02050007140 tóm tắt Đời sống văn hóa làng hoàng xá (xã quyết thắng, thành phố hải dương) truyền thống và biến Đổi

02050007140 tóm tắt Đời sống văn hóa làng hoàng xá (xã quyết thắng, thành phố hải dương) truyền thống và biến Đổi

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

==================

NGUYỄN THỊ HẠNH

ĐỜI SỐNG VĂN HÓA LÀNG HOÀNG XÁ

(XÃ QUYẾT THẮNG, THÀNH PHỐ HẢI DƯƠNG):

TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

Chuyên ngành: Lịch sử Văn hóa Việt Nam

Mã số: 8229040.01

HÀ NỘI – 2022

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và

Nhân văn Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Hoài Phương

Phản biện 1: PGS TS Nguyễn Đức Nhuệ - Viện Sử học Việt Nam

Phản biện 2: TS Đinh Đức Tiến - Trường Đại học KHXH

và Nhân văn

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn Thạc

sĩ họp tại Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội Vào lúc 9h ngày 07 tháng 02 năm 2023

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

- Thứ nhất, Hoàng Xá là một làng cổ, có truyền thống lịch sử văn hóa lâu đời và hiện nay vẫn giữ được hệ thống các di sản văn hóa vật thể như: chùa, miếu, quán đá, nhà cổ, hệ thống văn bia, thần tích, hương ước và các di vật, cổ vật có giá trị Cùng với đó là những sinh hoạt văn hóa tôn giáo, tín ngưỡng, phong tục tập quán, lễ hội với nhiều nét văn hóa độc đáo

- Thứ hai, Hoàng Xá hiện nay chịu tác động của toàn cầu hóa, quá trình đô thị hóa và xây dựng nông thôn mới cùng với những chính sách hành chính đã chuyển từ làng lên phố, nên Hoàng Xá đứng trước thử thách giữa truyền thống và biến đổi Làm sao để đổi mới nhưng vẫn phải bảo lưu và gìn giữ được bản sắc văn hóa của dân tộc Đây là việc làm cấp thiết

- Thứ ba, luận văn sẽ giúp tác giả vững hơn trong công tác chuyên môn tại Bảo tàng tỉnh Hải Dương, đặc biệt là trong lĩnh vực nghiên cứu lịch sử địa phương

Với những lý do trên, tôi lựa chọn đề tài “Đời sống văn hóa

làng Hoàng Xá (xã Quyết Thắng, thành phố Hải Dương): truyền thống và biến đổi” làm đề tài luận văn chuyên ngành Lịch sử văn hóa

Việt Nam của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Làng xã Việt Nam là một thực thể xã hội, một đối tượng nghiên cứu của khoa học lịch sử, vừa phong phú vừa phức tạp, đây

không còn là mảng đề tài mới nhưng cũng không kém phần hấp dẫn,

lý thú Do vậy, trong nhiều năm qua đã được các nhà nghiên cứu quan tâm và có nhiều thành tựu:

Như các công trình của GS Phan Đại Doãn: Làng Việt Nam,

một số vấn đề kinh tế xã hội, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội (2002); Mấy vấn đề về văn hóa làng xã Việt Nam trong lịch sử, Nxb Chính trị

Quốc gia, Hà Nội (2004), Làng Việt Nam đa nguyên và chặt, Nxb

Đại học Quốc gia Hà Nội (2006),

Một trong những đóng góp lớn của nhà Dân tộc học Trần Từ cho công cuộc nghiên cứu làng xã Việt cổ truyền thì không thể không

nhắc đến tác phẩm Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ

Công trình thể hiện rõ được diện mạo, xác định được chức năng và chỉ ra được sự vận hành của tổ chức Giáp trong cơ cấu và sự vận hành rất phức tạp của tổ chức làng xã Việt cổ truyền ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ

Các công trình nghiên cứu của GS Nguyễn Quang Ngọc

như: Một số vấn đề làng xã Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

(2009), tác phẩm đề cập đến sự ra đời và những biến đổi của làng xã Việt Nam trong tiến trình lịch sử; sự trở lại vị trí của thôn làng truyền thống trong nông thôn, về kết cấu kinh tế, xã hội của làng Việt cổ truyền; về văn hóa xóm làng Trong đó tác giả đưa dẫn chứng cụ thể

về làng xã Việt Nam qua trường hợp làng Đan Loan với các vấn đề như quá trình thành lập làng, tình hình kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa

Trong công trình Nông thôn và đô thị Việt Nam-Lịch sử, thực

trạng và khuynh hướng biến đổi, Nxb Giáo dục Việt Nam (2017), tác

giả Nguyễn Quang Ngọc đã tập trung làm rõ lịch sử thực trạng, khuynh hướng biến đổi về kinh tế, xã hội và văn hóa ở các khu vực nông thôn và đô thị Việt Nam, những luận giải về các giá trị đặc trưng và con đường phát triển của mỗi không gian (nông thôn, đô thị) trong chiến lược phát triển chung của đất nước Tác phẩm này sẽ góp phần định hướng, có cái nhìn về sự biến đổi các mặt kinh tế, xã hội, văn hóa trong diễn trình lịch sử phát triển của làng

Ngoài những công trình nghiên cứu về làng xã trên phương diện truyền thống, trong những năm gần đây có nhiều công trình nghiên cứu sự biến đổi về làng xã do ảnh hưởng của đô thị hóa, sự

phát triển của xã hội, có thể kể đến công trình tiêu biểu như Làng

Việt ở Bắc Bộ truyền thống và biến đổi, Bùi Xuân Đính, Nxb Khoa

học xã hội (2020); công trình Lịch sử Việt Nam truyền thống và hiện

đại, Vũ Minh Giang, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội (2018); hay công

trình Biến đổi văn hóa ở các làng quê hiện nay, Nguyễn Thị Phương

Châm, Nxb Văn hóa thông tin (2009) những công trình trên định hướng cho luận văn có cái nhìn khái quát về làng Việt truyền thống

và biến đổi bởi các yếu tố chủ quan và khách quan, từ đó cung cấp một số tư liệu liên quan đến sự biến đổi của làng truyền thống trong

xã hội hiện nay

Cũng như các làng cổ trên địa bàn tỉnh Hải Dương nói riêng

và các làng trên toàn quốc thì làng Hoàng Xá cũng được giới nghiên

cứu địa phương quan tâm có thể kể đến công trình Truyện cổ dân

gian Thanh Hà, Nguyễn Văn Đức (biên soạn), Nxb Văn hóa dân tộc

(2006), trong đó có một vài câu chuyện liên quan đến làng Hoàng

Xá; cuốn Văn hóa dân gian làng Hoàng Xá, Nguyễn Long Nhiêm,

Nxb văn hóa dân tộc (2012), trong đó tác giả tập trung khai thác,

đánh giá về văn hóa làng ở lĩnh vực văn học, nghệ thuật; cuốn Văn

hóa cổ truyền đất Thanh Hà, Nxb văn hóa dân tộc (2014), trong đó

có dành một dung lượng nhỏ nghiên cứu về lịch sử làng Hoàng Xá Ngoài ra, còn có những bài nghiên cứu về những di sản văn hóa làng Hoàng Xá được đăng trên các trang báo, tạp chí của tỉnh

3 Mục đích nghiên cứu

Luận văn nhằm khái quát, phục dựng bức tranh toàn cảnh về đời sống văn hóa truyền thống của làng Hoàng Xá; tìm hiểu những giá trị và sự biến đổi các giá trị văn hóa truyền thống làng Hoàng Xá trong đời sống hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp của địa phương

