Luận văn thạc sĩ xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học phần văn chương trình ngữ văn lớp 12 tập 1

Vỉ tính phức tạp của một tác phẩm văn chương, và nhiệm vụ của một giờ giáng day tác phẩm văn chương trong nhà trường nên việc thiết lập một hệ thống câu hỏi để giáo viên đẫn đắt học si

ĐẠI HỌC QUÔC GIÁ HA NOI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYEN TIT DIEP

XÂY DỰNG TIỆ THÔNG CÂU HỘI TIIEO MỤC TIỂU DẠY TIỌC

PHAN VAN— CHUONG TRINH NGU VAN LOP 12, TẬP 1

VĂN THẠC SĨ SU PHAM NGỮ VĂN

HA NOI— 2012

DALIIOC QUOC GIA IIA NỘI TRUONG DAI HOC GIÁO DỤC

NGUYEN THI DIEP

XAY DUNG IIE THONG CAU 1101 TIEO MUC TIEU DAY HOC

PHÂN VAN — CIIUONG TRINII NGU VAN LOP 12, TAP 1

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PIIAM NGỮ VĂN

CHUYỂN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

1 Bang 2.1 Các tác phẩm phần Văn — chương trình Ngữ văn 12, | 32

tap 1

2 Dắng 2.2 Câu hồi của các tác phẩm phần Văn chương trình | 34

Ngữ văn 12, tập 1 theo bic mục tiêu

3 Bảng 2.3 Mục tiêu cụ thể của các tác phẩm phần Văn — 41

chương trinh Ngit van 12, tập 1

4 Bang 2.4 Ié thông câu hỏi theo mục tiêu bậc l $1

Š Bang 2.5 I1é thông cầu hỏi theo mục tiêu bậc 2 53

6 Bang 2.6 IIệ thông câu hỏi theo mục tiêu bậc 3 55

MUC LUC

‘Trang

1.1 3 Nguyễn tắc xây dựng mục tiêu đạy học 12

1.1.4 Vai trò của mục tiêu đạy học TH Hàn 12

1.2.1 Khải niệm và bắn chất sâu hỏi - 13

1.2.2 Vai trò của câu hỏi trong dạy học 1ã

12.5 Tiêu chí xây đựng hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương

22

trong nhà trường phổ thông HH seteees

Những yêu cầu sư nhan đối với hệ vệ thống câu hỏi trong quá trình dạy

CHƯƠNG 2: Di XUAT HE THONG CAU HOI THEO MUC TIEU

DẠY TIỌC PHẢN VĂN — CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 12, TẠP

2.1 Khảo sát phân Văn - chương trình Ngữ văn 12, tập 1

2.2 Khảo sát hệ thông câu hỏi hướng dẫn học bài và câu hỏi luyện tập các tác

pham phan Van — chương trình Ngữ văn 12, tập 1 ¬ 33

2.2.2 Thống kế, phân loại câu hỏi - 33

2.3 Xác định mục tiêu dạy học cho các tác phẩm phần Văn chương trỉnh

2.3.2 Xác đình mục tiêu cho từng tác phẩm văn chương 41

2.4 Xây dựng hệ thống cầu hỏi theo mục tiêu đạy học SL

2.4.2 Hệ thống câu hỏi theo mục tiêu bậc 2

2

.3 Hệ thống câu hỏi theo mục tiêu bậc 3

2.5 Tiêu chí đánh giả hiệu quả của câu hỏi Lheo mục Liêu đạy học 34

TAI LIEU THAM KHAO

PUAN PIIY LEC

MO DAU

1 Lý do chon dễ tài

1.1 Câu hồi đóng một vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học nỏi

chung và dạy học các tác phẩm văn chương nói riêng Hệ thống câu hỏi gó ý

nghĩa như một phương pháp nhằm thực thi vai trỏ tổ chức, hướng dẫn, điều

khiển trong quá trinh đạy học của người thầy Hơn nữa, hoạt động day va học chi dat dược kết quả cao nhất khi có sự tương tác piữa người dạy và người

