

+ Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết: SGK, tài liệu giáo dục địa phương, văn bản hướng dẫn của Bộ GD&ĐT nhằm nghiên cứu cơ sở lí luận cho đề tài

+ Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin: nhằm nắm bắt được thực trạng dạy và học của bộ môn Địa lí, nhận thức của học sinh về làng nghề ở trường THPT Nông Cống I, từ đó thực hiện các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học

+ Phương pháp thống kê, xử lí số liệu: việc thống kê và xử lí số liệu để có những thông số cần thiết đánh giá hiệu quả trước và sau khi thực hiện đề tài

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của đề tài

Việc nâng cao năng lực thực tiễn và giáo dục tình yêu quê hương trong dạy học môn Địa lí nói chung, chuyên đề “Phát triển làng nghề” nói riêng, là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay Đề tài được xây dựng dựa trên các cơ sở lý luận sau:

2.1.1 Cơ sở lý luận về đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực học sinh

Theo định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, việc dạy học không còn dừng lại ở việc truyền đạt tri thức một chiều mà phải giúp học sinh hình thành và phát triển các phẩm chất chủ yếu (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm) và năng lực cốt lõi (năng lực tự chủ, giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo) Trong đó, năng lực thực tiễn – khả

3

năng vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tế cuộc sống – là một trong những năng lực quan trọng cần được rèn luyện trong quá trình học tập các môn học, đặc biệt là môn Địa lí

Môn Địa lí có ưu thế rõ rệt trong việc phát triển năng lực này vì nội dung môn học gắn liền với các vấn đề thực tiễn của địa phương, đất nước và toàn cầu như: sử dụng tài nguyên, phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, quy hoạch

đô thị và nông thôn,… Việc tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực không chỉ nâng cao hiệu quả học tập mà còn hình thành tư duy phản biện, khả năng ứng dụng và giải quyết vấn đề thực tiễn – những phẩm chất cần thiết của công dân trong thời đại mới

2.1.2 Cơ sở lý luận về giáo dục địa phương và giáo dục tình yêu quê hương

Giáo dục địa phương là một trong những điểm nhấn quan trọng trong Chương trình GDPT 2018 Việc lồng ghép kiến thức và thực tiễn địa phương vào bài học giúp học sinh hiểu rõ hơn về nơi mình đang sống, từ đó hình thành tình yêu quê hương và ý thức trách nhiệm với cộng đồng Làng nghề – một thiết chế văn hóa – kinh tế – xã hội điển hình ở nông thôn Việt Nam – là một chủ đề giàu tiềm năng để tích hợp nội dung giáo dục địa phương Khi học sinh được tìm hiểu trực tiếp về một làng nghề cụ thể tại địa phương thông qua quan sát, khảo sát, phỏng vấn hay trải nghiệm thực tế, các em không chỉ tiếp thu kiến thức hiệu quả hơn mà còn biết trân trọng giá trị truyền thống, từ đó có động lực để giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa quê hương

Giáo dục tình yêu quê hương cũng là một phương diện của giáo dục giá trị sống – giúp học sinh hình thành thái độ tích cực, lòng tự hào dân tộc và tinh thần trách nhiệm trong bảo vệ, phát triển địa phương mình Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập và hiện đại hóa nông thôn, nhiều làng nghề đang đứng trước nguy cơ mai một, việc học sinh hiểu rõ giá trị và vai trò của làng nghề sẽ góp phần truyền cảm hứng gìn giữ, phát triển kinh tế địa phương theo hướng bền vững

2.1.3 Cơ sở lý luận về dạy học tích cực và tổ chức hoạt động trải nghiệm

Theo quan điểm dạy học hiện đại, giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn hoạt động học tập, còn học sinh là trung tâm của quá trình nhận thức Việc tổ

4

chức hoạt động trải nghiệm, dạy học theo dự án, học thông qua giải quyết vấn đề, giúp học sinh phát huy được tư duy sáng tạo, tăng cường kỹ năng giao tiếp, hợp tác, và chủ động chiếm lĩnh tri thức

