Luận văn thạc sĩ vận dụng quan Điểm tiếp cận Đồng bộ tác phẩm văn chương vào dạy học tác phẩm chí phèo của nhà văn nam cao sách giáo khoa ngữ văn 11 tập 1

Ngoài tiếp cận, tim hiểu tác phẩm, giờ học cần phảt huy được vai trỏ chủ thể của người học Luật Giáo dục điều 28.2 đã chỉ ra rằng : “Phương pháp giáo dục phế thông phải phát huy tính t

PATHOC QUOC GIA HA NOT TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRAN IIOANG DUONG

VAN DUNG QUAN DIEM TIEP CAN DONG BO TAC PIIAM

VAN CHUONG VAO DAY HOC TRUYEN NGAN CHI PHEO

CUA NAM CAO (SACH GIAO KHOA NGO VAN 11 - TAP 1)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

CHUYÊN NGANIL LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

LOI CAM ON

Em xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới T8 Lê Thời Tân, người đã tận tỉnh

giúp đỗ, hướng dẫn em hoàn thành luận văn này

Đồng thời, em xin chân thành cảm ơn khoa Ngữ Văn, đặc biệt là các

các thẫy cô giáo trong tỗ bộ môn Lý luận và phương pháp giáng dạy bô môn

Ngữ văn đã giảng day và tạo điều kiện cho em trong quá trình thực hiện và

bảo vệ luận văn

Kết quả của luận văn cỏn cô sự đóng góp không nhỏ của các thầy cô

giảo và các em học sinh trường THPT Nguyễn Du Bắc Ninh, nơi tác giả

luận văn tiến hành thực nghiệm Tôi xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tỉnh, quý báu đó

Nhân dip này, tôi cũng muốn gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình,

bạn bẻ, dồng nghiệp dã đành cho tôi sự quan tâm, chia sẽ trong suốt thời gian

học tập, nghiên cứu

4à Nội, tháng 11 năm 2013

Tác giả luận văn

Tran Iloang Duong

NITGNG CII! VIET TAT TRONG LUAN VAN

DH

GV

HS SGK SGV TIPT

Dạy học Giáo viên Học sinh

Nách giáo khoa

Sách giáo viên

Trung học phổ thông

1.1.3 Tiếp cận theo hướng lịch sử chức năng - 13

1.2 Vị trí truyện ngắn Chí Phéo trong lịch sử văn học, trong nhà trưởng và

1.2.2 Thực trạng dạy học truyện ngăn Chí Phẻo ở nhà trường phô thông L6

CHƯƠNG 2: DẠY HỌC TÁC PHẨM CHÍ PHÈO THEO HƯỚNG

2.1, [hréng din học sinh tìm hiểu bối cảnh xã hội, hoàn cảnh ra đời của

2.1.1 Tìm hiểu bôi cảnh xã hội, hoàn cảnh ra đời của Chí Phẻo 27

2.1.2 Tìm hiểu phong cách nghệ thuật của nhà văn Nam Cao 31

2.2 Hướng dẫn học sinh tiếp cận văn bản tác phẩm 38

2.2.2 Tiếp cận hình tượng nhân vật - - 43

2.3 Iướng dẫn học sinh bộc lộ những cảm nhận và điều chỉnh những

hiểu biết, đánh piá lệch lạc về tác phẩm - - 52

2.4 Một số biện pháp dạy học tác phim Chi Phéo theo hướng tiếp cận

2.4.3 Tích hợp kiên thức văn học sử và kiến thức lí luận văn học trong

đạy tác phẩm Chí Phẻo theo hướng tiếp cận đồng bộ 62

2.4.4 Giáo viên hướng đẫn học sinh giảng hình những chỉ tiết nghệ thuật

3.1 Giiáo án thực nghiệm - 60

3.3 Một số vẫn để chung về thực nghiệm sư phạm 98

quan điểm, để tài nhưng nhìn chung các nhà nghiên cứu đều thống nhất về

giá trị nôi dung cũng như giá trị nghệ thuật của tác phẩm I2o đó, chúng tôi

quyết định một lần nữa, nghiên cứu về kiệt tác này

1.2 Ly do su pham

Chi Phéo da duge dua vao gidng day trong chuong trinh Ngttvan 11 tw khá lâu Mặc dù được đánh giá là tác phẩm tiêu biểu cho sang lac của Nam

Cao trước Cách mạng và là kiệt tác dánh dấu bước phát triển của chủ nghĩa

hiện thực trước 1945 nhưng thực trạng dạy học Cứ Phỏo hiện nay do nhiều

nguyên nhân chủ quan vả khách quan oòn nhiễu bất cập Giáo viên và học

sinh vẫn còn khó khăn trong việc tiếp cận tác phẩm một cách toản diện và sâu sắc Giờ học chưa thực sự đáp ứng được những yêu cầu đặt Ta Ngoài tiếp cận,

tim hiểu tác phẩm, giờ học cần phảt huy được vai trỏ chủ thể của người học

Luật Giáo dục điều 28.2 đã chỉ ra rằng : “Phương pháp giáo dục phế thông

phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sảng tạo của học sinh, phủ hợp

với đặc diểm từng lớp học, môn học; bồi đưỡng phương pháp tự học, khả

nắng làm việc theo nhỏm, rẻn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực

tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niễm vui, hứng thú học tập cho học sinh ”

'Từ những yêu cầu trên, nhiệm vụ hàng đầu đặt ra cho mỗi giáo viên là phải đổi mới phương pháp giảng dạy Bởi vậy, đây là mảnh đất hứa hẹn nhiều phương hướng va cách thức nghiên cứu, chiếm lĩnh văn bắn để nãng cao chất lượng va hiệu quả cho giờ day học

Từ những lý do trên, chúng tôi triển khai đề tải: “VẬN DỰNG QUAN

ĐIỂM TIẾP CẬN ĐỒNG BỘ TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG VÀO DẠY

HOC TAC PHAM CHỈ PHEO CỦA NHÀ VĂN NAM CAO (SÁCH

GIÁO KHOA WGỮ VĂN 11— TẬP 1) vii hi vọng sẽ cung cấp thêm một tư

liệu phục vụ cho việc dạy học của giáo viên, đồng thời giúp các em học sinh

có thể từng bước chiếm lĩnh tác phẩm một cách hiệu quả, toàn diện

2 Lịch sử nghiên cứu

3.1 Các công trình nghiên cứu về tác gia Na Cao

Sinh thởi, Nam Cao và tác phẩm của ông không thực sự được chủ ý

Nhưng sau khi nhà văn hy sinh, đặc biệt sau cách mạng tháng 'Támcó rất nhiều

công trinh bài viết nghiên cứu về tác gia Nam Cao và tác phẩm của ông từ nhiều

góc độ Nguyễn Đăng Mạnh trong cuốn Nhỏ văn, r trống và phong cách đã

việt: “Nam Cao là người hay băn khoăn về vấn dé nhân phẩm, về thái độ khinh trọng đối với con người, Ông thường dễ bắt bình trước tinh trang con người bị

lăng nhục chỉ vì bị đây dọa vào cảnh nghèo dôi cùng đường” |25, 221] Tác

giá đã chỉ ra về đẹp tư tưởng nhân đạo trong sáng tác cla Nam Cao: “Nam Cao

là người bay quan tâm đền vẫn đề nhân phẩm và lương tâm ”|25, 221]

‘lrong cuốn Nam Cao - Nhà văn hiện thực xuất sắc, G8 Hà Minh Dức

đã chỉ ra những nét độc đáo trong các tác phẩm của Nam Cao và cho ring:

“Nam Cao thiên về phân tích những biểu hiện nội tâm cia nhdn val Do do, hẳu hết các tác phẩm của Nam Cao thường theo lỗi tâm lý” [10, tr.184]

Trong Đặc trưng bút nháp hiện thực Nam Cao, Phong Lễ nhận định

như sau: “Mới bút pháp hiện thực Nam Cao là nói một bút pháp hiện thực

nghiêm ngặt Một bút pháp chủ Hương lách vào tận đây sâu sự thật lách vào

từng ý nghĩ, từng suy lĩnh cùng cực "T5, tr.437|

G1 Nguyễn Văn Hạnh trong bài “Mam Cao và khát vọng một cuộc

sống lương thiện, xứng đúng" đã nhận xét: “Với quan điềm nhân đạo sâu sắc

của mình, có thể nói trong văn học ta nữa dau thé igi XX, hơn bắt kỳ mội nhà

văn nào khác, Nam Cao đã đặt ra trực diện vẫn đề kiếp người, vấn để thân

w

phận con người, vẫn dé con người bị tha hoá, không được sông nh bản tính

của mình, theo những nhụ cầu tự nhiên lành mạnh của mình” |27, tr 129]

Dảo Tuấn Ảnh trong bải “Tsekhop và Nam Cao một sáng tác hiện thực

+kiểu mới” đã nêu lên ba đặc điểm chung trong sáng tác của hai nhà vấn đó là “cđ hai đều viết về những điều vặt vãnh của doi sing hang ngày ( ) Cắt lõi của cái

mới trong sáng tác của họ là ở oách hiểu cuộc sống của họ phức tạp hơn, biện

chứng hơn”, cả hai dều “khước từ kiểu cỐI truyện truyền thông trong truyện

ngắn và truyện vừa Nhiều túc phẩm của họ không có cốt truyện, không có sự

kiện gì đặc sắc xây ra mà Chỉ là sự diễn tả tâm trạng, suy nghĩ đổi thoại của các

nhân vật" [27, tr.166-169] Và “cảm bứng bì kịch, hài kịch là cảm hứng chủ đạo

trong toàn bộ sáng tác của Nam Cao và #êkhôp "[21, tr.169]

Từ khi có phong trảo dổi mới, bên cạnh hưởng tiếp cận cũ, giới nghiên

cứu dã mở rộng các hướng tẾp cận thể giới nghệ thuật của Nam Cao - nhà văn

đã có những đóng góp lớn vào cuộc cách tân ngôn ngữ của thể loại truyện ngắn.Tính mới mẻ, hiện đại của ngôn ngữ văn xuôi Nam Cao cũng đã thu hút rất

nhiều giới nghiên cứu, phê bình và đã có nhiễu bài viết đề cập khả sâu sắc xung quanh vẫn dễ nảy Tác giả Bích Thu với bài "Sức sống của một sự nghiệp văn

chương ” dã nhận xét: “Ngôn ngất trong các sảng tác cũa Nam Cao là ngôn ngĩt đầu âm, phức điệu hiện đại, dù được viết vào thời đại ông nhưng bây giờ đọc vẫn

thay mới Ngôn ngữ của tác phẩm Nam Cao là sự hoà âm, phối hợp của nhiều loại ngôn ngữ khác nhau như là sự sông tự nó cất lên như thế" |27, tr.32]