học nhằm đạt được mục tiêu bài học Làm thế nào để luôn tạo được sự tương

tác piữa người dạy và người học? Để làm dược diễu nảy, chúng ta phải tạo ra

những phương tiện giao tiếp hiệu quả, và sử dụng câu hỏi trong dạy — học là

một trong những phương tiện giao tiếp hiệu quả nhất Các nhà giáo dục của

chương trình dạy học cho tương lai của Intel cũng nhắn mạnh vai trò của cầu

hỏi: “ Dặt câu hỏi là trọng tâm của phương pháp dạy học tích cực Liêu quan trọng là phải lựa chọn được loại câu hồi thích hợp để kích thích tư duy của học sinh và thu hút các em vào các cuộc thảo luân hiệu quả” Vì vậy, đặt câu hỏi là một trong những kĩ năng cơ bản, cần thiết nhất của giáo viên trong quá

trình dạy học Ở Việt Nam, vấn đề sử dụng câu hói trong đạy học Văn từ lâu

đã được bản đến, nhưng cho đến nay, vẫn chưa có một lí thuyết về câu hồi có

tính chất bài bản, 4p dung réng rãi và phổ biến, nên việu đặt sâu hỏi trong sách piáo khoa, sách hướng dẫn, trong các giờ dạy học Văn vẫn còn rất tủy

tiện và còn nhiều bắt cập

Bên cạnh đỏ, những tác phẩm văn chương được dưa vào giáng day trong nhả trường phổ thông lä những văn bản nghệ thuật da nghĩa, phức tạp

nên việc giúp học sinh chiếm lĩnh được vẻ đẹp, giá trị của những tác phẩm ấy

không phải là diều đơn giản Vỉ tính phức tạp của một tác phẩm văn chương,

và nhiệm vụ của một giờ giáng day tác phẩm văn chương trong nhà trường

nên việc thiết lập một hệ thống câu hỏi để giáo viên đẫn đắt học sinh đi sâu khám phá những ting ¥ nghĩa sâu xa của văn bản là diều hết sức quan trọng,

1.2 Mục tiêu là thành tố rất quan trọng của quá trình dạy học Trong

dạy học, nêu không có mục tiêu xác định, sẽ không có bất kì cơ sở nào để lựa

chọn nội dung giảng đạy, phương pháp giảng đạy và cảng không thể đánh giá

được hiệu quả, giá trị của một bài giảng, môt khóa giáng hay cả một chương,

trình Một mục tiêu được xác định rõ sẽ giúp giáo viên suy nghĩ sâu sắc và

chín chắn trong việc lựa chọn và sắp xếp nội dung bải giảng, lim phương pháp truyền đạt tới học sinh dễ bài giảng có kết quả tất nhất Miục tiêu là cái

đích mả cả giáo viên và học sinh cần hướng tới Mục tiêu dạy học các tác

phẩm văn chương trong sách piáo khoa phổ thông nói chung và trong sách Ngữ văn 12, tập ] nói riêng mới chỉ dừng lại ở mục kết quả cần đạt, được nêu

chung chung và trừu tượng với những yêu cầu như: Nắm được, thấy được,

hiểu dược khiến cho học sinh rất khỏ hình dung dược cụ thể mình cần phải

đạt được những kiến thức ấy như thể nào Vì vậy, xây dựng mục tiêu dạy học

chi tiết, cụ thể cho từng bài học là một việc làm rất cần thiết Bên cạnh việc

xây dựng mục tiêu, còn phải thiết kế một hệ thống câu hỏi bám sát vào những

mục tiêu đó dé giúp học sinh biết cách tự khám phá, chiếm lĩnh giả trị của một tác phẩm văn chương, nâng cao chất lượng dạy học Những công việc

nảy đặc biệt có hiệu quả đối với việc dạy học các tác phẩm văn chương trong

chương trình sách giáo khua Ngữ văn 12, vì hầu hết, đó là những táo phẩm có dung lượng dài ma trong thời lượng một, hai tiết đạy trên lớp không thể đủ