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Giới hạn thời gian: Đề tài tập trung nghiên cứu từ khi làng

có tên là Hoàng Xá thế kỷ XV cho đến năm 2020 Tuy nhiên, để đảm bảo tính liên tục và hệ thống của vấn đề nghiên cứu, do vậy một số

nội dung tác giả có thể trình bày trước hoặc sau khung thời gian nêu trên

Những biến đổi hiện tại được quan sát, nhận định trên cơ sở nghiên cứu của tác giả trong thời gian điền dã thực tế, khảo sát từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2021 Giai đoạn văn hóa trước đây tác giả nghiên cứu dựa trên cơ sở kế thừa những ghi chép làng Hoàng Xá của các công trình đi trước và thông qua phỏng vấn người dân

- Giới hạn không gian: Đề tài nghiên cứu về làng Hoàng Xá,

xã Quyết Thắng, thành phố Hải Dương, tỉnh Hải Dương Tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu có những nội dung tác giả liên hệ, khảo sát, mở rộng tìm hiểu các vùng đất địa danh có liên quan để làm nổi bật được những giá trị về lịch sử - văn hóa của làng

5 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

5.1 Nguồn tư liệu

- Tư liệu sơ cấp: các ghi chép, thần tích thần sắc, sắc phong, gia phả,… được lưu tại địa phương

- Tư liệu thứ cấp: các công trình nghiên cứu về làng/xã/huyện/tỉnh

- Tư liệu điền dã, khảo sát,

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic Cùng với đó, đề tài vận dụng cách tiếp cận nghiên cứu liên

ngành: Văn hóa học, văn hóa dân gian, lịch sử, tôn giáo học, khu vực học… để thực hiện mục đích nghiên cứu

Các phương pháp cụ thể: Đã tiến hành nhiều cuộc điền dã, điều tra thực địa, chụp ảnh để thu thập tư liệu, phỏng vấn; Sử dụng phương pháp nghiên cứu phân tích tổng hợp các nguồn tài liệu; Phương pháp nghiên cứu văn bản nhằm tìm ra những nét riêng trong giá trị văn hóa truyền thống của làng Hoàng Xá

6 Bố cục đề tài nghiên cứu:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo đề

tài luận văn gồm 3 chương chính sau:

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và Tổng quan về làng Hoàng Xá Chương 2: Đời sống văn hóa làng Hoàng Xá

Chương 3: Xu hướng biến đổi và những vấn đề đặt ra đối với đời sống văn hóa làng Hoàng Xá

- Khái niệm về văn hóa làng

Khi nói về văn hóa làng, một số nhà nghiên cứu đã nêu bật một đặc trưng làng Việt Nam Đó là ý thức cộng đồng, ý thức tự quản thể hiện trong hương ước của làng và tính đặc thù rất riêng của làng, trong tập quán

và nếp sống, tín ngưỡng, tôn giáo, giọng nói, cách ứng xử đứng trên phương diện thể chế chính trị và cơ cấu xã hội hạ tầng, có thể nói trong thời kỳ Bắc thuộc người Việt mất nước chứ không mất làng

1.1.2 Khái niệm “truyền thống”

Truyền thống, theo nghĩa chung được hiểu là những hiện tượng văn hóa - xã hội, bao gồm tư tưởng tình cảm, tập quán, thói

quen, phong tục, lối sống, cách ứng xử được hình thành trong những điều kiện lịch sử nhất định, được bảo tồn qua năm tháng trong đời sống vật chất và tinh thần của các cộng đồng xã hội khác nhau và có thể chuyển giao từ thế hệ này qua thế hệ khác Khi điều kiện lịch sử thay đổi, truyền thống cũng có những chuyển biến nhất định chứ

không phải là bất biến, vĩnh cửu trong mọi thời đại

1.1.3 Khái niệm “biến đổi”

Biến đổi văn hóa được hiểu là quá trình thay đổi các yếu tố trong cấu trúc hệ thống văn hóa, có liên quan hay chịu tác động của các yếu tố kinh tế, xã hội, chính sách nhà nước, sự thay đổi cuộc sống

và quá trình giao lưu văn hóa với các tộc người, các quốc gia, nhất là trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập

Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã trên địa bàn tỉnh Hải Dương, do vậy toàn bộ diện tích và dân số xã Quyết Thắng do thành phố Hải Dương quản lý

Hoàng Xá là xã thuộc vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, cách trung tâm thành phố Hải Dương khoảng 6km về phía đông, cách trung tâm huyện Thanh Hà 7,5km về phía tây bắc nằm trên tọa độ 20055’23’’B, 1060

21’38’’Đ, phía đông giáp xã Tân Việt (huyện Thanh Hà), phía tây giáp phường Nam Đồng (thành phố Hải Dương), phía nam giáp xã Tân An (huyện Thanh Hà), phía bắc giáp xã Hồng Lạc (huyện Thanh Hà) và phường Ái Quốc (thành phố Hải Dương), với diện tích 8,98km2, dân số 9.883 nhân khẩu, 3.127 hộ, mật độ trung bình 1.100 người/1km2 (theo số liệu thống kê năm 2020)

- Địa hình và cảnh quan:

Nằm trong vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ, Hoàng Xá có đồng bằng chiếm 100% diện tích tự nhiên, độ cao trung bình từ 3,0 đến 4,0m, được hình thành do quá trình bồi đắp phù sa tự nhiên của sông Hương bồi tụ nên địa hình không đều nhau, bề mặt gồ ghề, cắt

xẻ thành khu cao, thấp Hằng trăm ngôi đống rải rác trên các khu đồng cao, dưới bãi trũng và ở trong làng

Làng có nhiều ao, đầm, vết tích của việc đào đất vượt thổ làm nhà, lập vườn, đắp đường

Hoàng Xá có hệ thống các công trình kiến trúc văn hóa tâm linh như đình, chùa, miếu, nhà thờ,

- Sông ngòi:

+ Sông Hương phía đông bắc làng, là phân lưu của sông Thái Bình dài 30km chạy dọc Thanh Hà qua 16 làng, đổ ra sông Văn Úc (xưa

là cửa Dương Áo) rồi ra biển

+ Ngoài ra còn có sông Đồng Rựng từ cửa Trại Đồn làng Cập Thượng (xã Tiền Tiến) chảy qua phía tây nam làng Hoàng Xá (xã Quyết Thắng) nối với sông Đào chảy vào sông Hương, trong địa hạt còn có các con sông nhỏ như sông Bái Rạt, sông Cầu U, sông Đồng Bùng, sông Đồng Cửa, sông Đồng Út

1.2.2 Nguồn gốc dân cư và quá trình hình thành làng Hoàng Xá

- Nguồn gốc dân cư:

Trải qua hàng nghìn năm khai phá, lấp sông tản đống, dân cư vùng đất này đã tạo nên đồng ruộng, xóm làng ngày càng trù phú Theo kết quả khảo sát, điền dã và gia phả của các dòng họ sinh sống lâu đời trên mảnh đất này, chúng ta thấy rõ hơn về quá trình hội tụ dân cư lập làng tại đây như: Họ Phạm, Nguyễn, Tăng, Đào

- Lịch sử hình thành và phát triển làng Hoàng Xá:

+ Khai hoang lập làng xóm

+ Đấu tranh chống giặc ngoại xâm

+ Xây dựng đời sống mới

1.2.3 Vài nét về cơ cấu tổ chức xã hội ở Hoàng Xá

- Gia đình, dòng họ:

+ Gia đình: trước kia, 3,4 thế hệ cùng chung sống, người trụ

cột trong gia đình là người đàn ông cao tuổi nhất trong nhà Mỗi nhà

từ 7 đến 8 người con là bình thường có nhiều gia đình hơn chục người con Trong xã hội thời phong kiến, người Hoàng Xá ảnh hưởng của Nho giáo nên mang nặng tư tưởng trọng nam khinh nữ, do vậy người phụ nữ không có tiếng nói trong gia đình,

Hiện nay, Hoàng Xá chủ yếu là hai thế hệ, tuy nhiên vẫn có gia đình 3 và thậm chí 4 thế hệ cùng chung sống

+ Dòng họ: Hoàng Xá có 4 dòng họ lớn là họ Lê, Đào, Nguyễn, Phạm về đây sinh sống từ lâu đời Dưới sức hút của một làng quê yên bình, lại có nhiều nghề người dân dễ mưu sinh như cấy lúa nước, nuôi vịt đàn, đánh bắt chế biến, buôn bán thủy sản, nghề đóng thuyền, nghề dệt vải do vậy, nhiều dòng họ từ khắp các nơi khác về Hoàng Xá lập nghiệp Đến nay, Hoàng Xá có 43 dòng họ cùng chung sống

- Xóm, giáp: Hoàng Xá là một làng lớn nên xưa kia được

chia thành 7 thôn xóm gồm: Thượng Trình (xóm Chiềng), Ngọc Khố, Hoa Cầu, Phú Ninh, Ngọc Châu (xóm Bãi), xóm Trại và xóm Hóp (xóm Chợ) Trước năm 1945, xóm được chuyển thành đơn vị giáp, thời gian này Hoàng Xá được chia thành 2 khu vực: Khu Bát Giáp gồm 8 giáp và khu Tứ Giáp gồm 4 giáp

- Phường, hội: Hoàng Xá xưa có nhiều tổ chức phường, hội

Do kết cấu kinh tế của làng là kết hợp các loại hình nông - công - thương nghiệp nên hình thức tổ chức phường ra đời sớm: như

phường vải gồm những người buôn bán vải sợi, vải vuông, phường thóc, phường tiền

Hội có hội quan viên văn, hội quan viên võ, hội quan viên tế Hiện nay, ở Hoàng Xá cơ cấu tổ chức đoàn thể gồm có: Mặt trận Tổ quốc xã, Hội Cựu chiến binh, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội các già Những thiết chế cũ của xã hội phong kiến hầu như không còn được giữ Hiện ở Hoàng Xá chỉ còn hội Quan viên tế là còn hoạt động trong các dịp tế lễ tại các miếu làng

1.2.4 Vài nét về đời sống kinh tế của người làng Hoàng Xá

- Tình hình phát triển kinh tế nông nghiệp: Cây lúa được coi

là cây trồng chính Về chăn nuôi gia súc gia cầm: đối với người dân Hoàng Xá thì các con vật nuôi trong gia đình như trâu, bò, lợn, gà trở nên thân thuộc và phổ biến Tuy nhiên, số lượng không nhiều, ngoại trừ nuôi vịt đàn Mỗi xứ đồng nuôi hai ba đàn vịt, mỗi đàn đến nghìn con

Đánh bắt, nuôi trồng thủy sản: Hoàng Xá là vùng đất có diện tích 3/4 là triều bãi, sông ngòi, nằm trong vùng thủy triều nước lợ, thủy sản nhiều vô kể Đủ loại cá, tôm, cua ốc, rươi, cáy, cà ra, chạch, lươn

- Nghề thủ công: Thủ công nghiệp là ngành kinh tế hỗ trợ cho nông nghiệp Được hình thành trên cơ sở của các yêu cầu sản xuất nhằm thúc đẩy nông nghiệp phát triển Ở rất nhiều nơi trên đất Hải Dương, thủ công nghiệp không chỉ là nghề phụ mà còn là nghề đem lại thu nhập chính cho người nông dân Với người Hoàng Xá, nghề chính của họ vẫn là nghề trồng lúa và hoa màu Bên cạnh đó,