Ngoài ra còn rất nhiều bai viết, công trình nghiên cứu về Nam Cao nw: Huệ Chi — Phong Lê (1960), Dọc Truyện ngắn Nam Cao soi lại những

bước đường đi lên của một nha văn hiển thực, Tạp chí Văn nghệ (8), Hà Nội

1Iuệ Chỉ — Phong Lê (1964), Con người và cuộc sống trong tác phẩm

Nam Cao, Tap chí Nghiên cứu văn hục (1), 1à Nội

Hà Minh Dức (1961), Kam Cao và đôi nét về nghệ thuật sáng tạo tâm

lý, Tạp chí Văn hạc (6), Hà Nội

Nguyễn Đỉnh Chú (1990), “Đôi mắt” của Nam Cao, 7ạp chỉ Văn học

(3), Hà Nội

Trần Đăng Suyền (1991), Chit nghia hign thc Nam Cao NXB Khoa

học xã hội, Hà Nội

Hà Bình Trị (1996), Chủ nghĩa nhân đạc mới mẻ độc đảo của nam Cao

— sự ý thức về cá nhân, Tạp chỉ Văn học (9) Hà Nội

Như vậy đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về Nam Cao và tác

phẩm của ông từ nhiều góc độ: nội dưng, nghệ thuật, ngồn ngữ, phong

cách Dù nghiên cứu từ góc độ nào thi có thể nói điểm chung của tất cả các công trình nghiên cứu, các bài viết đều khẳng định tải năng, vá tính sáng tạo

và chủ nghĩa nhân đạo sâu sắc trong sáng tác của ông

2.2 Những công trình nghiên cửu về Chỉ Phèo và các phương pháp dạy

học tác phẩm

Chỉ Phèo là một kiệt tác được đông đảo bạn đọc và các nhà khoa học

dây công tìm hiểu, nghiên cứu Trước cách mạng, Chỉ Phẻo không thực sự

được chủ ý Tác phẩm chỉ xuất hiện trong bài viết giới thiệu của Lê Văn

Trương Trong lời tựa Đâi lứa xứng đôi, tác giả viều “Giữa lúc người ta

đang đẳm mình trong những chuyện tinh tho mong và hàa nhan phụng sự cát

thị hiểu tầm thường của độc giả, ông Nam Cao đã mạnh dạn đi theo lỗi riêng, nghĩa là ông không thèm đêm xia đến cái sở thích của đậc giả Nhưng cới tài

của ông dã dem dến cho văn chương mội lỗi văn mới, sâu xa, chưa chát và

tàn nhẫn, thứ tàn nhẫn của con người biết tin ở tài năng của mình, ở thiên

chức của mình ".[27, tr.3251

Sau cách mạng, các công trình nghiền cứu về Chỉ Phèø xuất hiện

ngảy cảng nhiều Năm 1961, ITA Minh Bite da nghiên cứu một cách hệ thống

à đầy đủ về Nam Cao trong cuốn chuyên luận Nư Cao nhà văn hiện thực

xuất sắc Ông, cũng đã phân tích sầu sắc về giả trị điển hình của hình tượng

nhân vật Chí Phèo

Trong bài “Qua truyện ngắn Chí Phủo bản thêm về gái nhìn hiện thực

của Nam Cao”, nhà nghiên cứu Irần 'Tuấn Lộ cho răng: “Ra đời năm 1941,

truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao đã khẳng định ngay tr dau sy hinh thanh

của một phong cách mới, vững vàng và sắc sảo Có thể nói, trong ioàn bộ

những sảng tác của Nam Cao trước cách mạng tháng Tám về đề tài nông dân, Chí Phèo là một thành tựu dặc biệt, tiếp tục truyền thống của những tác phẩm hiện thực trước đó như Tắt đèn của Ngô Tắt Tô, Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan.” [27, tr.179] Tác giá đã bước đâu nhìn nhận so sảnh sự

phát triển trong nghệ thuật xây dựng nhân vật diễn hình, sự tiếp tục truyền

thống của Tắt đèn, Bước đường cùng đó là vạch ra những mâu thuẫn trong

nội bộ giai cấp

Nguyễn Quang Trung trong bài viết “lính chất lưỡng hóa trong nhân

vật Chí Phẻo” đã nêu lên sự khác nhau cơ bản trong tính cách chị Dậu, anh

Pha và Chí Phỏo Theo ông, “d?nh Phá, chị Dậu là con người (ốt thuần nhất,

họ thăng trầm về số phân nhưng khả tĩnh tại về tính cách Chỉ đến Chỉ Phèo, Nam Cao mới thực sự tạo ra mội cát nhìn phúc tạp hơn, phong phí hơn va vi

thể cũng sâu sắc hơn về con người Nhờ thể ông dã trình làng mội loại nhân

vật mới, mội kiểu tính cách mới trong bình ảnh con người vừa đánh mắt, vừa

Gi tim whan cach.” |27, tr.208|

‘Trong bai viết “Chi Phéo”, nha nghiên cửu Nguyễn Hoành Khung tiếp tục triển khai những ý kiến mà ông phát biểu trước đây về truyện ngắn

Chí Phẻo Ông khẳng dịnh: “Wgay từ Chỉ Phéo, Nam Cao dd ty khẳng định

trong văn học sử như là người trực tiếp kế thừa truyền thống các nhà văn

hiện thực lớp trước, trang cuộc chạy tiếp sức khẩn trương của các thế hệ

văn học đã nhanh chóng nằm lÂy và giương cao ngọn duốc của chủ ngHĩa

hiện thực, đưa nó tới thời kỳ phái triễn mới, cao nhất, trong một hoàn cảnh

thử thách của nó” Kế thừa truyền thống ở đây là: “Giống như Tắt đèn,

Hước đường cùng, Ciông tổ thời một trận dân chủ, Chi Phèa cũng là bức

tranh xã hội rộng lớn với những xung đột giải cấp quyết liệt Cũng như

Ngõ TÁI Tả, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao đã phần ảnh liện thực nẵng

thôn trên bình điện mâu thuẫn giai cấp ” [27.tr.113]

“

Ngodi ra von cd rat ohiéu bai idl, cong trinh nghién cdru như

Hoang Cao (1997), Những mẫn truyền xoay quanh các nhân vật trong

“Dôi lứa xứng đôi”, Tạp chí Văn học (10), Hà Nội

Thạm Tú Châu (1992), Đôi diều so sánh gitta Chi Phéo va AQ, Tap chi Văn học (L), Hà Nội

Đặng Anh Đảo (1991), Khả năng tái sinh của Chí Phẻa, Bảo văn nghệ

(51), Ha Nội

Tuần bộ oác bài viề 1, sông trình nghiê n cứu trên nghiên cứu về Nam

Cao và tác phẩm của ông nói chung, (;kí Phẻø nói riêng dưới góc độ văn học

sử, phong cách tác giả, giả trị nội dung, nghé thuật của tác phẩm v v chính

là nền tảng cơ bắn, vững chắc để chúng ta có thể thamkhảo, kế thừa khi

nghiền cứu hưởng đi mới

Nam Cao và truyện ngắn của ông đã được đưa vào dạy học ở THƠS,

THPT từ khá lâu Trong mắy chục năm qua, nhất là khoảng mười năm trở lại

đây, có nhiều nhà phương pháp, thầy cô giáo đầy tâm huyết đã mở ra nhiêu

hướng nghiên oứu ở cáo góc đô, khía cạnh cùng với những lìm tỏi, phát tên

đầy mới mê nhằm tim ra phương pháp, biện pháp đạy học Chế Phèao của Nam

Cao sao cho đạt hiệu quả tốt nhất

Theo théng kê chưa đầy di của chúng lôi, tính đến nay dã có tới hàng

trăm công trình nghiền cứu, luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ và khoá luận tốt nghiệp viết về Chỉ Phảo Chỉ riêng ở ĐIIQG IHà Nội đã có những luận văn thạc

sĩ nghiên cứu về phương phán day học truyền ngắn “Chỉ Phảo” như:

Day hoc tac pham “Ch i Phéo”, “Doi thita” cllaNam Cao theo dace

trưng thể loại của Phạm Thị TIoài Thu

Xây dựng hệ thẳng câu hỏi hiệu quả trong dạy học tác phẩm Chí Phéo (Nam Cao) của Vũ Thị Khánh Hòa

Phương pháp dạy học tác phẩm của Nam Cao trgmrường trung học phổ

thông từ việc khai thắc các phương thức cầu tạo hàm ngớữa Trần Thị Thìn

tận dụng văn học so sảnh trong dạy học truyện ngắn “Chi Phèo” của

Nam Cao của 1loàng Tuyền Thương

Rén huyện ti duy văn học cho - học sinh trung học phổ thông bằng câu

hỏi liên Hrỗng, tưởng tượng trong dạy học truyện ngắn “Chỉ Phèo ” của Nam

Cao của Vũ Thị Mận

Phương pháp dạy học tác phẩm “Chi Phéo” “Boi thừa" của Nam Cao

từ hướng tiếp cận phong củù nghệ thuật của nhà vãn:ủa [Toàng Thị Chuyên

Từ những góc độ nghiên cứu khác nhau, trong những thời điểm khác nhau nhưng các tác giả đều thống nhất khăng định tải năng bậc thay cla Nam Cao và giá trị của tác phẩm Mỗi tác giả đã đưa ra phương pháp day học khác

nhau nhưng chưa có công trình nảo nghiên cửu về việc vận dụng quan điểm tiếp cân đẳng bộ tác phẩm văn chương trong day học tác phẩm Chỉ Phảo Tiếp thu những phát hiện, những ý kiến rất cỏ giá Irị của những nhà nghiên cứu, luận

văn lập trưng nghiên cứu hướng *Vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ lác phẩm văn chương trong day hoc tác phẩm Chí Phèo của nhà văn Nam Cao

3 Mục đích, đối tượng và nhạm vi nghiên cứu

3.1 Mục dịch nghiên cứu

- ĐỀ xuất hưởng dạy học mới tác phẩm Chỉ Phèo dễ giúp học sinh tiến

nhận đầy đủ, sâu sắc, toàn điện tác phẩm

3.2, Pham vi, déi tượng nghiên cửu

- Tìm hiểu thực trạng của việc dạy hoc Chi Phéo 6 truong phé théng

qua phiểu diều tra piáo viên, học sinh; qua piáo án của giảo viên, qua các bài

kiểm tra của học sinh

-Từ đó phân tích và vận dụng quan điểm tiếp oận đồng bộ để đi đến một phương ản tối ưu cho việc dạy học Chỉ Phỏo

4 Giả thuyết khoa học

Nếu day tác phẩm Chỉ Phèo theo quan điểm tiếp cân đồng bộ sẽ tận dụng được lợi thế của từng hướng tiếp cân, đưa giờ học thực sự đúng bản chất

của tác phẩm văn chương, góp phần vào việc đổi mới phương pháp đạy học truyện ngắn nói chung và Chỉ Phèø nói riêng

Š Phương pháp nghiên cứu

- Khái quát hóa lí luận, từ đó đưa ra các định hướng phục vụ cho yêu

cầu của để tải

-Khao sát điểu tra: sử dựng phiếu điều tra về thực trạng day hoe tác

phẩm Chí Phéo ở trường phố thông,

- Phân tích tổng hợp: khảo sát, phân tích văn bản từ đó tổng hợp thành

một số vẫn dễ có ý nghĩa trong việc giảng dạy tác phẩm

- So sảnh: so sánh tác phẩm Chỉ Phêo với một số tác phẩm khác củng

để tải của Nam Cao và những nhà văn khác

- Thực nghiệm sư phạm

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

~ Điều tra thực trạng dạy hodtác phẩm Chí Phỏo trong nhà trường hiện nay

- Nghiên cứu biên pháp day học mới hiêu quả cho tác phẩm: Vận dụng

quan điểm tiếp cân đồng hộ tác phẩm văn chương,

7 Cầu trúc luận văn

Ngoài phan mở đầu, kết luận, tải liệu tham khảo, luận văn dụ kiến được

trình bảy trong 3 chương,

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Dạy hạc tác phẩm Chí Phèo theo hướng tiếp cận đẳng bộ