thời gian đễ giáo viên và học sinh khám phá được hết cái hay và cải đẹp của

Câu hỏi đã có từ thời xa xưa Xôcrat, nhà triết học Hi Lạp cỗ đại (429

399 trước công nguyên) đã dùng câu hỏi để kích thích sự vận động của học sinh trong quá trình đạy học Câu hỏi không chỉ có ý nghĩa như một phương

pháp day học đặc biệt mà ngảy nay, nó cỏn dược nghiên cứu và phát triển

theo hướng cụ thể hóa, mang lại hiệu qua ung dung cao trong thực tiễn giảng

day

‘Trong day hoc Van, có nhiéu céng trinh khoa hoc nghién citu vé chu

hỏi như là một phương pháp dạy học Tiêu biểu như: Phương pháp luận dạy

học Văn (Z.1a Rez), Phương pháp dạy văn ở phổ thông (VA Nhiconxki),

Những cơ sở của dạy hạc nêu vấn để (V Ôkon) Ở Việt Nam, trong cuốn

giáo trình Phương pháp đạy học Văn, giáo sư Phan Trọng Luận cũng đã bàn

tới câu hỏi như một phương pháp day học Tác giả nảy, trong nhiều công trình

nghiên cứu của mình, cũng đã phân loại câu hỏi tải hiện vả câu hỏi sáng tao,

nhắn mạnh đặc điểm của câu hồi sáng tạo, câu hỏi nêu vẫn đề trong dạy học

tác phẩm văn chương Tuy nhiên, tác giá vẫn chưa đưa ra được những tiêu chí

xây dựng câu hỏi cụ thể để phục vụ cho dạy học Văn

Tác giả Trương Dĩnh trong cuốn Câu hỏi trong giảng văn đã đưa ra

một số vẫn để lí luận làm cơ sở xác định cấu trúc câu hỏi, phân loại câu hỏi

nhưng ông tập trung chủ yếu ở dạng sâu hỏi nêu vấn đề Trong cudn Nhiing

cơ sở khoa học của phương pháp đặt câu hỏi gợi mở trong dạy học tác phẩm

văn chương, tác giả Hoàng Dư cũng tập trung vào nghiên cửu cơ sở khoa học,

phân tích đạng câu hỏi gợi mở đổi với việc day học tác phẩm văn chương

'Tuy nhiên, các tác giá mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu và chú trọng dén

những câu hỏi nêu vẫn để, gợi mở Đây là một phạm vị hẹp và chưa thé dp

dung hiệu quả dối với tắt cả các tác phẩm văn chương,

Vận đề sử dụng câu hỏi và hiệu quả của việc sử dụng câu hỏi cũng đã

xuất hiện nhiều trên các tạp chí, các hội thảo khoa học Trên tạp chí Nghiên

cứu giáo dực số 2 /1995, tác giả Nguyễn Thanh Hùng có đề cập đến vai trỏ,

10

hiệu quả của việc sử dụng hệ thông cầu hỏi Ông nhân mạnh đến sự da dang,

linh hoạt khi sử dụng cầu hỏi như một tiêu chí mang lại hiệu quả cao cho giờ

đạy học tác phẩm văn chương Tuy việc sử dụng câu hỏi mang lại chât lượng,

hiệu quả cao nhưng chủng ta thầy áp dụng nó như thế nảo thí lại là một vẫn dễ

hoàn toàn không dé với giáo viên Vì vậy, trong bài Thiết kế câu hỏi day hoc

văn — mội thử thách với giáo viên đăng trên lạp chỉ Giáo dục, số 147/2006, tác giả Nguyễn Thị Hồng Nam của trường Đai học Cân Thơ đã dặt ra những

vấn đề khó khăn đối với giáo viên khi sử dụng hệ thống câu hỏi trong quá

trình đạy học Theo tác giả, thiết kế tình huống vả câu hỏi đôi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị một cách có ý thức Giáo viên phải suy nghĩ về việc hỏi

cái gì, điễn đạt câu hỏi như thé nào, đùng loại câu hỏi gì, thời gian và địa

diém nêu câu hỏi cũng như trình độ của dấi tượng được hỏi Cầu hỏi của giáo

viên tác động đến mức độ phát triển tư duy của học sinh I2o vậy, việc đặt câu

hỏi cảng khó khẩn, đỏi hỗi mỗi giáo viên cảng phải tích cực nghiên cứu, tìm

tòi rong một hôi thảo khoa học về phương pháp, tiến sĩ Phan Huy Dãng

cũng đã đưa ra tham luận: Mâw thuẫn đặc thù của tác phẩm văn học và cách

thức đặt uâu hỗi then chốt cho mội giờ giảng văn Tác giả đưa ra những cách

thức đặt câu hỏi khai thác từ mâu thuẫn đặc thủ, một yêu tổ quan trọng trong

nhận thức và quá trình chiếm lĩnh lác phẩm văn chương Việc xây đựng những câu hỏi xuất phát từ mâu thuẫn đặc thủ của tác phẩm có tác đụng dịnh

hướng trọng tâm vấn để của tác phẩm, tránh được sự tản mạn, rời rạc không

có diểm nhắn trong dặt cầu hói đối với quá trình giảng văn

‘Tac gi Nguyễn Viết Chữ trong cuốn Phương pháp dạy học tác phẩm

van chương trong nhà trường đã dành nhiều trang viết về cầu hỏi Ông đã đưa

ra những cơ sử lí luận, những yêu cầu có tính nguyên tắc cho việc dặt câu hỏi

trong quá trình dạy học vả vận dụng cách thức đặc câu hôi cho những thế loại

văn học tiêu biểu Tác giả phân chia thành 9 loại câu hỏi nhỏ khác nhau đối

il

với quá trinh day học Đây là những đóng góp lớn về mặt lí thuyết xây dựng

câu hỏi, đặc biệt lả việc vận dụng câu hỏi trong đạy học theo loại thể

Câu hỏi và sử dụng câu hỏi trong đạy học Văn còn là vẫn để mà nhiều

sinh viền, nhiều học viên quan tâm va lựa chọn làm để tải nghiên cứu cho

khóa luận, luận văn tốt nghiệp Luận vặn thạc sĩ của Củ Thị Lụa //£ thẳng câu

hỡi trong hưởng dẫn học văn chương trong sách giáo khoa (Ngữ văn 10 bộ

chuẩn Nxb GI2 2006), ĐHSP Hà Nội đã dé cập đến vai trò của việc sử dụng

hệ thống câu hỏi cũng như cách sử dụng hệ thống câu hỏi trong việc hướng

dẫn dọc hiểu các tác phẩm văn chương trong chương trình Ngữ văn 10 bộ chuẩn Đối với việc áp dụng hệ thống câu hỏi vào dạy một tác phẩm cu thể,

tác giả Iloàng Thị Khánh với đề tài: Xây đựng hệ thống câu hồi trong quá

trình dạy học doạn trích Hạnh phúc của một tạng gia, ĐHSP Hà Nội, 2008 và

luận văn thạc sĩ của Thế Thị Nhung: Sứ đụng câu hỏi trong dạy học văn bản Dan ghủa của Lorca của Thanh Thảo (NgŸ văn 12 tập 1) đã nghiên cửu và

triển khai việc xây dựng câu hỏi đổi với các văn bản cụ thể là hai đoan trích

Hạnh phúc của một tang gia và Đàn ghita của Lorea

Nhu vay, có thể khẳng định một điều là các nhà khoa học, các nhà sư

phạm đều quan tâm đến vẫn để câu hỏi trong dạy học Ngữ văn, đặc biệt là vai

trò cửa nd đổi với quá trình chiếm lĩnh giá trị tác phẩm văn chương Mặc đù hiện nay vẫn chua có một piảo trinh, một tài liêu thống nhất, dầy dủ về quan

niệm câu hỏi, về những tiêu chỉ, yêu cầu, nguyên tắc sử dụng câu hỏi thì các

công trình nghiên cứu, các bài viết dã công hế cũng đã góp phần tích cực vào

thưc tế dạy học của mỗi giáo viên khi xây dựng hệ thẳng câu hỏi trong piảng,

đạy từng giờ học, từng bài học cụ thể Và đây cũng là những nguồn tư liệu

quý bảu có tỉnh chất gợi mở piúp chúng tôi thực hiện để tải này

12

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu và đề xuất được một hệ thông câu hỏi đựa vào mục tiêu

bài học nhằm piúp học sinh tự khám phá, chiếm lĩnh được nội dung giả trị

của các tác phẩm văn chương trong chương trinh Ngữ văn 12, tập 1, từ đó góp

phần dỗi mới phương pháp day học, nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn

- Xây dựng piáo án thực nghiệm dối với hai bài học cu thé: Séng của

Xuân Quỳnh và Người lái đò sông Dà của Nguyễn Tuân

3.2 Nhiệm vụ nghiÊn cứu

- Khảo sát câu hỏi hướng dẫn đọc bài và câu hỏi luyện tập trong sách

giáo khoa Ngữ văn 12, tập 1

- Xác dịnh mục tiêu bài học cho cắc tác phẩm văn chương trong

chương trinh Ngữ văn 12, tap 1

- Đề xuãi cách xây dựng cầu hỗi dựa vào mục tiêu bài học của các táo

phẩm văn chương chương trình Ngữ văn 12, tập 1

- Xây dựng giáo án thực nghiệm và thực nghiệm sư phạm tại trường

phổ thông hai tác phẩm: Sóng và Người lái đỏ sông Đã đề

thi của để tải

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đi tượng nghiên của

Câu hồi đạy học theo mục tiêu bài học của các tác phẩm văn chương

chương trình Ngữ văn 12, lập 1

+42 Phạm ví nghiên cứu

Các bài đọc hiểu Văn trong chương trình Ngữ văn 12, tập 1 và việc xây

dựng và sử dụng câu hỏi theo mục tiểu bài học trong dạy học tác phẩm văn

chương — chương trình Xgữ văn 12, tập 1

5 Phương pháp nghiên cau

Dễ thực hiện triển khai đề tài, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cửu sau:

- Phương pháp nghiên cửu lý thuyết: Chúng tôi nghiên cửu những lý

thuyết về mục tiêu và câu hỏi trong dạy học Văn để xác định mục tiêu và xây

dung hệ thắng câu hỗi thco mục tiêu dạy học cho các tác phẩm chương trình Ngữ văn 12, tập 1

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phương pháp này được chúng tôi

dùng để phân tích, tổng hợp các câu hỏi hướng dẫn học bài và luyện tập của

các bài học từ đó xây dựng được một hệ thống câu hói theo mục tiêu đạy học

- Phương pháp khảo sát, thống kẻ, phân loại: Chúng tôi tiến hành khảo sắt và thẳng kê, phân loại các tác phẩm phần Văn và hệ thống cầu hỏi hướng

dẫn học bài, câu hỏi luyện tập của các tác phẩm thuộc phần Văn — chương trình Ngữ văn 12, tập 1

- Phương pháp thực nghiệm sư pham: Thực nghiệm đối chứng quy trình đạy học có vận dụng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu đạy học trong đạy

học hai tác phẩm Sóng của Xuân Quynh va Nguoi Idi đò sông Đà của Nguyễn

'Tvân đối với 4 lớp 12 tại 2 trường THET

6 Câu trúc luận văn

Ngoài phần mở dẫu, kết luận, phụ lục và tải liệu tham khảo, nội dung

của luận văn được trinh bày trong 3 chương:

Chương 1: Những vẫn dé chung về mục tiêu và câu hỏi tong day học

LLL Khai niém muc tiéu day hoe

Có nhiều quan niệm về mục tigu day hoc Theo R Mager, mục tiêu

day hoc là một lời phát biểu mô tả những sự thay đối có tính mong muốn ở

người học sau quả trình dạy học Còn Chr Mocrtler lai cho rằng mục tiêu dạy học là sự mô tả về trạng thái người học sau quá trình đạy học đạt được Có lẽ,

S Bloom là người đưa ra được định nghĩa đây đủ nhất về mục tiêu day học

‘Theo ông, “Nói đến mục tiêu dạy học là chúng tôi muốn nói dến lỗi phát biểu

rỡ rằng về các phương thức theo đó chúng ta có thể mong đợi tạo nên sự thay đối hành ví ở học sinh thông qua day học” Như vậy nghĩa là các phương thức theo đó học sinh thay đổi ý kiến thức đư duy) tỉnh câm vả đông cơ tâm lý hóa (kĩ năng, kĩ xảo) Từ những quan niệm trên, chúng ta có thể hiểu mục tiêu

đạy học là sự mô tả trạng thái mong muốn ở người học bao gầm hành vi va

nội dung sau quá trình dạy học

41.12 Phân loại mục hHêu đạp học

1.1.2.1 Mục tiêu nhận thức

Năm 1956, B Bloom đã cho xuất bản cuốn sách Sự phân loại các mục

tiểu giáo dục Ông chia lĩnh vực nhận thức thành 6 cấp độ, đó là:

- Nhớ (knowledge): Được định nghĩa lả sự nhớ lại các dữ liệu đã học

được trước đây Điều đó có nghĩa là một người có thể nhắc lại một loạt đữ liệu, từ các sự kiên đơn giản dến các lý thuyết phức tạp, tải hiện trong trí nhớ những thông tin cần thiết Đây là cấp độ thấp nhất của kết quả học tập trong,

lĩnh vực nhận thức

- Thông hiểu (comprehension): Được định nghĩa là khã năng nắm được

ý nghĩa của tải liệu Diễu đó có thể thể hiện bằng việc chuyển tải liệu từ dạng nảy sang dạng khác (từ các từ sang số liệu), bằng cách giải thích tài liệu (giải

thích hoặc tóm tắt) vá bằng cách ước lượng xu hưởng tương lai (dự bảo các hệ

quả hoặc ảnh hưởng) Kết quả học tập ở cấp độ này cao hơn so với nhớ, vả là

mức thấp nhất của việc thấu hiểu sự vật

- Van dung (application): Được dịnh nghĩa là khả năng sử dụng các tải

liệu đã học vào một hoàn cảnh cụ thể mới Điều đó có thể bao gồm việc áp

dụng các quy tắc, phương pháp, khái niệm, nguyên lý, định luật vả lý thuyết Kết quả học tập trong lĩnh vực này đỏi hỏi cấp độ thấu hiểu cao hơn so với cấp độ hiểu trên đây

- Phân tích (analysis): Được dịnh nghĩa là khả năng phân chia một tài

liệu ra thành các phan của nó sao cho có thể hiểu được các cầu trúc tổ chức

của nó Điều đó có thể bao gồm việc chỉ ra đúng các bộ phận, phân tích mối

quan hệ giữa các bô phân, và nhận biết được các nguyên lý tổ chức được bao

hàm Kết quả học tập ở đây thể hiện một mức độ trí tuệ cao hơn so với mức

hiểu và ap dựng vì nó đỏi hỏi một sự thấu hiểu cã nội dưng và hình thái cấu

trúc của tài liều

- Tổng hợp (synthesis): Được định nghĩa là khả năng sắp xếp các bộ phân lại với nhau để hinh thành một tổng thể mới Điều đỏ có thể bao gồm

việc tạo ra mỘt cuộc giao tiếp đơn nhất (chủ để hoặc bài phát biểu), một kế

hoạch hành động (dự án nghiên cửu), hoặc một mạng lưới các quan hệ rừu

tượng (sơ đỗ dé phân lớp thông tin) Kết quả học tập trong lĩnh vực này nhắn

mạnh các hảnh vi sáng tạo, đặc biệt tập trung chủ yêu vào việc hình thành các

mô hình hoặc cầu trúc mới

- Đánh giá (evaluation): Được định nghