PHÂN TÍCH CÁC ĐẶC TRƯNG VÀ BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA CỦA VÙNG VĂN HÓA CHÂU THỔ BẮC BỘ GIÚP HIỂU SÂU HƠN VỀ NHỮNG GIÁ TRỊ CỐT LÕI ĐÃ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TRONG KHU VỰC NÀY

PHÂN TÍCH CÁC ĐẶC TRƯNG VÀ BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA CỦA VÙNG VĂN HÓA CHÂU THỔ BẮC BỘ GIÚP HIỂU SÂU HƠN VỀ NHỮNG GIÁ TRỊ CỐT LÕI ĐÃ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TRONG KHU VỰC NÀY PHÂN TÍCH CÁC ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA CỦA VÙNG VĂN HÓA CHÂU THỔ BẮC BỘ PHÂN TÍCH CÁC BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA CỦA VÙNG VĂN HÓA CHÂU THỔ BẮC BỘ GIÁ TRỊ CỐT LÕI ĐÃ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TRONG KHU VỰC VĂN HÓA CHÂU THỔ BẮC BỘ

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH VÀ QUẢN TRỊ CÔNG

KHOA QUẢN LÍ XÃ HỘI

TÊN ĐỀ TÀI

PHÂN TÍCH CÁC ĐẶC TRƯNG VÀ BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA CỦA VÙNG VĂN HÓA CHÂU THỔ BẮC BỘ GIÚP HIỂU SÂU HƠN VỀ NHỮNG GIÁ TRỊ CỐT LÕI ĐÃ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

TRONG KHU VỰC NÀY BÀI TẬP LỚN KẾT THÚC HỌC PHẦN

Học phần: Địa văn hóa và phân vùng văn hóa

Mã phách:

Hà Nội - 2025

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 3

I.CÁC ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA 3

1.1 Văn hóa làng xã đặc trưng nổi bật nhất 3

1.2 Tín ngưỡng và tôn giáo mang đậm yếu tố dân gian 4

1.3 Nghệ thuật dân gian phong phú 8

1.4 Lễ hội truyền thống gắn liền với nông nghiệp và lịch sử 10

1.5 Ẩm thực mang đậm tính truyền thống 10

II BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA TIÊU BIỂU 13

2.1 Biểu tượng làng quê Bắc Bộ 13

2.2 Biểu tượng trong tín ngưỡng và tôn giáo 13

2.3 Biểu tượng trong nghệ thuật dân gian 13

2.4 Biểu tượng trong ẩm thực 13

III KẾT LUẬN 15

MỞ ĐẦU

Vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ bao gồm các tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng như Hà Nội, Hưng Yên, Hải Dương, Hà Nam, Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình, Bắc Ninh, Bắc Giang, Hải Phòng, Quảng Ninh Đây là khu vực được bồi đắp bởi hai con sông lớn là sông Hồng và sông Thái Bình, tạo nên vùng đồng bằng màu mỡ, thuận lợi cho nông nghiệp, đặc biệt

là trồng lúa nước Vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ, hay còn gọi là vùng văn hóa Đồng bằng Bắc Bộ, là một trong những cái nôi văn hóa quan trọng nhất của Việt Nam Đây là khu vực gắn liền với sự hình thành và phát triển của nền văn minh lúa nước, đồng thời là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa từ thời kỳ dựng nước cho đến ngày nay

Châu Thổ Bắc Bộ lại địa hình núi xen kẽ đầu bằng hoặc thung lũng thấp và bằng phẳng, dốc thoại từ Tây Bắc xuống Đông Nam, từ độ cao 10 đến 15 mét, giảm dần đến độ cao mặt biển toàn vùng cũng như trong mỗi vùng địa hình cao thấp không đều, tại vùng của địa hình cao vẫn có nơi thấp úng như Ca Lương Bắc Ninh, còn núi Tiên Thai nhưng vẫn là vùng dũng như Nam Định, Hà Nam là vùng thấp nhưng vẫn có núi như Chương Sơn, núi Đọi,

Bắc Bộ quanh năm có nhiệt độ tương đối cao và nền khí hậu chịu ảnh hưởng từ lục địa Trung Hoa chuyển qua và mang tính chất khí hậu lục địa, trong khi một phần khu vực Duyên Hải lại chịu hưởng tính chất khí hậu nhiệt cận nhiệt đới ẩm và gió mùa ẩm từ đất liền Toàn vùng có khí hậu, nhiệt đới, gió mùa ở quanh năm với bốn mùa rõ rệt xuân hạ, thu và đông Đồng thời hàng năm chịu ảnh hưởng của nhóm mùa đông Bắc và gió mùa Đông Nam Vào mùa đông, nhiệt độ xuống thấp nhất trong các tháng

12 và tháng mượn Riêng thời gian này, miền núi Bắc Như Sa Pa, Tam Đảo, Hoàng Liên Sơn có lúc nhiệt độ xuống dưới không độ, xuất hiện bằng giá, có thể có tuyết rơi

Vùng văn hóa Bắc Bộ là vùng đất lịch sử lâu đời nhất của người Việt, nơi khai sinh ra vương triều đại Việt, đồng thời cùng là quê hương của các nền văn hóa Đông Sơn Thăng Long, Hà Nội từ vùng đất Thủy tổ, là vùng đồng bằng châu thổ Bắc bộ văn hóa đại Việt Việt Nam phát triển và lan rộng sang các vùng khác và phát triển trên toàn lãnh thổ như hiện nay, cũng cũng cũng là nơi bắt đầu của văn hóa Trung Bộ và Nam Bộ, đây là cái

nó hình thành văn hóa văn minh Việt Nam từ buổi ban đầu và hiện tại, cũng là vùng văn hóa bảo lưu được nhiều giá trị truyền thống trên đường đi tới xây dựng nền văn hóa hiện đại và đậm đà bản sắc dân tộc

Trong vùng châu thổ Bắc Bộ bao gồm hai tộc người là người Kinh

và người Mường, trong đó, người Kinh là chủ thể văn hóa chính của vùng, dựa vào các thành tựu mở cổ học nhân học, chúng ta có thể biết, dân cư Nguyên Thủy sống trên các vùng đồng bằng Bắc Việt Nam đương thời đều thuộc các chủng tộc Nam Á, Việt Mường Môn, Khmer Hán Thái qua thời gian, các nhóm tộc người đó ít nhiều hòa lẫn vào nhau, có tiếng nói gần gũi nhau, pha trộn, cùng sống hoặc sống gần nhau, số lượng khá đông và có ít nhiều phong tục giống nhau, trong quá trình phát triển dần dần, nhóm về Mường phát triển mạnh hơn các nhóm kia và dần trở thành chủ thể văn hóa chính của vùng giá trị văn hóa của vùng, là những sản phẩm từ sự sáng tạo Cần Cù của nhóm Việt Nhường, trong đó dân tộc Kinh đóng vai trò cốt lõi

NỘI DUNG I.CÁC ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA

1.1 Văn hóa làng xã đặc trưng nổi bật nhất

Đất đai ở Bắc Bộ không phải là nhiều, dân cư lại đông Vì thế, để tận dụng thời gian nhàn rỗi của vòng quay mùa vụ, người nông dân đã làm thêm nghề thủ công, ở đồng bàng sông Hồng, trước đây, người ta đã từng đếm được hàng trăm nghề thủ công, có một số làng phát triển thành chuyên nghiệp với những người thợ có tay nghề cao Một số nghề đã rất phát triển,

có lịch sử phát triển lâu đời như nghề gốm, nghề dệt, luyện kim, đúc đồng v.v

Mặt khác những người nông dân này lại sống thành làng Làng là đơn vị xã hội cơ sở của nông thôn Bắc Bộ, tế bào sống của xã hội Việt Nó

là kết quả của các công xã thị tộc nguyên thủy sang công xã nông thôn Các vương triều phong kiến đã chụp xuống công xả nông thôn ấy tổ chức hành chính của mình và nó trở thành các làng xã, Tiến trình lịch sử đã' khiên cho làng Việt Bắc Bộ là một tiểu xã hội trống lúa nước, một xã hội của các tiểu nông, nói như PGS Nguyễn Từ Chi một biển tiểu nông tư hữu" Về mặt sở hữu ruộng đất, suốt thời phong kiến, ruộng công, đất công nhiều là đặc điểm của làng Việt Bắc Bộ Do vậy, quan hệ giai cấp ở đây "nhạt nhòa" -chữ dùng của PGS Nguyễn Từ Chi, chưa phá vỡ tính cộng đồng, tạo ra một lối sống ngưng đọng của nền kinh tế tự cấp tự túc, một tâm lí bình quân, ảo tưởng vẽ sự "bằng vai, bàng về" như kiểu câu tục ngữ "giàu thì cơm ba bữa, khó thì đỏ lửa ba lần"

Sự gắn bó giữa con người và con người trong cộng đồng làng quê, không chỉ là quan hệ sở hữu trên đất làng, trên những di sản hữu thể chung như đình làng, chùa làng v.v , mà còn là sự gắn bó các quan hệ về tâm linh, về chuẩn mực xã hội, đạo đức đảm bảo cho những quan hệ này là các hương ước, khoán ước của làng xã Các hương ước, hay khoán ước này là

những quy định khá chặt chẽ về mọi phương diện của làng từ lãnh thổ làng đến sử dụng đất đai, từ quy định vễ sản xuất và bảo vệ môi trường đến quy định vẽ tổ chức làng xã, ý thức cộng đồng làng xã, vì thế trở thành một sức mạnh tinh thần không thể phủ nhận Nhưng cũng vì thế mà cá nhân, vai trò

cá nhân bị coi nhẹ

1.2 Tín ngưỡng và tôn giáo mang đậm yếu tố dân gian

Thờ thành hoàng là một hình thức tín ngưỡng dân gian, trong đó người dân làng tôn kính, thờ cúng vị thần bảo hộ – được gọi là thành hoàng Vị thần này được cho là người canh giữ, bảo vệ làng khỏi các tai họa thiên nhiên, bệnh tật và những điều xui xẻo khác.Nguồn gốc của việc thờ thành hoàng gắn liền với truyền thống phong kiến và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thần linh ở phương Đông Ở Bắc Bộ, trong bối cảnh các thành trì, đồn lũy được xây dựng để phòng chống giặc ngoại xâm, hình ảnh của

“thành” đã dần trở thành biểu tượng của sự bảo hộ và ổn định, từ đó chuyển hóa thành hình tượng thành hoàng – vị thần bảo trợ cho làng xã.Đồng bằng châu thổ Bắc Bộ có khí hậu ôn hòa, đất đai màu mỡ, nhưng đồng thời cũng dễ bị thiên tai như lũ lụt, hạn hán.Người dân, sống dựa vào nông nghiệp, có nhu cầu khẩn thiết về sự bảo trợ để có thể canh tác an toàn,

ổn định sản xuất Xã hội nông thôn Bắc Bộ được tổ chức theo cơ chế cộng đồng chặt chẽ với làng xã là đơn vị cơ bản Việc cùng nhau tổ chức lễ hội thờ thành hoàng giúp củng cố mối quan hệ, tăng cường sự đoàn kết và tự quản trong cộng đồng.Hình thức thờ cúng được kết hợp với các nghi lễ, lễ hội truyền thống của làng như lễ hội đình, cầu mùa màng bội thu, tạo nên không khí lễ nghi đặc sắc “Phép vua thua lệ làng” cho thấy tầm quan trọng của tín ngưỡng địa phương, trong đó lễ thờ thành hoàng là một biểu hiện tiêu biểu.Thành hoàng được xem như người bảo vệ làng, giúp đỡ người dân chống lại thiên tai, bệnh tật và rủi ro trong sản xuất nông nghiệp Người dân tin rằng, khi cúng thành hoàng một cách thành tâm, cả làng sẽ nhận

được sự phù hộ, an bình và thuận lợi trong cuộc sống Lễ hội thờ thành hoàng là dịp để cả cộng đồng làng cùng nhau tham gia, từ đó tăng cường

tình đoàn kết, lòng tin và sự tương trợ lẫn nhau Các nghi thức chung giúp

khẳng định bản sắc văn hóa làng, duy trì truyền thống và các giá trị văn hóa

dân gian qua nhiều thế hệ Thờ thành hoàng không chỉ mang ý nghĩa tâm

linh mà còn thể hiện mối liên hệ mật thiết giữa con người với lịch sử, với tổ

tiên và với môi trường sống xung quanh Đây là một hình thức thể hiện

lòng biết ơn, niềm tin vào sức mạnh tinh thần vượt lên trên những khó khăn, thử thách của cuộc sống