Trong chuyên đề “Phát triển làng nghề”, nếu học sinh chỉ học qua sách giáo khoa, sơ đồ, bản đồ, các em sẽ khó hình dung được đặc điểm, giá trị và thực trạng phát triển làng nghề Tuy nhiên, nếu được tiếp cận bài học qua hình ảnh trực quan, trải nghiệm thực tế, sản phẩm dự án học tập, học sinh sẽ ghi nhớ lâu hơn, hiểu bài sâu hơn và đặc biệt là biết vận dụng kiến thức vào cuộc sống Đây chính là cách tiếp cận giúp phát triển năng lực thực tiễn và giáo dục tình cảm tích cực cho học sinh một cách tự nhiên, hiệu quả

2.2 Thực trạng dạy học Địa lí tại trường THPT Nông Cống I

Trong quá trình khảo sát và giảng dạy thực tế tại trường THPT, tôi nhận thấy việc triển khai bài học “Phát triển làng nghề” (thuộc chuyên đề Địa lí 12) còn tồn tại nhiều hạn chế cả về nội dung tiếp cận, phương pháp giảng dạy và hiệu quả đạt được Những thực trạng cụ thể như sau:

2.2.1 Về nội dung bài học

Nội dung bài học “Phát triển làng nghề” trong sách giáo khoa Địa lí 12

cơ bản được trình bày khái quát, mang tính lý thuyết cao, chưa có sự liên hệ cụ thể đến từng vùng miền hoặc địa phương Các ví dụ nêu ra còn mang tính phổ quát, chưa tạo được sự gần gũi, kết nối thực tiễn với đời sống học sinh

Phần lớn học sinh tiếp nhận bài học thông qua kiến thức khái niệm, vai trò, thực trạng và phương hướng phát triển làng nghề một cách chung chung, máy móc, thiếu chiều sâu, từ đó khó hiểu và khó ghi nhớ Ngoài ra, các số liệu, bản đồ trong sách giáo khoa chưa được cập nhật, không phản ánh đúng tốc độ thay đổi của thực tế sản xuất làng nghề tại địa phương hiện nay

2.2.2 Về phương pháp dạy học

Mặc dù chủ trương đổi mới phương pháp dạy học đã được quán triệt và thực hiện trong toàn ngành, song trên thực tế, việc triển khai dạy học chuyên đề này tại nhiều trường vẫn còn nặng về truyền thụ kiến thức một chiều, giáo viên giảng – học sinh ghi chép là chủ yếu

Phương pháp giảng dạy chưa đa dạng, ít có hoạt động trải nghiệm, điều tra thực tế, dự án học tập hay hoạt động nhóm Việc ứng dụng công nghệ thông

5

tin trong bài học còn hạn chế, khiến học sinh thiếu hứng thú và khó tiếp cận được vẻ đẹp cũng như giá trị kinh tế – văn hóa của làng nghề một cách trực quan và sinh động

Nhiều giáo viên chưa mạnh dạn lồng ghép giáo dục địa phương vào nội dung bài học, do lo ngại thiếu thời gian, thiếu tài liệu minh chứng hoặc do chưa được bồi dưỡng chuyên môn về thiết kế bài học tích hợp

2.2.3 Về phía học sinh

Phần lớn học sinh hiện nay có khả năng tiếp cận thông tin nhanh, năng động, sáng tạo, tuy nhiên lại thiếu kiến thức thực tế về chính địa phương mình Nhiều em chưa từng đến thăm một làng nghề nào ở quê hương, hoặc nếu có thì cũng chưa hiểu rõ quy trình sản xuất, ý nghĩa văn hóa – kinh tế – xã hội của làng nghề

Khi học bài “Phát triển làng nghề”, các em thường học để “đối phó” với

kỳ thi, học thuộc lòng khái niệm, số liệu nhưng chưa hình thành được năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn, chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của mình trong việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của quê hương

Việc học thiếu thực tế, thiếu trải nghiệm dẫn đến tâm lý thụ động, học tập đối phó, ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng và hiệu quả giáo dục toàn diện