Chương 5: Thực nghiệm

1.1 Quan điểm tiếp cận dẳng bộ tác phẩm văn chương

Sáng tác tác phẩm văn chương lả một quá trình khép kín bao gdm: cuộc sống — nha văn — tác phẩm — bạn đọc - cuộc sống Quá trình đỏ là

vòng đời của một tác phẩm

Tiiện nay tồn tại ba khuynh hướng tiếp cận tác phẩm thường thây: Tiếp

cận lịch sử phái sinh, tiếp cận văn bản, tiếp cận theo hướng lịch sử chức năng

Œó thể nói, mỗi phương pháp tiếp cân đều có ưu điểm riêng Nếu phương

pháp “Tiếp cần tha khuynh hướng lịch sử phải sinh” xem xét tác phẩm trong mỗi quan hệ với xã hội thì “Tiếp cân văn bắn” nhìn tác phẩm ở chính bản thân

nó, còn “Tiển cận theo hướng lịch sử chức năng” đánh giá tác phẩm trong mối

quan hệ tác động tới bạn đọc

Dat vin đề tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương, tức là phải xem xét

tắc phẩm trên tất cả các mặt một cách đồng thời hợp lý, đúng mức vào quá trình nghiên cửu, tìm hiểi

, cam thu tác phẩm Không nghiêng lệch về một phương pháp tiếp cận nào, bao giờ cũng phẩi nhin nhận tác phẩm trong mỗi

quan hệ gắn bỏ tác động lẫn nhau giữa xã hội — tác phẩm — bạn đọc

Quan điểm tiếp cận đồng bộ đã được giáo sư Phan Trọng Luận đánh gid cao trong bai “Tiép can đồng bộ tác phẫm văn chương trong nhà trường”

Ông cho ring: “M46t két ludn khoa hoe quan trọng và cơ bản dỗi với người nghiên cứu và giảng dạy vẫn học là buôn nằm vững quan điểm tiếp cận đẳng

bộ, mội sự vận dụng hài hòa cáo phương pháp Lịch sử phái sinh, Cầu trúc

ăn bán và Lịch sử chức năng khi tiếp cận tắc phẩm văn chương Mội phương

pháp tiếp cận như vậy được xây đựng từ nhận thúc đúng đẳn về nguồn gốc

của văn học, về bản chất cầu trúc và sinh mệnh của tác phẩm văn chương, đó

cũng là sự vận dụng nhuẫn nhuyễn những quan điểm khách quan và khoa học

về sảng tác và tiép nhận văn chương vào việc tìm hiểu một tác phẩm văn

chương cụ thể? [22,r.12]

Giáo su — Tién sf Nguyén Thanh Himg tong cudn “Boe và tiếp nhận

văn chương” cũng khẳng dinh: “Hoat ding tiép cn tác phẩm văn chương là

thao tác đầu tiên của cơ chế tiếp nhận Hoại động này cần điến hành một cách

ding bd, không thé qua nding, quó nhẹ với bÃt cứ mi khuomh hướng nào

Khuưqnh hướng Tiến cận lịch sử phái sinh quan tâm đến tính chất xã hội của tác

phẩm, đến nguồn gốc nhận thức của văn học với đời sống Hướng tiếp cận ban

thể tác phẩm dào sâu vào cơ cấu hình thức dược sảng tạo của tác phim Pay

là cách tiếp cận mang tinh thẩm mỹ văn học Khuynh hướng Tiếp cận chức năng — tác động tuy không bao hàm nhiều thao tác trí tuệ phức tạp nhưng lại

phải vận dụng sự súng suốt của trái tìm để sự cộng thông giữa những vẫn để của con người trong quá trình tiếp nhận điền ra tốt đẹp " [13,tr.34]

Như vậy có thé khẳng định: Liếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương là một phương hướng đúng đắn, cần thiết Nó vừa lä một phương pháp "khoa học quan trọng” để tìm hiểu, cảm thụ tác phẩm, vừa giải quyết được băn

khoăn nên hiểu tác phẩm như thế nào cho hợp lý Vận dụng quan điểm Tiến

cận đồng bộ tác phẩm văn chương trơng nhà trường chính là tìn một phương,

án tối ưu cho giờ giáng văn ớ trường trung học phổ thông

1.1.1 Tiấn cận theo hướng lịch sử phải sinh

Mỗi tác phẩm văn chương luôn được ra đời trong những, bối cảnh lịch

sử xã hội văn hóa cụ thể, những yếu tổ thẩm thấu chat lọc thông qua lăng kính của nhà văn để đi vào tác phẩm Cho nên, không phải ngẫu nhiền mà muốn

nghiên cứu một tác phẩm văn học gụ thé

chủng 1a không thể không tìm dén

bỗi cảnh và nhà văn, Bài thơ (#6 hương của Giang Nam ra đời những ngảy

quân thủ đang ra sức truy lùng bắt bớ, tàn sát những người thân của các cán

bộ cách mạng Tử cái chết thê thẩm của người yêu, tác giả xây dụng nên tử thơ Nếu không nắm được bối cảnh lịch sử cụ thể miễn Nam thời kỳ đó thi sẽ

không hiểu được dụng ý nghệ thuật của tác giả vả ý nghĩa khái quát điển hình của nỗi đau trong bài thơ khi nói đến cải chết có vẻ riêng tu Néu tach Téng biệt hành ra khối hoàn cảnh 1940-1945, chúng ta để thiên về ý nghĩa khải

quát muôn thuở của tỉnh cảm tống biệt mà quên đi nỗi đau trăn trớ giằng xé

của một thế hệ thanh niên Việt Nam hồi bẩy giờ đang muốn lên đường tìm lối

thoát ra khỏi cuộc sống chật hẹp, bé tắc với bao nhiêu níu kéo nặng nẻ Cũng

tương tự như vậy, nêu không hiểu mối tình vả bệnh tỉnh của Hản Mặc Lử,

chắc hẳn ta cũng không lắng nghe hết nỗi quần quai trong thơ người thanh niên tài hoa má bất hạnh ấy Nhưng nếu chi thu gọn bài thơ trong giới hạn

một mỗi lỉnh, một bệnh trạng, một hoàn cảnh cá nhân thì ý nghĩa của bài thơ

lại bị hạ thấp về giá trị va ý nghĩa chung Giữa năm 1930 1945, cảm nhận về hạnh phúc bấp bênh, hư ảo không chỉ là nỗi đau riêng của chang thi sĩ tật nguyễn bất hanh mà đó cũng là nỗi đau thời đại của lớp thanh niên Việt Nam

chưa có lỗi thoát cho con dường hạnh phúc va số phận mình Hàn Mặc Tử từ niềm riêng bắt pặp cối lỏng chung

Tiếp cận tác phẩm theo khuynh hướng lịch sử phái sình là cách tiến cận

hình thành sớm hơn cả Trước đây, không ít người đã lấy những hiểu biết về

lịch sử phát sinh để giải thích và tìm hiểu tác phẩm mà không cần tìm hiểu

chính bản thân tác phẩm Đó là một sai lẫm hởi nếu lạm dụng phương pháp tiếp cân nảy để dễ đưa đến chỗ thoát li tác phẩm, bản luận vả lí giải một cách

áp dit gid tri tác phẩm bằng các yếu tổ ngoài văn bán Vẫn biết rằng tác phẩm

văn chương là tác phẩm của một thời đại nhất định, là sản phẩm của một cá

nhân cho nên }:hông thể hiểu tác phẩm mà không biết xuất xứ của nó Song không nên độc tôn hay tuyệt đối hóa phương pháp tiếp cận này, không nên

đẳng nhất tác phẩm với cuộc dời thực Bởi hiện thực trong tác phẩm là hiện

thực được nhà văn lựa chọn, phần ánh, dánh giá theo quan niêm thấm mỹ

minh Tiếp cận thoo khuynh hướng Lịch sử phải sinh là một phương

ân hết sức quan trọng dé tim hiểu tác phẩm, là cơ sở để lí giải đánh

giả tác phẩm, phương hướng để tìm ra sợi dây liên hệ giữa xã hội với tác phẩm, giữa tác phẩm với hoàn cảnh mà nó ra đời

Lễ khắc phục những hạn chế của phương pháp tiếp cân theo khuynh

hưởng lịch sử phải sinh, chứng ta phối hợp cùng các phương pháp tiếp cận

khác để bỗ sung những ưu điểm của chúng,

11

112 Tiép can vin ban

Những hiểu biết ngoai văn bản vô củng quan trong nhưng không thể

thay thế cho việc khám phá bản thân văn bản Quan điểm Tiếp cận văn bản

giúp người dọc, người nghiên cứu giảng đạy không thoát ly văn bản vốn là dễ

án tiếp nhận má nhà văn gửi đến bạn đọc Hướng tiếp cận này quan tầm đến thế giới bên trong của tác phẩm để xác định vị trí riêng và giá trị độc lập của

tắc phẩm Đây là phương hướng tiếp cân quan trọng nhất bởi có văn bản mới

tôn tại giá trị nghệ thuật Tiếp cận theo hướng bản thể là xem văn bản là đối tượng chủ yếu để khai thác các giá trị của tác nhẩm tử tiêu để, bố cục, kết cầu, giơng điệu nhịp điệu Nếu như Tiếp cận lịch sử phái sinh là sự giao tiếp với

xã hội về nghệ thuật ngoài tác phẩm thì Tiếp cận bản thế là giao tiếp với xã hội nghệ thuật trong tác phẩm Thự chất của Tiếp oận bán thể là bắt nguồn từ chính tác phẩm để hiểu tác phẩm Lừ việc tìm hiểu vin bản mà khám phá tư tưởng nghệ thuật, chiêu sâu tác phẩm, tiểm năng sáng tạo của người nghệ sĩ

Thương pháp tiếp cân nảy dám báo được tính khoa học chính xác của việc

phân tích giá trị của tác phẩm văn chương Có đi vào chỉ tiết, có bam sát văn

bin tac phẩm mới hiểu nó một cách thấu đáo

Văn bản là thông điệp nhả văn gửi tới bạn đọc Đặc trưng cơ bản của

văn bản nghệ thuật là thông tin thim mf Nhà văn gửi đến cuộc đời niễm xúc động mãnh liệt nhất, những rưng cảm tha thiết nhất về cuộc sống, con người

Dây là điểm mẫu chốt để phân biệt phương pháp tiếp cận văn bản đích thực

với với lối xã hội học hay một hiện tượng lịch sử cần cỗi, một phương tiên

minh hea gidn don cho hiện thực xã hồi Tuy nhiễn, chủng ta cần tránh

khuynh hướng cực đoan chỉ nhìn nhận giá trị của văn bản nghệ thuật ở phương diện thấm mĩ Một tác phẩm luôn chứa đựng trong đó muôn về của cuộc sống, con người, xã hội mả bạn đọc không thể bỏ qua

Tác phẩm văn chương là một văn bản trong chỉnh thể chặt chế giữa nội

dưng và hình thức, giữa hộ phận và tổng thể, giữa yếu tố hữu hình và vô

hình Tác phẩm được cấu tạo bằng ngôn ngữ nghệ thuật nhằm xây dựng

12

một thể giới nghệ thuật riêng Trong giảng văn, giáo viên không nên coi nhẹ

tỉnh chỉnh thể của tác phẩm, tránh xu hướng xé lẻ, dập vụn khiển tac phẩm

mất đi tính nhất quán; cảm hứng chủ đạo của nhà văn, tư tưởng chủ đề của tác

phẩm bị mờ nhạt hoặc hiểu một cách lệch lạc

Một trong những con đường đi vào tác phâm văn chương là nhận diện

được loại thể Mỗi loại thể có một phương pháp tiếp cận khác nhau: kịch

không giống với tự sự, văn học trung dại không giổng với văn học hiện đại

Nếu không xác định đúng loại thể sẽ dẫn đến nhiều hạn chế trong việc cất

nghĩa tác phẩm

Khi tiếp cận văn bản, không nên tuyệt đối hỏa văn bản, cắt đứt mỗi

quan hệ giữa hoàn cảnh tạo nên nó cũng như người tiếp nhận nó Nếu chỉ tiếp can trong bản than van ban sẽ khiến ý nghĩa Lác phẩm rnở nhạt và không thực hiện được chức nắng cao cả của văn học

1.1.3 Tiên cận theo hướng lịch sử chức năng

Trước kia, khi phân tích tác phẩm van chương trong nhà lrường, người

†a chỉ chủ ý hai hướng tiếp cận chỉnh: Lịch sử phái sinh và Tiếp cận văn bản

Trong những thập kỉ gắn đây, li luận văn học đã nhân mạnh thêm hướng lịch

sử chức năng Nếu như trước đây, tác phẩm văn chương được coi như một hiện tượng tĩnh thi nay được nhìn trong trạng thái động, trơng sự vận động

dến với ban doc Đây là khuynh hưởng liếp cận hết sức mới mẽ, khai thác tác

phẩm qua sức đồng cẩm và sáng tạo của bạn đọc khi đi vào tìm hiểu tác phẩm Như trên đã trình bày, tác phẩm văn chương là hệ thống mở Tác phẩm

văn chương chỉ thực sự đi trọn vòng đời trong mỗi quan hệ ven ban dọc đễ trở

về lại với cuộc sống - nơi vốn là xuất phát điểm của tác phẩm Nhiều nhà văn

én nhu Tchekép, Mac S:

của bạn đọc như một yêu tố quyết định sinh mệnh của tác phẩm Một tác

A Ténxtéi da đặc biệt nhấn mạnh đến vai trà

phẩm được coi là tác phẩm chết nếu không được bạn đọc tiếp nhận lay nói

cách khác, đó chỉ là những đống giấy câm lặng, vô hỗn nều không có bạn đọc

Mỗi tác phẩm văn học là một thế giới nhân sinh thu nhỏ dưới con mắt

13

thấm mỹ của nhá văn Khi sáng Lắc, nhà văn luôn hướng Lới người đọc để tâm

sự, gửi gắm ý dễ nghệ thuật cúa mình Và tác phẩm luôn tác động dén người

đọc qua các thế hệ Khi tiếp cận một tác phẩm văn học, cần chú ý đến mối

quan hệ giữa tác phẩm và bạn đọc, xem xét ảnh hưởng, Lác động của tác phẩm

vào tình cảm, tư tưởng, nhận thức, thâm mỹ của người đọc

1á luận về tác động chức năng của văn bản lâm sinh động hơn, phong

phủ hơn cách hiểu, cách cắt nghĩa tác phẩm văn chương dồng thời làm cho

việc phân tích giáng đạy văn học trong nhà trường có hiệu quả hơn, phát huy

khả năng cẩm thụ nghệ thuật, vai trò bạn đọc sáng tạo của mỗi học sinh

‘Trong day học văn, nếu chỉ thiên về van ban, dễ khiến học sinh rơi vào tỉnh

trạng thờ ơ với số phận nhân vật, với tiếng nói nhả văn Ilọc sinh sẽ trở

thành người ngoài cuộc, một khách thể chịu tác động một chiều cúa giáo viễn

là chính Thâm chí mối quan hệ giữa học sinh với tác phẩm cũng bị giãn cách

néu giáo viên chỉ quan tâm đến tac phẩm, đến nghệ thuật truyền giảng mả không tim hiểu học sinh có những phản ứng như thế nào về tác phẩm Tuy

nhiên, khi nhẫn mạnh đến quan điểm người đọc, đến phan img va đáp ứng của

hoe sinh trong giờ học văn, chủng ta không cường điệu hay Luyệt đối hóa sé

thích của học sinh mả luôn cần có sự hài hòa giữa cảm thụ cá nhân học sinh

với định hưởng sư phạm của người thầy Quan điểm tiếp cận đồng bộ văn

bắn, ngoài văn ban va dap img của học sinh là sự kết hợp hải hỏa, dảm bảo

hiệu quả vững chắc cho việc nghiên củu và dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường

Ta hướng tiếp cân lịch sử phải smh, văn bản và lịch sử chức năng đều

rất cần thiết để đi vào khám phá tác phẩm văn chương Không thể có cách

hiểu, lý giải thấu đáo, loản ven nếu chỉ sử dụng một trong ba hưởng tiếp cận

nảy Bởi mỗi hưởng tiếp cân để có ưu điểm và khuyết điểm riêng Tiếp cân đồng bộ tác phẩm là cách tiếp cận khoa học, tối ưu, xuất phát từ bản chất văn

học va quy luật tiếp nhận

Từ những ưu điểm của phương pháp tiếp cân đồng bộ tác phẩm văn

14

chương, chủng tôi để xuất phương pháp day hoc tae pham Chi Phéo cia nha van Nam Cao theo quan diém tiếp cận đồng bộ để tìm hiểu tác phẩm một cách

sâu sắc, toàn điện

1.2 Vị trí truyện ngắn Chí Phỏo trong lịch sử văn học, nhà trường và

thực trạng dạy học tác phẩm

1.21 tị tr tuyên ngắn Chi Pheéo trong lịch sử văn học và trong nhà trường

Nam Cao là nhả văn được đánh giá là một trong số ít những pương mặt

nỗi bật nhất của văn xuôi biện đại, là cây bút tiêu biểu nhất, xuất sắc nhất không

chỉ của trào lưu văn học hiện thực trong giai đoạn phát triển cuỗi cùng (1940-

1945) mà của cả dòng văn học hiện thực phê phán Việt Nam 1930 — 1945

Chi Phéo 1A tac phim xuất sắc nhất của Nam Cao Tên tuổi Nam Cao gắn liền với Chỉ Phèo Táo phẩm này được giới nghiên cứu phê bình văn học và đông đảo bạn đọc mấy chục năm qua đánh giá là tác phẩm nỗi bật nhất, không

chỉ đối với sự nghiệp sáng tác của Nam Cao mà đối với cả trảo lưu văn học hiện

thực 1930 — 1945 và dược coi là một kiệt tàc bắt hủ của văn học dân tộc

Là một kiệt tác bất hú, ding thoi, Cht Phéo con là tác phẩm có vị trí

văn học sử đặc biệt Đây vừa là tác phẩm mở đường của nhà văn lớn Nam

Cao lại vừa được coi như là cột mốc đảnh dấu bước phát triển mới của chủ

nghĩa hiện thực trong văn học Việt Nam trước 1945

Chi Phéo duve tiäng dạy ở nhà trường trung học phố thông suốt từ

năm 1964 cho đến nay Trong chương trình SGK Ngữ văn lớp 11, tác phẩm được đặt ở bài cuối cùng của thời kỷ văn học hiện thực phê phán 1930 —

1945 Tac gia Nam Cao cing tác phẩm Chỉ Phảo dược dạy trong 3 tiết, là

một trong những nội dung quan trọng có trong chương trình kiểm tra học ki

4 thi cao đẳng, đại học Tác phẩm là tiếng nói tổ cáo mạnh mê xã hội thực

dân nửa phong kiến tàn bạo đã cướp đi của người nông dân lương thiên cÃ

nhân hình lẫn nhân tính Đẳng thời nhà văn cũng trân trọng phát hiện và

khẳng định bản chất tốt đẹp của những con người này ngay khi tưởng như

họ đã không cỏn là cọn người Việc đưa Chí Phèo vào dạy ở nhà trường

15

phổ thông số giúp học sinh hiểu sâu sắ hơn quan điểm nghệ thuật, phong

cách nghệ thuật, tư tưởng nhân đạo của một nhả văn lớn và giá trị nội đung,

giá trị nghệ thuật của một kiệt tác

1.2.2 Thực tạng dạy học truyện ngằn Chỉ Phéo ở nhà trường phố thông

1.2.2.1 Mục đích khảo sát

Khi khdo sat tinh hinh day hoc Chi Phéo ở nhà trường phố thông hiện

nay sẽ giúp chúng ta dánh giả được những việc dã làm duce, nhting tin tai

trong quá trình DHI tác phẩm, tìm ra nguyên nhân và đưa ra giải pháp thực

hiện tôi ưu nhất

1.2.2.2 Nội dưng khảo sát

Chúng tôi tiến hành khảo sát việc DII tác phẩm Chí Phèa của GV và

HS lớp 11 trường THPT

1.2.2.3 Đối tượng khảo sát

Để tìm hiểu tình hình day học tác phẩm Chỉ Phảo trong nhà trường phố

thông hiện nay, chúng tôi đã tiền hành kháo sát hai đối tượng cơ bản tham giá

vào quá trình DH trong nhả trưởng, đó là GV và H5

Đổi với GV là chủ thể dạy — chủ thể táo động và định hướng quá trình

tiếp nhận những tác động thẩm mỹ của một văn bản văn chương trong học sinh- qua việc tìm hiểu, đảnh giá, điều tra hướng khai thác tác phẩm, phân tích

các bài soạn giảng Chí Phẻo cũng như dự giờ, chúng tôi có thể rút ra những

mặt tích cực, hạn ch trong thực tế DH tác phẩm này ở nhà trường phê thông

Đối với học sinh, hiện nay, vai trỏ của người học đã được xác định và

danh giá dúng mức, H8 là chủ thể của quá trinh học tập, khác với trước day,

các em chỉ là những khách thể bị động Hoạt động học của 1IS không chỉ giữ

vai trò quan trọng trên bình điện phương pháp luận mả còn có ý nghĩa quan

trong trong thực tiễn 12H (“ho nền, chất lượng của quá trình 13H chỉ thực sự

đạt kết quả khi có sự tìm hiểu, phân tích thâu đáo thực trạng học tập của I1

Vi thé, vide kháo sát đổi lượng nảy sẽ giúp chúng tôi đánh giá được hứng thú

hoc tập, mức đô tiếp nhận tác phẩm cũng như khả năng vận dung, thực hành

l6

các kỹ năng hành văn của HS

1.2.2.4.Tư liệu khảo sát

- Sách giáo khoa Ngữ văn 11 (Tập 1,sách chỉnh lý hợp nhất, NXBGD,

TH, 2000)

- Phiên điều tra

- Vở ghi và bài làm văn của học sinh

* Thai gian kháo sát

liọc ki Inăm học 2013 2014

* Dịa bàn khảo sát:

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát tại trường THPI' Nguyễn l3u — thành

phé Bac Ninh — Tỉnh Dắc Ninh Gém:

- TẾ Văn trường THPT Nguyễn Du (gồm l5 GV)

- Lớp 11A2 và 11A3 trường TH Nguyễn Du

1.2.2.5 Hình thức khảo sát

Chúng tôi tiễn hành phỏng vẫn, phát phiểu điều tra đối voi GV va HS,

xem vở ghi của học sinh, giáo án của GV; đự các buôi thảo luận cũng như

chấm bài kiểm tra của học sinh để từ đỏ rút ra được kết quả khách quan nhất

về viéc DH Chi Phéo

Cụ thể như sau:

* Đối với giáo viên:

Chúng tôi đã có những cuộc phỏng vấn trực tiếp đối với một số ŒV Ngữ văn ở trường TIIPT Các câu hỏi đều xoay quanh vấn đề “ GV hiện nay

tiếp nhận, cảm thụ vả I3H Chế Phẻo như thế nào?” Chúng tôi nhận dược

những câu tr lời khá phong phú, đa dạng phần nao phan ảnh đúng với thực tế Dil tác phẩm hiện nay

Chúng tôi phát phiểu điền tra cho ŒV vả tiến hành khảo sát thông qua những câu hỏi sau đây:

Câu ]

Khi day tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao, thầy/cô dưa vào những, yếu

tố nào sau đây?

- Văn băn tác phẩm và câu hói trong SGK

- Hướng dẫn trong SGV

~ Kết hợp các tải hiệu khác có liên quan đến văn ban tác phẩm

- Ý kiên khác

Câu 2:

Khi DH tác phẩm Chế Phèø, thầy/cô yêu cầu HS lắm những việc gì?

- Đọc văn bản tác phẩm và trả lời câu hỏi trong SGK

- Tìm hiểu và soạn thêm những câu hỏi về hoàn cảnh lịch sử, hoàn cảnh

Điện pháp chủ yếu khi DH Chi Phéo la pi?

- GV thuyết giảng, HS lắng nghe, tiếp nhận

- GV hướng dẫn HS tim hiểu văn bản qua hệ thang câu hỏi gợi mử

- GV tổ chức cho H8 đối thoại để tìm hiểu tác phẩm

liướng tiép cận nào được thầy cô ưu tiên sử dụng khi DII Chỉ Phèo

- Tiếp gận trong văn bản

- 'iếp cân những yếu tổ ngoài văn bản

18

- Tiếp oận theo hưởng lịch sử chức năng

- Ý kiên khác

Chúng tôi cũng đã tham gia những buỗi sinh hoạt chuyên đề của tố bộ

môn vé cach IH Chi Phéo sao cho phù hợp nhất với yêu cầu hiện nay Phần

đa GV nhất trí với hướng triển khai trong SGK chương trình chuẩn Bên cạnh

đó, một số ŒV đã mạnh đạn dé xuất những cách I)H mới đổi với kiệt tác này,

Đây là tin hiệu dáng mừng trong xu hướng đổi mới phương pháp DH mà

cận văn bản, chưa chú trọng đến hướng tiếp cận lịch sử chức năng Lhực tế cho

thấy chúng ta thiếu vắng những giáo án I2H Chỉ Phéo thé hién được sự kết hop

đồng bộ, nhuần nhuyễn của cả ba hưởng tiếp cận này

* Đối với HÀ

Chúng tôi dã tiến hành phỏng vấn các em HS trước và sau khi học tác

phim Chi Phéo dé năm dược sự chuẩn bị bài cũng như mức độ

chủ quan, non nớt nhưng đó vẫn là điêu đáng khích lệ bởi các em đã thể hiện

sự quan tâm đến bai hoc va manh dan nêu ra quan điểm của riêng mình

Qua khảo sắt các hài lam vin cha HS (gdm cde bài thu hoạch sau tiết

19

học, bài kiểm tra 15 phút, bải viết 2 tiểU, chúng tôi cũng thụ nhận được những

kết quả nhất định Một số học sinh đã oảm nhận được c;

hay, cái đẹp của lắc

phẩm, biết vận dụng kiển thức vào bài làm một cách nhuần nhuyễn nhưng cũng không ít học sinh chưa đáp ứng được yêu cầu mà để bài đặt ra, chưa cảm nhận và phân tích, cắt nghĩa vấn đề một cách thấu đáo cũng như chưa đưa ra được những đánh giá của riêng mình, lệ thuộc nhiều vào bai giảng của GV

* Đắi với SGK va SGV Newt văn 11

® SGK Ngữ văn 1]

- Về văn bẩn tác phẩm:

Tác phẩm Chí Phẻo được trích từ Nam Cao — Tác phẩm tap 1 (NXB

Vin học 1997) Dây là văn bản có độ chỉnh xác cao, được nhiều nhà nghiên cửu tin cay

- Về câu hỏi hướng dẫn học bài trong chương trình cơ bản: Các soạn giả đưa ra 6 cầu hồi:

1 Cách vào truyện của Nam Cao độc đáo như thế nào? Hãy nêu ý

nghĩa tiếng chửi của nhân vật Chí Phẻo trong doạn văn mở dầu thiên truyện

2 Việc gấp gỡ Thị Nỡ đã có ý nghĩa như thế nào đổi với cuộc dời Chỉ

Phỏo? Những gì đã diễn ra trong tâm hồn Chí Phẻo sau cuộc gặp gỡ dó?

3 Phân tích điễn biển tâm trạng của Chi Phéo sau khi bi Thi No tir chai chung séng Vi sao Chi Phéo có hành động thật dữ dội, bất ngờ (uống rượu, xách đao đi giết Bá Kiến rồi tự sát)?

4 Qua hinh tượng Chí Phẻo, hãy làm rõ nghệ thuật điển hình hóa của

Sam Cao (chú ý việc khắc hoa tinh cach và nghệ thuật miêu tả, phân tích tâm

lý nhân vậU

5 Ngôn ngữ kế chuyện của tác giả và ngôn ngữ nhân vật trong truyện ngắn nảy có gì đặc sắc?

6 Tư tưởng nhân đạo sâu sắc, mới mẻ của Nam Cao qua truyện ngắn này

- Về câu hôi hướng dẫn học bai trong chương trình nâng cao: Các soạn

20

gid dua ra 6 cau héi

1 Tóm tắt đoạn trích, nêu ý chính của từng đoạn văn đã được đánh số

2 Hãy nêu ý nghĩa chỉ tiết tiếng chửi của nhân vật Chí Phéo

3 Các mối quan hệ Bá Kiên Chí Phèo và Thị Nở truyện ngắn cỏ ý

nghĩa gì trong việc thể hiện Linh cách, số hận của nhân vật Chỉ Phèo?

4 Nêu những diễn biến tâm trạng của Chí Phẻo sau khi gặp 1hị Nở Vì

sao khi bi Thi Né ditt tinh, Chi Phéo lai xach dao di giết Bá Kiên và tự sát? B1

kịch lớn nhất của Chí Phẻo dược thể hiện trong truyền là gỉ?

5 Ngôn ngữ kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật trong truyện ngắn Tây có những điểm gì đặc sắc? (Chủ ý lời trần thuật nửa trực tiếp ở đoạn mở đầu

(doan 1), độc thoại nội tâm của Chí Phèo sau cơn tỉnh rượu (doan 3); những

lời đối thoại giữa Chí Phẻo với Thị Nở (đoạn 4) và nhất là với Bá Kiến ở gần cuối truyện (đoạn 5)

6 Nêu nhận xét khái quát về nội dung vả nghệ thuật của truyện ngắn

Chi Phéo

Có thể thấy rằng, người biên soạn đã cố gắng đưa ra hệ thống câu hỏi

hướng dẫn học bài Chí Phèo một cách xác thực, cụ thế, để cập đến những vần

để trung tâm của tác phẩm như giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo mới mẻ, li

nẵng truyện ngắn bac thay của nhà văn Hệ thống câu hỏi đi từ nội dung đến

hình thức, các câu hỏi về giả trị nội đưng đặt ở trên, tiếp theo là các câu hỏi

khám phá giả trị nghệ thuật của tác phẩm Tuy nhiên, để cỏ được cải nhìn gầu

sắc, tống thể về tác phẩm, hệ thông những câu hỏi trên còn thiêu những cầu

hỏi gợi mở, so sánh, nếu vấn đề phủ hợp với 115, chưa tạo điều kiện để các

em bộc lô cảm xúc, dánh giá, phân tích của riêng mình

= SGV Ngữ văn 11 (tập 1)

Mục dích, ý nghĩa của viễc biển soạn SŒV là để ŒV tham khảo, dinh

hướng cho GV trong quá trình giảng dạy SỚƠV đã định hướng khai thác Chí

Phéo ở những vẫn dễ sau

'Tìm hiển, phân tích nhân vật Chí Phèo, tài liệu hướng dẫn tập trung

21

khai thác quả trình tha hóa của Chí từ một người lương thiện trở thánh con

quỷ đữ của làng Vũ Đại Đó là sự tha hóa cả vỀ ngoại hình lẫn bán chất

T“hưng sâu thắm bên trong của con quý dữ đó, nhà văn vẫn tin tưởng va nhìn

thấy tia sáng của lương tri, của những khả! khao đẹp dễ, lương thiện

Với nhân vật Bá Kiên, SGV tập trung khai thác bân chất nham hiểm

của hắn Tải liệu hướng dẫn đã chỉ ra hướng tiếp cận giá trị hiện thực khi đặt

nhân vật trong mối quan hệ với nhau Mẫu thuẫn nông dân — địa chủ gay git,

am Cao đã xây dựng nên một bức tranh hiện thực rộng lớn mang ý nghĩa

khái quát về tỉnh trạng lưu manh hoá của người nông din và hiện tượng đẻ

nén, áp bức của bọn cường hảo ở nông thôn lúc bẩy giờ

Về mặt nghệ thuật, SGV hướng dẫn cũng tập trung đi sâu và khai thác

những thành công trong cách xây dựng nhân vật điển hinh hóa, trong hoàn

cảnh điển hình, lối kể chuyên hấp dẫn, lối phân tích tâm lý nhân vật, ngôn

ngữ, giọng điệu độc dao

Nhìn chung ở lải liệu này, với vai trò định hưởng, phần nào dã tập

trung khai thác được ý nghĩa cơ bản rộng lớn của tác phẩm, bảm sát vào nội

dung tư tưởng cũng như hình thức của truyền Tuy nhiên, cũng tương tự như

SGK, SGV mới định hướng cho GV tập trung khai thác tác phẩm theo hưởng

tiển can lịch sử phát sinh, tiếp cận văn bản tác phẩm mà chưa đảnh sự lưu ý

đáng kể đến hưởng tiếp cận lịch sử chức năng, chưa khai thác tác phẩm qua

sức đồng cảm và sảng tạo của bạn đọc (học sinh) khi đi vào tìm hiểu tác phẩm

sẽ tác động đến ai? Tác động như thế nào? "Trong quá trình DIL GV không

chi quan tâm dén văn bản, đến nghệ thuật truyền piảng mả cỏn phải tìm hiểu

xem học sinh những bạn đọc sáng tạo - đã và đang phản ứng như thé nao về

tác phẩm? Như vậy, cả hai tư liệu chúng tôi khảo sát đều tần lại một số bắt

cập, bạn chế cần khắc phục để I3H (bí Phẻo nói riêng và I2H tác phẩm văn chương trong nhà trường nói chung đạt hiệu quả cao hơn