- Tín ngưỡng thờ mẫu là hình thức tôn kính các vị mẫu – những biểu tượng của sức mạnh, sự bao dung, và nguồn cội của sự sống Trong tín ngưỡng này, các vị mẫu được xem như những bà mẹ thiêng liêng, có khả năng bảo trợ, che chở và ban phước cho con người Tín ngưỡng thờ mẫu có nguồn gốc từ những niềm tin sơ khai của con người về thiên nhiên và sự sinh sôi nảy nở Qua thời gian, tín ngưỡng này phát triển và giao thoa với các yếu tố của Đạo giáo, Phật giáo và cả tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tạo nên hệ thống tín ngưỡng phong phú và đa dạng Ở Việt Nam, hình ảnh các

vị mẫu được thể hiện qua nhiều hình thức, từ thờ cúng tại đình làng, đền chùa đến các lễ hội lớn như Lễ hội Đền Mẫu ở Huế

Các vị mẫu thường được miêu tả với hình ảnh của người mẹ hiền hậu, tràn đầy lòng nhân từ, đồng thời cũng mạnh mẽ và đầy uy quyền.Họ được xem là biểu tượng của nguồn năng lượng sống, sức mạnh tự nhiên, sự nuôi dưỡng và bảo vệ con người khỏi những hiểm nguy Tín ngưỡng thờ mẫu giúp người dân cảm nhận sự gần gũi của thiên nhiên, của những lực lượng siêu nhiên luôn bảo hộ, đồng hành cùng đời sống Qua đó, nó thể hiện niềm tin vào sự giao hòa giữa con người với các lực lượng tự nhiên và tinh thần

Lễ hội thờ mẫu thường là dịp để cộng đồng sum họp, tăng cường mối quan hệ, sự đoàn kết trong làng xã Nó cũng là dịp thể hiện giá trị văn hóa, truyền thống của dân tộc, giúp bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc trong bối cảnh hiện đại hóa

Tín ngưỡng thờ mẫu mang lại niềm tin, sự an ủi và hy vọng cho người dân Qua việc thờ cúng, người dân cảm thấy được sự che chở của các

vị mẫu, từ đó tăng cường sức mạnh tinh thần để vượt qua khó khăn, thử thách trong cuộc sống

Thờ mẫu giúp gắn kết cộng đồng, tạo nên một không gian tâm linh chung, nơi mọi người cùng nhau chia sẻ, tương trợ lẫn nhau Lễ hội và nghi thức thờ mẫu góp phần duy trì các giá trị truyền thống, là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa các thế hệ trong cộng đồng

Hình ảnh mẫu trong tín ngưỡng thể hiện vai trò trung tâm của người phụ nữ, không chỉ trong gia đình mà còn trong đời sống cộng đồng Điều này phản ánh quan niệm trọng mẫu, tôn vinh những phẩm chất nhân ái, bao dung và sáng tạo của người phụ nữ Việt Nam

Dù đối mặt với áp lực của hiện đại hóa và toàn cầu hóa, nhiều cộng đồng vẫn duy trì và tổ chức các lễ hội thờ mẫu theo truyền thống Các hoạt động này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn thu hút du khách, góp phần phát triển kinh tế địa phương

Một số nghi lễ và hình thức thờ cúng được cải biên, kết hợp với yếu

tố nghệ thuật, trình diễn hiện đại nhằm tạo sức hút cho thế hệ trẻ Qua đó, tín ngưỡng thờ mẫu trở nên linh hoạt, thích ứng với thời đại mà vẫn giữ được những giá trị cốt lõi của truyền thống

- Ảnh hưởng của Nho giáo:

Nho giáo đề cao các giá trị như trung, hiếu, lễ, nghĩa, từ đó hình thành nên hệ tư tưởng về trách nhiệm gia đình, sự kính trên nhường dưới và tôn trọng trật tự xã hội Ở Bắc Bộ, nơi tổ chức xã hội dựa vào làng xã có

mối liên hệ chặt chẽ giữa các thế hệ, ảnh hưởng của Nho giáo thể hiện rõ qua phong tục cúng tổ tiên, lễ nghi gia đình và mối quan hệ cộng đồng

Hệ thống thi cử và quản lý hành chính dựa trên tinh thần Nho giáo đã ảnh hưởng đến việc hình thành bộ máy hành chính địa phương, từ đó lan tỏa tư tưởng “phép vua thua lệ làng” trong quản trị cộng đồng Giáo dục truyền thống cũng được định hướng theo tư tưởng Nho, nhấn mạnh sự học tập, rèn luyện đức hạnh và lòng hiếu khách, tạo nên nền tảng văn hóa vững chắc cho xã hội

- Ảnh hưởng của Phật giáo:

Phật giáo mang đến cho người dân cái nhìn về cuộc sống qua lăng kính của sự vô thường, giúp họ tìm kiếm sự an ủi, giác ngộ và giải thoát khỏi khổ đau Các giá trị như lòng từ bi, khoan dung và nhân ái của Phật giáo đã lan tỏa trong đời sống thường nhật, thúc đẩy sự giúp đỡ lẫn nhau trong cộng đồng làng xã

Phật giáo đã để lại dấu ấn sâu đậm qua kiến trúc (chùa, đền), hội họp

lễ hội và các tác phẩm nghệ thuật, điển hình là những bức tượng Phật, tranh

vẽ, và các nghi lễ cầu an, cầu tài Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhiều ngôi chùa cổ

và di tích Phật giáo vẫn là trung tâm văn hóa, là nơi diễn ra các hoạt động tâm linh, cộng đồng, gắn kết xã hội

- Ảnh hưởng của Đạo giáo:

Đạo giáo nhấn mạnh việc hòa hợp với thiên nhiên, coi trọng sự cân bằng giữa con người và vũ trụ Điều này thể hiện qua các nghi lễ, phong tục thờ cúng các vị thần bảo hộ, các linh hồn của núi, sông, và các hiện tượng tự nhiên Các thực hành như xem tử vi, phong thủy, bói toán và các nghi lễ chữa bệnh đều mang đậm yếu tố Đạo giáo, giúp người dân cảm nhận được sự liên kết giữa con người và những lực lượng siêu nhiên

Trong nhiều làng xã Bắc Bộ, Đạo giáo góp phần hình thành các hình thức tín ngưỡng dân gian, nơi người dân tổ chức các lễ hội, rước kiệu, và

các nghi thức phong phú, nhằm cầu an, bái vị thần bảo trợ Sự linh hoạt của Đạo giáo cho phép nó dễ dàng hội nhập với các tín ngưỡng bản địa, tạo nên một hệ thống tôn giáo dân gian đặc sắc, phản ánh tính chất đa dạng của văn hóa địa phương

Ở đồng bằng châu thổ Bắc Bộ, không có sự phân chia rạch ròi giữa

ba hệ tư tưởng này Thay vào đó, người dân thường thực hành một hình thức tín ngưỡng tổng hợp, trong đó Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo cùng tồn tại và bổ trợ lẫn nhau Ví dụ, trong một buổi lễ tại đình làng, ngoài việc cúng tổ tiên theo truyền thống Nho giáo, người dân còn khắc họa các yếu tố tâm linh của Phật giáo và Đạo giáo qua việc thờ cúng các vị thần bảo hộ, thành hoàng, hay tổ chức các nghi thức phong thuỷ

Các giá trị của Nho giáo giúp củng cố trật tự, tôn trọng các mối quan

hệ gia đình và cộng đồng Phật giáo đem đến sự an ủi, niềm tin vào công đức và sự chuộc tội, cùng với khả năng tạo dựng niềm tin vào cuộc sống sau khi qua đời Đạo giáo làm nổi bật mối liên hệ mật thiết giữa con người

và thiên nhiên, khuyến khích sự hòa hợp và cân bằng trong cuộc sống

1.3 Nghệ thuật dân gian phong phú

- Dân ca Quan họ Bắc Ninh là một trong những loại hình dân ca trữ tình nổi tiếng của Việt Nam, có nguồn gốc từ vùng Kinh Bắc, chủ yếu ở hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang Đây là một di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận vào năm 2009

Lối hát giao duyên quan họ thường được hát theo từng cặp nam – nữ, gọi là "liền anh" và "liền chị" Các bài hát thường mang nội dung tình cảm, giao duyên, thể hiện sự tinh tế và duyên dáng trong cách ứng xử của người Quan họ Không có nhạc đệm, chỉ có giọng hát mộc mạc của các liền anh, liền chị Có thể có nhạc đệm, sân khấu hóa để phục vụ trình diễn Quan họ gắn liền với các làng quê Bắc Ninh, mỗi làng đều có các nhóm hát Quan họ truyền thống, duy trì qua nhiều thế hệ Liền anh thường mặc áo the, khăn