2.2.4 Về điều kiện tổ chức dạy học

Một số trường THPT chưa có điều kiện thuận lợi để tổ chức các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm thực tế tại làng nghề địa phương Nguyên nhân có thể đến từ:

- Hạn chế về thời gian, kinh phí, nhân lực tổ chức

- Thiếu sự phối hợp giữa nhà trường và địa phương hoặc doanh nghiệp, cơ

sở sản xuất

- Tâm lý e ngại của phụ huynh về vấn đề an toàn khi học sinh đi thực tế Ngoài ra, tài liệu tham khảo phục vụ giảng dạy tích hợp giáo dục địa phương còn thiếu và phân tán, giáo viên khó tiếp cận hoặc phải tự tìm kiếm, tổng hợp thông tin, gây khó khăn trong việc xây dựng bài học sinh động, gắn với thực tiễn

6

Từ thực trạng trên, có thể thấy việc đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học chuyên đề “Phát triển làng nghề” theo hướng phát triển năng lực

và giáo dục tình yêu quê hương là một yêu cầu cấp thiết, phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại và có ý nghĩa thiết thực đối với sự phát triển nhân cách học sinh

2.3 Biện pháp nâng cao năng lực tìm hiểu thực tiễn và giáo dục tình yêu quê hương cho học sinh trong dạy học “Phát triển làng nghề” thuộc chuyên đề Địa lí 12 ở trường THPT Nông Cống 1

2.3.1 Khảo sát thực trạng

Trước khi triển khai các biện pháp nâng cao năng lực tìm hiểu thực tiễn

và giáo dục tình yêu quê hương cho học sinh qua bài học “Phát triển làng nghề”, tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng dạy và học nội dung này tại 2 lóp 12A6 và 12A9 trường THPT Nông Cống 1 nơi công tác Kết quả khảo sát 75 học sinh ở 2 lớp 12 cho thấy: chỉ có khoảng 25% học sinh có hiểu biết cơ bản

về làng nghề truyền thống ở địa phương; 10% từng được tham quan hoặc trực tiếp trải nghiệm làng nghề; gần 65% học sinh cho biết bài học “Phát triển làng nghề” khá khô khan và thiên về lý thuyết; trên 70% học sinh chưa từng được làm bài tập thực tiễn hay dự án liên quan đến làng nghề trong môn Địa lí

Về phía giáo viên, do áp lực thời gian và chương trình học, việc tích hợp kiến thức thực tế địa phương vào bài giảng còn hạn chế Một số giáo viên chưa chủ động tổ chức hoạt động trải nghiệm hoặc nghiên cứu thực địa cho học sinh, đặc biệt là trong điều kiện không tổ chức được chuyến đi thực tế Phương pháp dạy học chủ yếu vẫn là thuyết trình – ghi chép truyền thống, ít có cơ hội cho học sinh thể hiện quan điểm, sáng tạo hay đề xuất giải pháp thực tiễn

Những con số và thực tế trên phản ánh một vấn đề rõ ràng: học sinh chưa được trang bị đầy đủ năng lực tìm hiểu thực tiễn, cũng như chưa cảm nhận rõ giá trị văn hóa – kinh tế của làng nghề quê hương mình Điều này đặt

ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi cách tiếp cận và tổ chức dạy học nội dung này theo hướng phát triển năng lực và giáo dục giá trị sống cho học sinh

2.3.2 Xây dựng kế hoạch dạy học trải nghiệm thực tiễn

Để nâng cao hiệu quả dạy học bài “Phát triển làng nghề” và phát triển năng lực tìm hiểu thực tiễn cho học sinh, tôi đã xây dựng kế hoạch dạy học theo

7

hướng tích hợp kiến thức địa phương, tăng cường hoạt động trải nghiệm, khai thác tối đa vai trò chủ thể của học sinh trong quá trình học Trước tiên, tôi lựa chọn nội dung tích hợp là một số làng nghề truyền thống tiêu biểu tại địa phương như: Ở huyện Nông Cống có các làng nghề nổi tiếng như Làng nghề Miến gạo Thăng Long, Làng nghề Nón lá Trường Giang, Làng Mây tre đan Vạn Thiện, làng nghề Hương bài Vạn Thắng, làng nghề Mộc Thăng Thọ