1.2.2.6 Kắt quả khảo sát

Căn cứ vào phiểu điều tra phát cho ŒV và hoc sinh, chúng tôi thu được

n

kết quá như sau

1 | 86 GV day Chi Phèo dựa vào hướng dẫn trong SGV 10 | 66.7

Sô GV DH Chỉ Phée dựa vào việc kết hợp các tải liệu 1 66

khác có liên quan với văn bản tác phẩm

Số GV khi DHChi Phév yéu cau HS doc vin ban tiv

phẩm và trả lời câu hỏi trong SGK 18 68

2 | Số GV khi DH Chỉ Phéao yêu cầu học sinh tìm hiểu và

soạn thêm những câu hỏi về hoàn cảnh lịch sử, xã hội và 1 66

về tác giả

Số GV khi DI] Chi Phéo yéu cau hoc sinh tìm hiểu

trước về tác phẩm và nêu cảm nhân, suy nghĩ riêng của 1 6.6

bắn thân về tác phẩm

Khi DII Chi Pheo, số GV hướng dẫn IIS tìm hiểu tac 3 201

phẩm qua hệ thông câu hỏi gợi mở

3 | Số GV tổ chức cho IIS đôi thoại để qua đó tìm hiểu tác phẩm i 66

Số GV sử dụng biện pháp ŒV thuyết giảng — HS lắng 18 | 667

86 GV DH Chi Pkéo cha y đến môi qunan hé gifttaGV-HS | 12 30 4| Sô SV DHI Chí Phảo chú ý đến mỗi quan hệ giữa GV — i 66 tac pham

Số GV DII Chỉ Phèao chú ý đến mỗi quan hệ GV — 115 — 2 134 tác phẩm

Sô GV DH Cứ Phèo theo hướng tiếp cân trong văn ban 14 93.4

3 | Số GV DII Chí Phờo theo hướng tiếp cận ngoài văn bản i 66

86 GV DII theo hudng tiép c4n lịch sử chức ning 8 9

23

Số HS trước mỗi piờ văn thường dọc và tìm hiểu trước 20 | 233

tác phẩm và những tài liệu liên quan

1 |§ấ H8 chuẩn bị bài theo những câu hỏi trong SGK 60 | 66

Số H5 không chuẩn bị bài trước khi học 10 111

Số H8 khi học Chi Phéo cha y đến những yếu tổ ngoài wo HÀ

van ban,

2 |84 HS khi hoc Chi Phéo cha ¥ dén nhing yéu té trong

Số H8 khi học Chí Phéo chú ý đến những yêu tố mà wo HÀ

bản thân tâm đắc

So HS khi học Chi Phéo cảm thay khó khăn vì tác 15 167

phẩm viết về quá khứ

Số HS cho ring Chi Phéa 1a tac phầm hay nhưng khó 25 278

nam bat, li giải

3 |86 IIS cho rang khé khan khi hoc Chi Phéo là do tac 45 50

phẩm dai nhưng thời lượng học trên lớp It

Số H8 khi học Chỉ Phẻo kếthợp nghe giảng vàghichp 25 | 2378

4 So HS khi học Chí Phéo ghi chép theo những phan 45 50

3 |Số IIS nam bat được hệ thông nhân vật 16 178

Số H8 nắm bắt dược tỉnh huống chỉ phổi toàn truyền 13 | 144

` kiến khác 6 | 67 |

1.2.2.7.Phân tích kết quả khảo sát

* Đối với GV:

Qua phống vấn, tham khdo giáo án, dự các buổi sinh hoạt chuyên đề và

qua kết quả phiếu điều tra cho thấy

Các GV đều khẳng định Chỉ Phêø là một tác phẩm hay nhưng không

dé dạy Có những khó khăn và thuận lợi khi tiếp cận tác phẩm Nam Cao lả

một trong những nhả văn tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại Các em đã

từng dược làm quen và học tác phẩm của ổng, dó là tác phim Léo Hae —

chương trình Ngữ văn lớp 9 Tuy nhiên, khi dạy Chý Phẻe, GV gặp một số

khó khăn bởi đây là tác phẩm khá đài nhưng quỹ thời gian trên lớp hạn chế (2 tiết), không đễ để khai thác, khám phá hết vé đẹp của một kiệt tác như thế Hầu hết các GV chỉ chú ý vào việc khai thác nội dung tác phẩm Hoc sinh chỉ nắm được những kiến thức rất cơ bản: nhan để tác phẩm, phân tích hình tương

nhân vật Chí Phẻo, Bá Kiến GV chưa chủ trọng đến việc vận dụng hưởng tiếp cận dễng bộ trong DH tác phẩm

Về việc chuẩn bị bài ở nhà, phan kim GV chỉ yêu cầu học sinh chuẩn bị

bai & nha theo hé thống câu hôi trong SGK, không yêu cầu, gợi ý H8 tìm hiểu các tải liệu liên quan đến tác phẩm để mở rộng và khắc sâu kiến thức

* Dai voi HS:

Việc chuẩn bị bài ở nhà cúa HS chủ yếu

Ain don thuần là đọc tác phẩm

và trá lời các cầu hỏi trong SGK Các yếu tổ ngoài văn bản và so sánh dễ mở

rộng kiến thức chưa được các em chủ trong Do dé, IIS khé cd thể hiểu, cắt nghĩa tác phẩm một cách sâu sắc, thấu đáo

Trên lớp học, các em vẫn thụ động nghe giảng ghi chép là chính

Không nhiều học sinh mạnh đạn, chủ động, hào hứng trao dỗi, đối thoại với

QV và các bạn về tác phẩm

Đối với những bài kiểm tra, có một số íL bài thoát khỏi tình trạng dài đồng Các em đã biết bình luận, phân tích nhưng phần lớn vẫn lệ thuộc vào

25

bai giáng của giáo viön; chưa có những cắm thụ, đánh giá sắc bón, chưa mở

rộng bài viết của mình bằng những kiến thức tự tham khảo, nghiên cứu

1.2.2.8.1hực trạng DII tác phẩm Chí Phèo biện nay ở nhà trường phê thông

Tiiện nay, ngành giáo dục đang tích cực thực hiện chương trình cải

cách, đối mới phương pháp 12H nhằm khơi dây những tiềm năng văn học, sự yêu thích môn học trong IIS để các em chú động tiếp cận và chiếm lĩnh tác

phẩm một cách sáng tạo Đó là một yêu cầu cấp thiết

Văn học hiện thực phê phản 1930-1945 là một phần quan trọng trong

chương trinh Ngữ văn 11 Ngay từ những năm học trước, các em học sinh đã

được học một số tác phẩm thuộc dòng văn học nảy Đặc biết, những tác phẩm

được đưa vào DH trong chương trình đều là những tác phẩm tiêu biểu, kết

tỉnh tải năng nghệ thuật của những nhà văn hiện thực xuất sắc

Chỉ Phẻo là một trong những tác phẩm xuất sắc dược đưa vào giảng

đạy trong chương trinh Ngữ văn l1 từ khá lâu Là một tác phẩm hay nhưng

cũng là một tác phẩm khó Tác phẩm dài, thời lượng học ít, hơn nữa HS chí được tiếp cận với tác phẩm khi tác phẩm đã được lược gọn nhiều phần, do đó

để IIS vừa hiểu được giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật của tác phẩm; vừa

nắm dược phong cách nghệ thuật dặc sắc của tác giả lại vừa biết so sánh với

các tác phẩm khác để hiển được những những đóng góp quan trọng của tác

phẩm là vẫn đề không hề đơn giản

Hiện nay, các GV khi D H Chỉ Phèo đều chú ý vận dụng, đổi mới

qua điểu tra, khảo nghiệm về tình hình DII truyện

ngắn Chí Phéo của Nam Cao ở nhà trường THPT, chúng tôi nhận thấy: Nhin

phương pháp Tuy nhiê

chung, giờ học tiến hành khá đơn điệu, tế nhạt, chưa thoát khỏi sự rập khuôn,

máy móc Tác động của Lác phẩm văn chương đối với học sinh sau giờ học

chưa cao Học sinh vẫn thiểu cách tiến cận tác phẩm một cách toàn diện, sâu

sắc Từ thực trạng trên, chúng tôi nhận thấy việc vận dụng quan điểm tiếp

cận dồng bộ tác phẩm văn chương vào DH tác phẩm văn chương trong nha trường nói chung và I)H (2h Phèø nói riêng là rất cần thiết

26

CHUONG 2

DẠY HỌC TÁC PHẢM CHÍ PHÉO

TIIEO HƯỚNG TIẾP CAN BONG BO

Như chúng tôi đã trinh bày, nhìn vào thực trạng dạy học tác phẩm Chí

Phèo trong nhà trường hiện nay, chúng ta thấy GV và HS tiếp cận Lác phẩm

chưa đồng bộ Lác phẩm được tiếp cận chủ yêu theo hướng lịch sử phái sinh

vả văn bắn, còn hướng tiếp cận lịch sử chức năng thì chưa được áp dụng và coi trọng đứng mức Đỏ là một trong những lỉ do quan trọng khiển cho hiệu

quả giờ học chưa cao đặc biệt chưa phát huy được khả năng cảm thụ nghệ

thuật và sáng tạo trong tiếp nhận của học sinh

Phương hướng I3H theo quan diễm tiếp cận dồng bê chủ ý dến khám

phá tác phẩm ở những đặc trưng của nó với chức năng nhận thức, chức năng

thấm mỹ, chức năng miáo đục nhằm tạo cho học sinh tỉnh chủ dộng, sáng tạo

trong cắm thụ tác phẩm, góp phần hoàn thiện nhân cách cho học sinh Bởi vậy

né chú ý tôi luyện cho học sinh biết tiếp cận tác phẩm trên cả ba khuynh

hướng, không hỏ qua hay xem nhẹ bất kì khuynh hướng nào rong hai tiết

học, giáo viên hướng dẫn học sinh tim hiểu tác phẩm qua việc giải quyết mối

liên hệ giữa Lac phẩm văn học và thời đại, giữa tác phẩm và tác giả, qua việc

phân tích tác phẩm ở kết cấu với những chỉ tiết, hình ảnh, từ ngữ, giọng

điệu qua việc tìm hiểu tác phẩm sẽ tác động đến bạn đọc như thế nào?