Tùy vào điều kiện thực tế của lớp học, tôi phân chia học sinh thành các nhóm nhỏ, giao nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như: tìm hiểu lịch sử hình thành làng nghề, quy trình sản xuất, đặc điểm lao động, vai trò của làng nghề trong phát triển kinh tế - xã hội địa phương, khó khăn và giải pháp phát triển bền vững

Bên cạnh đó, tôi chuẩn bị hệ thống câu hỏi gợi mở, tình huống có vấn đề nhằm khơi gợi tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề của học sinh Việc tích hợp được thực hiện không chỉ ở phần tìm hiểu lý thuyết, mà còn xuyên suốt trong phần luyện tập, vận dụng và đánh giá Kế hoạch này không chỉ giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách chủ động mà còn tạo điều kiện cho các em tiếp cận gần hơn với thực tế quê hương, hình thành tình cảm gắn bó

và ý thức bảo tồn di sản địa phương

Nội dung và cách thực hiện như sau:

2.3.2.1 Khai thác nội dung kiến thức gắn với địa phương

Khi xây dựng bài học, giáo viên không chỉ sử dụng nội dung trong SGK,

mà cần tích hợp thêm thông tin, số liệu, hình ảnh, tư liệu về các làng nghề tại địa phương nơi học sinh sinh sống Ví dụ: Ở huyện Nông Cống có các làng nghề nổi tiếng như Làng nghề Miến gạo Thăng Long, Làng nghề Nón lá Trường Giang, Làng Mây tre đan Vạn Thiện, làng nghề Hương bài Vạn Thắng, làng nghề Mộc Thăng Thọ

Những tư liệu này có thể lấy từ các nguồn như: website chính quyền địa phương, các bài báo, phỏng vấn người dân, hoặc do chính học sinh tự tìm hiểu theo hướng giao nhiệm vụ Ví dụ:

website:https://baothanhhoa.vn/nong-cong-phat-trien-nganh-nghe-nang-cao-thu-nhap-cho-nguoi-dan-208185.htm

8

https://baothanhhoa.vn/xa-thang-long-phat-trien-nganh-nghe-nang-cao-thu-nhap-cho-nguoi-dan

https://nongcong.thanhhoa.gov.vn/web/trang-chu/thong-tin-noi-bo/tin-hoat-dong/huyen-nong-cong-duoc-cong-nhan-nghe-truyen-thong

Việc gắn bài học với làng nghề tại địa phương giúp học sinh dễ tiếp thu hơn, nhận thấy sự gần gũi, thiết thực và ý nghĩa của môn học

2.3.2.2 Tăng cường sử dụng học liệu thực tiễn, số hóa

Để nâng cao tính trực quan, giáo viên khuyến khích học sinh sử dụng các học liệu số như:

- Clip phỏng vấn nghệ nhân làng nghề

- Hình ảnh, bản đồ làng nghề địa phương

- Tờ rơi quảng bá sản phẩm làng nghề do học sinh thiết kế

- Dữ liệu thống kê nhỏ (số hộ làm nghề, doanh thu trung bình )

Các học liệu này có thể đưa vào các ứng dụng học tập như Padlet, Canva, Google Slides, hoặc lồng ghép vào phần mềm trình chiếu, giúp tăng tính tương tác trong tiết học

2.3.2.3 Lồng ghép các năng lực liên môn và phẩm chất

Bài học cần hướng đến phát triển toàn diện cho học sinh, do đó nên tích hợp các yếu tố như:

- Năng lực ngôn ngữ: Viết báo cáo ngắn, trình bày miệng về sản phẩm làng nghề

- Năng lực công nghệ: Tạo bản đồ số, thiết kế poster, làm clip giới thiệu

- Phẩm chất yêu nước – trách nhiệm: Khơi dậy ý thức bảo tồn bản sắc văn hóa, sử dụng sản phẩm địa phương, định hướng nghề nghiệp phù hợp với truyền thống quê hương

2.3.3 Tổ chức thực hiện

Trong tiết học vận dụng chuyên đề Địa lí 12.3 “Phát triển làng nghề”, giáo viên tổ chức hoạt động nhóm như sau:

* Giáo viên giao nhiệm vụ: Căn cứ vào định hướng nội dung trải

nghiệm thực tế làng nghề địa phương, mỗi nhóm sẽ lựa chọn một làng nghề truyền thống ở địa phương theo tính chất địa bàn Học sinh ở tại làng nghề hoặc gần làng nghề sẽ đi tìm hiểu làng nghề đó Ví dụ:

9

- Nhóm học sinh khu vực xã Thăng Long và Vạn Thiện tìm hiểu làng nghề Miến gạo Thăng Long

- Nhóm học sinh thuộc khu vực Vạn Thắng, Vạn Hoà và thị trấn sẽ tìm hiểu làng nghề Hương bài Vạn Thắng

- Nhóm học sinh Thăng Thọ và Minh Nghĩa sẽ tìm hiểu làng nghề Mộc Vạn Thành

Các nhóm sẽ trải nghiệm thực tế để thu thập thông tin theo mẫu sau:

PHIẾU ĐIỀU TRA KHẢO SÁT THỰC TẾ LÀNG NGHỀ

NHÓM …… LỚP ………

1 Tên làng nghề

2 Sản phẩm chính

3 Lịch sử hình thành

4 Vai trò với đời sống người dân

5 Khó khăn hiện nay

6 Đề xuất giải pháp

Học sinh thực hiện nhiệm vụ theo nhóm, ghi chép các thông tin cần thiết theo mẫu phiếu điều tra đã được giáo viên cung cấp, đồng thời chuẩn bị sản phẩm học tập

* Thực hiện nhiệm vụ:

- Các nhóm phân công nhóm trưởng, thư kí

- Giao nhiệm vụ cụ thể từng thành viên trong nhóm

- Thời gian nhóm thực hiện trải nghiệm thực tế tại địa phương

- Trong quá trình tiến hành thực hiện nhiệm vụ các nhóm giữ liên lạc, cập nhật báo cáo để giáo viên luôn nắm bắt được tiến độ trải nghiệm và giúp các em giải quyết các vấn đề còn băn khoăn, thắc mắc

* Hoàn thiện sản phẩm: Sau khi hoàn thành nhiệm vụ đi thực tế khảo

sát, các nhóm bắt tay vào công đoạn thiết kế, hoàn thiện sản phẩm bằng bài báo cáo ngắn, clip ngắn, poster quảng bá làng nghề bằng Canva

10

Hình 1 Nhóm 4 - 12A9 dùng Canva hoàn thiện sản phẩm

* Tổ chức tiết học báo cáo, thảo luận và đánh giá:

Sau khi hoàn thành quá trình trải nghiệm và nghiên cứu thực địa, tôi tổ chức một tiết học để học sinh báo cáo kết quả, thảo luận và rút ra kiến thức Đây là bước quan trọng nhằm hệ thống hóa, khái quát và gắn kết những hiểu biết thực tiễn với kiến thức SGK Mỗi nhóm học sinh lần lượt trình bày sản phẩm học tập của mình dưới nhiều hình thức đa dạng như: bài thuyết trình PowerPoint, video, tranh ảnh minh họa, mô hình làng nghề, poster tuyên truyền, Nội dung báo cáo tập trung vào các vấn đề chính như: quá trình hình thành làng nghề, đặc điểm sản xuất, vai trò của làng nghề trong phát triển kinh

tế - xã hội địa phương, những khó khăn đang gặp phải và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển

Sau đây là kết quả thực tế tìm hiểu về làng nghề sản xuất Hương bài Vạn Thắng của nhóm 2:

Hình 2 Nhóm 2 - 12A6 phỏng vấn chủ cơ sở sản xuất nghề Hương bài

Vạn Thắng