3.1 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu bối cánh xã hội, hoàn cảnh ra đời của

tác phẩm và phong cách nghệ thuật Nam Cao

2.1.1 Tim hiéu béi cảnh xã hội, hoàn cảnh ra đời của Chí Phéo

Nam Cao dã tử bỏ văn học lãng mạn dễ dến với văn học hiện thực kha

muộn Nhưng với cái nhỉ sắc sảo, mới mể; với trái tìm nhân ái, yêu thương

dối với những cuộc đời nghẻo khé trong xã hội dương thời dã khiển Nam Cao

nhanh chong khẳng định vị trí của mình Ông sớm trở thành cây bút hiện thực

kg a

xuất sắc gủa văn học Việt Nam Thấu hiểu, cảm thông với những tên bì kịch

của con người khiến Nam Cao gắn bỏ với cuộc đời hon Nhung tr cdi sau

Cao lai lam sảng ngời lên ngọn lửa của tâm hồn con người dầu nhỏ bé, mong

xmanh, thậm chỉ đó chỉ còn là một đốm lửa nhỏ vùi sâu vào trong lớp tro tán

nguội lạnh Nam Cao đã việt Chứ Phèa với cảm hứng như vậy để làm nỗi bật lên bi kịch bị đời xô đây đến bước đường củng và bị cự tuyệt quyền làm

người ở Chí Qua tác phẩm, Nam Cao không chỉ muốn phán ảnh vẫn dé về số

phận bi kịch của người nông dân trong hoàn cảnh xã hội điển hình mả còn tiếp tục đặt niềm tin vào sự hồi sinh giá trị người ngay trong dái bí kịch Ấy

Chi Phảa ra đời năm 1941, trong bỗi cảnh xã hội rối ren, đen tôi Miòa thu nam 1940, phat xít Nhật với danh nghĩa quân của phe đồng minh đã nhảy vào Đông Dương Việt Nam không nằm ngoài biển động đó Năm 1941, thực dân Pháp và phát xít Nhật bắt tay nhau cai trị và khai thác thuộc địa — Việt Nam Chúng thi hành nhiều chỉnh sách thay đổi về kinh tế Chúng bắt nhân

dân nhẳ lúa, phả ngõ khoai dễ trồng day, thầu đầu phục vụ cho mục đích quân

sự của chúng Nhân dân Việt Nam sống một cỗ hai tròng, chịu nhiều áp bức

bóc lột Tài nguyên bị khai tháo, vơ vớt đến kiệt quê Kinh tế trì trệ, cải đôi cái

nghẻo bám riết lay người nông dan Nhiéu gia dinh $ néng thén Viét Nam lâm vào tỉnh trang pha san, bị diy vào sự củng quần Thậm chỉ, một bộ phận

người nông dân của nông thôn Việt Nem bị dây vào con dường lưu manh hóa

Về đời sống chính trị - xã hội, bao trùm là không khi ngột ngạt Các cuộc đấu tranh của nhân dân bị đản áp đã man Quyền dân chủ bị bóp nghẹt

Chí Phẻo của Nam Cao dã ra dời trong bối cánh lịch sử - xã hội như thế Tác

phẩm lả bức tranh thu nhỏ chân thực về nông thôn Việt Nam trước cach mang

Tháng lám Điều đó lí giải vi sao cùng viết về người nông dân và cuộc sống

nồng thôn trước cách mạng, nhưng €:Eý Phẻo của Nam Cao va Ve Nhat ofa

Kim Lân lại được kết thúc theo những cách Tất khác nhau

Nam Cao viết Chí Phảo khi khi động văn học hiện thực phê phán đang

trên da thoái trảo nhưng tác phẩm vẫn tạo ra sức ám ảnh ghê gớm Có được

3

sức ám ảnh, sự sinh động ấy một phần không nhỏ do Nam Cao đã bám sát

hiện thực đời sống nông thôn Chí Phéo duoc viết dựa trên người thật, việc

thật cua lang Dai Hoang làng quê nghèo khó của nhà văn

Lang Pai Hoang qué huong Nam Cao la một trong những vung dat

“thang mộc” của vương triều nhà Trần thuộc quyền Anh Sinh vương Trần Liễu Đây là nơi gặp gỡ của đỏng sông con — sông Châu Giang và dòng sông

me - sing Hằng, Đất phủ sa màu mỡ, ruộng ít vườn nhiễu, hoa trái bin mua

nà một trong những thứ nỗi tiếng nhất là chuối ngự Chuối ngự Đại Iloàng được tiễn vào cung dân cúng phật nơi chùa tháp Ph Minh Có lẽ vì thế mà

ngôi làng cuối phủ, cuối huyện Ấy là đất “quần ngư tranh thực”, các phe phái

xâu xé, đầu đá lẫn nhau và nạn nhân cuối cùng là những người nông dân cùng khổ, thân o6 thế cũ Những người nông dân hiền lành hoặc sống cam chịu nhẫn nhục hoặc phá phách mù quáng Lê nạn cờ bạc rượu chẻ hoành hành phá nát biết bao giá đình Nam Cao gần gữi và quen thuộc chỗn đồng quê và

những cảnh dời lâm than, dau khổ và chỉnh cái làng quê ấy dã đi vào thể giới

nghệ thuật của Nam Cao một cách chân thực đến xót xa Nam Cao thường

viết về những gi ma ông đã thấy, đã sống sâu sắc với nó Khi cuốn “Đôi lứa

xứng đôi” xuất hiện, ba Bính — nguyên mẫu nhân vật Bá Kiến — đã phải tức tối nói với đám hảo mục ở lảng Dại Hoàng: “ Rỗi phải ném đi vài mẫu ruộng

dé n6 (tite Nam Cao) rũ tủ cho các ông xem.”

Tiếp xúc, cọ sát với nhiều loại người, nhiều số phận khác nhau, Nam

Cao đã từ cái bao quát chưng để thấm thí và chiếm nghiệm cho thân phận tầng

lớp và của riêng minh Sự gắn bó cảm dộng với bà con dân quê là một tỉnh

cảm nỗi bật trong con người Nam Cao Nhà văn lớn lên trong sy dtm bọc của

những người nông dân nghèo khế ruột thịt, Đó là bà ngoại nhà văn góa chồng

năm 22 tuổi, suốt đời cực nhọc vất vã nuôi con cháu Đó là ngưởi mẹ hiên lành lam lũ Đỏ là người vợ chịu thương chịu khó ĐÓ là người dì nuôi đã bé

ẫm nhà văn khi còn bé Hình ảnh những con người trở đi trở lại trong những

trang viết của Nam Cao lác phẩm của ông luôn luôn hiện lên cái làng Dại

29

Hoang thân thiết Hình ảnh quê hương đã nâng đồ nhà văn lúc bị quan, bể tắc

Trong tác phẩm của Nam Cao, ta thường gặp những nhân vật nông dân

xấu xi, thé 16, nhục nhã trong cuộc sống của họ Diễu đó khiến cho một số

người hoài nghỉ ý nghĩa hiện thực và nhân đạo của nhiều truyện ngắn Nam

Cao Dúng là trong sự biểu hiện của một số truyện Nam Cao có vẻ tự nhiên

chủ nghĩa Nhưng không như những nhà văn chủ nghĩa nhìn quần chúng như

một lũ sinh vật — người ngu đốt, thú tính Trái lại, từ cải bé ngoài xấu xỉ, có

khi rất thủ vật của người nồng dân, đã phát hiện ra tâm hồn con người bị đảy doa, nhân phẩm bị xúc phạm, giá trị làm người bị tước đoại Tác phẩm là tắm

lòng tr ân, yêu thương, cắm thông sâu sắc của nhà văn với người nông dân

nghèo khổ Chỉ Phèo cũng là tác phẩm như thế

Lúc mới ra đời truyện gó tên là Cai la gach ct, do nha vin Nam Cao

đặt Lên gọi nảy thể hiện giá trị hiện thực sâu sắc của tác phẩm Mgu ý của

nhà văn khi đỏ muốn phản ánh thân phận của người nông dân ngay từ khi ra

đời đã không được hướng một quyền sống nào của con người: Chí Phéo Lử cố

vô thân, vô thừa nhận, sinh ra trong cái lò gạch cũ bỏ hoang “C4 iè gạch

cỡ” đồ cấp tới sự nếi dp doa đây hốt kiếp này sang kiếp khác, hết đời nảy

sang đời khác của giai cấp thống trị đối với người nông dân Vì thế kết thúc

truyện, Thị Nở “đội nhiên thấy thoáng hiện ra một cới lè gạch cũ bô không

xa nhà cửa và ung người qua lại” Mũ dâu là hình ảnh cái lò gạch cũ,

thúc vẫn băng hình ánh đây kết cấu vòng tròn của truyện đã thể hiện sự quân quanh, bế tắc không lối thoát của kiếp người nông dân bị ban cing hóa

Thư vậy, chính là sự bể tắc đã quản xuyến, bao trùm tac phim, gidng như bao

tác phẩm hiện thực khác củng thời, trước 1945 Lần đầu in thành sách, nha xuất bản Đời mới đã đổi tên lac nhằm thành Đôi lửa xứng đôi Với tên gọi nay, gid trị hiện thực của tác phẩm giảm đi nhiều Nhà xuất bản đặt tên tác phẩm như vậy chỉ nhằm mục đích thương mại, đáp ứng thị hiếu người đọc đương thời — tằng lớn thị dân, dáo cậu âm cô chiêu Cuối cùng, Nam Cao đã quyết định đổi tên tác phẩm thành Chỉ Phẻo Với tên gọi này, giá trí hiên thực

30

của tác phẩm thể hiện rõ nhất, sâu sắc nhất Truyện chủ yếu đề cập đến nhân

vật chính là Chí Phèo (tử hoàn cánh, diễn biển dến tỉnh cách, số phận của

nhân vật), các nhân vật, sự kiện khác đều xoay quanh nhân vật chính Chí

Phỏo để tạo nên xung đột mang linh kịch

Về tên gọi Chí Phẻo của nhân vật chính, một số nhà nghiên cứu điền đã

sưu tầm, tìm hiểu như sau: ở làng Đại Iloàng hồi Ấy có lão Trương Pháo,

chuyên làm nghề giết lợn Ông nảy thường bắt phẻo (ruột non của lợn) dé

bán Món này được rất nhiêu khách trong làng ưa chuộng Chí (hồi đỏ là thuê cho Trương Pháo) cũng học cách bắt phẻo cho chủ ban Chi bắt cũng ngon

như chủ Từ đó người ta gọi Chí là Chí Phẻo Cũng có cách giải thích khác

như sau: làng Đại lloàng có một người tên Chỉ, quê quán ở đâu không rõ,

người cao lo khốc mạnh Khi đân làng có việc, Chí thường giúp Các nhà cô

máu mặt thường thuê Chỉ đi đỏi nợ, xong việc cho Chí vải xu uống rượu

Lồng say, Chí nằm phỏo ở ngay đó ngủ nên người tz gọi là Chi Phéo

Những cách giải thích trên có thể đúng, có thê chỉ là võ đoản Nhưng

diéu đó không quan trọng Sự thật là xuất phát từ hoàn cảnh thực tế của

lịch sử, của vùng quê lam lũ thân thương, Nam Cao đã xây dựng được một

nhân vật điển hình bất hủ trong một tác phẩm bất tử của nền văn học Việt

Nam: Chi Phéo

2.1.2 Tim hiéu phong cách nghệ thuật của nhà vẫn Nam Cao

Nam Cao là một trong số những nhà văn hiện thực lớn nhất của nền văn học Việt Nam Ông thuộc trong số những cây bút hiểm hơi của nền văn

xuôi hiện dại có tư tưởng phong cách và thi pháp sáng tạo riêng độc đáo,

có những cách tân lớn lao góp phần quan trọng vào tiến trình hiện đại hóa

xiển văn học dân tộc

So với các nhà văn hiện thực phê phán như Nguyễn công Hoan, Ngô

Tat Tế, Vũ trọng Phụng, Nam Cao là người đến muộn song với tải năng và sự

nỗ lực của mình ông đã Irử thành đại điện ưu tủ nhất cho trào lưu văn học

hiện thực phê phán 1930 — 1945 Sáng tác của Nam Cao tập trung vào hai đề

31

tải: người nông dân vả người trí thức nghéo tude cach mang tháng tim Nam Cao không chí đừng lại ở việc phẫn ánh tình trang thể thăm của xã hội và con

người trước cách mạng mà còn trực tiếp phân tích, cắt nghĩa, truy tim nguyên

nhân dẩn tới tính trạng đó Dù ở để lài người nông dân hay người trí thức

am Cao đêu bộc lộ sự câm thông, thương xót trước những đau kh, bắt hạnh

của con người Tác phẩm của ông là lời kết án đanh thép xã hội thực dân nửa

phong kiến bat công cha dap nhân phẩm của con người, dỗng thời là tiếng kêu

khẩn thiết: hãy cứu lấy nhân phẩm con người

Về phương điện nghệ thuật, Nam Cao đã đánh dấu sự cách Lân ở nhiều mặt: kết cầu, nghệ thuật trần thuật, ngôn ngữ, nghệ thuật xây dựng nhân vật góp phần quan trọng vào việc thúc đây và hoàn thiện quá trình hiện đại hóa

niên văn học din tic

Mới đến phong cách nghệ thuật là nói đến cái riêng, cái độc đáo về tư tưởng cũng như nghệ thuật gẻ phẩm chất thấm mĩ thể hiện trong sáng tác của

mỗi nhả văn ưu tú Chỉ những nhá văn thực sự có tải năng mới có thể hình thánh phong cách riêng Bước vảo làng văn trong khí khuynh hướng văn học

hiện thực phê phán đã cú những tên tuổi được khẳng định với những phong

cách nghệ thuật độc đáo như: Nguyễn Công Hoan, Ngô 'tất lố, Vũ ‘Trong Phung, Nam Cao đã tạo cho mình một phong cách riêng, độc đáo không lẫn

với ai, để lại đầu ấn dậm nét trong lòng độc giả Trở thành đại diện ưu tú nhất

cho nên văn học hiện đại, Nam Cao tiếp nhận những thánh tựu mà các nhà

văn đi trước đã đạt được đẳng thời đem đến một phong cách riêng, mới lạ và

diy ấn tượng Ông chính là người đặt những măng màu cuối củng hoàn chỉnh

bite tranh của văn học hiện thực cả về mặt nội dung biểu hiện cũng như khâ xăng biểu hiện nghệ thuật

Chí Phèo được xem như kiệt tác tiêu biểu cho tài năng, phong cách

nghệ thuật của ông Muốn DIT tác phẩm đạt hiệu quả giáo viên phải nắm vững những đặc điểm nổi bật tạo nên phong cách nghệ thuật của Nam Cao (đề lãi,

chủ để, cốt truyện, kết cấu, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ, giọng

32

điệu), Lừ đó chỉ ra phong cách nghệ thuật của Nam Cao được thể hiện như thế

nao trong tác phẩm đó Điều đó sẽ giúp học sinh hiểu, giải mã tác phẩm dầy

đủ và sâu sắc hơn

* Dé tdi, chit dé

Sáng tác của Nam Cao trước cách mạng tập trung vào hai đề tài: người

nông dân và người trí thức Nam Cao thường hưởng ngỏi bút của mình vào

miêu tả những cái nhỏ nhặt, xoảng xinh cuộc sống hang ngảy, từ dé dat ra

những vấn đề có ý nghĩa xã hội to lớn, những triết lý sâu sắc về con người, cuộc sống, nghệ thuật Qua những sáng lắc về đề tài người nông dân, Nam

Cao đã dựng lên bức tranh chân thực về nông thôn Việt Nam nghèo đói, xơ

xác, đầy những xung đột, mâu thuẫn, trong đó cuộc sống của người nông dân

hiện lên hốt sức bi thám

Viết về người nông dân, ngoải cái nghèo, cái đói Nam Cao còn tập

trung miêu tá tình trạng những con người hiền lành, lương thiện luôn bị lăng

nhục, bị xúc phạm về nhân phẩm, bị day vào tình trạng tha hỏa, lưu manh

hoa Chi phéo, Binh chire, Nam Tho trong Chi Phéo von là những con người

lương thiện nhưng bị đẩy vào con đường tha hóa, lưu manh hoa, mat od nhan

hình và nhân tính Viết về những người nông dân bị đầy vào con đường tha hóa Nam Cao đã lên án gay git xã hội bất công, ngang trái đã chả đạp lên

nhân phẩm cơn người, déng thời phát hiện và khẳng dinh bản chất lương thiện

vẫn luôn tồn tại ở ngay cả những con người bị tha hóa ấy

Đề tai người tri thức tiểu tư sản khá quen thuộc đối với văn học Việt Nam 1930 - 1945 nhưng chỉ dến Nam Cao, với ngôi bút hiện thực tỉnh tao,

nghiêm ngặt, với sự phân tích tâm lý sắc sâo, hình ảnh những nhân vật trí thức tiểu Lư sản mới hiện lên thật cụ thể vả sinh động qua những tấn bí kịch tinh thần dai đẳng, bể tắc Đó lá bi kịch của những trí thức nghèo có tài năng, hoài

bão, khát vọng lớn lao nhưng bị hiện thực đói nghẻo gánh nặng áo cơm ghì

sát đất, không thực hiện được ước mơ của mình, luôn dẫn vặt, đèu đớn về lĩnh

thần như Hộ trong “Đi thừa”, Thứ trong “#Ống môn”, Dién trong “Gidng

33

sáng”

Tờủ viết về đề tải người nông dân hay trí thức tiểu tư sản Nam Cao dều

đụng lên bức tranh chân thực về xã hội Việt Nam trước cách mạng, đồng cảm,

thương xót với những đau khổ, bắt hạnh của con người Đồng thời khẳng định

phẩm chất của con người đủ bị hoàn cảnh chà đạp, vùi dập Dó chính là chủ

nghĩa nhân đạo cao cả bao trùm sáng tác của ông

* Cốt truyện, kết câu

"Trong tác phẩm của Nam Cao, cốt truyện có vai trò khá khiêm tốn, ông không coi đó là yếu tế hàng đầu lạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm Cốt truyện được xây dựng đơn giản, dường như không cần đến sự tổ chức, sắp xếp, thậm chí có tác phẩm không có cốt truyện

Nam Cao thường xây dựng cốt truyện trên cơ sở miễu lá những cuộc đấu tranh nội tâm của nhân vật Có thể nói, đây là một sự cách tân của Nam Cao, góp phần phát triển nên văn xuôi hiện đại Việt Nam

Trong sáng tác của Nam Cao la không chỉ gặp một kiểu kết cầu mà

thường thấy xuất hiện nhiêu kiểu kết cấu Dé là những kiểu kết phóng túng

mà chặt chế, lạo dựng những tinh huống, xếp đặt cáo sự kiện, tổ chức hộ thống tính cách hợp lý, biến chúng trở thành những phương tiện để thể hiện tư

tưởng của tác phẩm

Trong nhiều truyện Nam Cao sử dụng kiểu kết cấu di thẳng vào vẫn dé

trung tâm của tác phẩm (Chí Phèo, TH cách mõ, Từ ngày mẹ chết ) Ngay từ

những dòng đầu tiên của tác phẩm đã nói tới chỉ tiết, sự kiện thể hiện bản

chất, vẫn đễ cốt lõi của câu chuyện va sau dé nha văn mới quay lại phia sau,

miêu tả quăng đời quá khứ của nhân vật Ngay mở đầu truyện Chí Phẻo, Nam Cao đã để nhân vật xuất hiện bằng tiếng chửi: “Hẳ»n vừa đi vừa chửi Bao gid’ cling thé, cứ rượu xong là hẳn chửi Bắt đầu hẳn chửi trời

Cách mở truyện như vậy gây an tượng và tạo sự cuốn hút với người đọc về cuộc đời, số phận của nhân vật

Nam Cao cũng hay sử dụng và sử dụng thành công kiểu kết cầu vỏng

34

tròn - phần mở đầu và phần kết thúc oủa lác phẩm có sự tương ứng với nhau, những hỉnh ánh, những tỉnh tiết xuất hiện ở dầu tác phẩm bằng hình thức nảy

thay hình thức khác, lại được gợi ra một cách đẩy ám ảnh ở cuối tác phẩm

Doe Chi Phéo ta cic mii bi am ảnh bởi hình ánh “chiếc lò gạch cũ” xuất biện

ở phần đầu và phần cuối tác phẩm Hình ảnh ấy vừa có ý nghĩa mở đầu và kết thúc, khép lại cuộc đời của một kẻ khôn khể tủi nhục nhất trong xã hội thực

dân phong kiến, vừa như dự bảo về sự xuất hiện của một kiếp người mả số

phận chắc sẽ không kém phần bị kịch Bằng kiểu kết cầu này Nam Cao muốn nỏi rằng: chừng nảo xã hội còn nhiều bL công, ngang trái thì chừng ấy vẫn còn nhiều cuộc đời, nhiều số phân như Chí Phéo

Tiên cạnh kiểu kết cấu theo trình tự thời gian (Nghẻo, Di HHão ), trong

truyện gúa Nam Cuo la còn thấy xuất hiện kiểu kết cầu lắp ghép Đây là kiểu kết câu phổ biến trong điện ảnh Tác giả đã sắp xếp, tổ chức lại thời gian, tạo nền sự luận phiên giữa các cảnh với nhau Chỉ Phèo thuộc kiểu kết cấu như thế

Hướng ngòi bút vào việc miễu tả thể giới Linh thần bên trong của nhân

vật, Nam Cao thường xuyên lựa chon kiểu kết cầu tâm lý Có thé coi day là

kiểu kết cầu đặc trưng, cơ bản nhất trong tác phẩm của Nam Cao, đặc biệt là

những sáng tác về chủ để tiểu tư sản Những truyện ngắn Đởi thửa, Giăng

sáng, Nước mắt, Lão Hạc, Chí Phèo và tiều thuyết Sông mòn là những mẫu

mực về kiểu kết cấu này

Trong một tác phẩm, Nam Cao không chỉ sử dụng đơn thuần một kiểu

kết cấu mà thường kết hợp linh hoạt nhiều kiểu kết cấu tạo nên một hệ thống

hoàn chỉnh, trong đỏ có một kiểu kết cấu chính giữ vai trỏ chú dạo Có thể

xem Sống mòn và Chỉ phèo là những tác phẩm tiêu biểu hơn cả cho cách tổ

chức kết cầu này, ở đó ta thấy xuất hiện nhiều kiếu kết cấu: kết cấu đi thẳng

vào vấn để trung tâm, kết cấu vòng tròn, kết cầu lắp ghép góp phần tạo

nén tinh hap dẫn của tác phẩm

* Nghệ thuật miêu lá và phân tích lâm lý nhân vật

khi xây dựng nhân vat, Nam Cao tao an trong bing hai cách: hoặc là

35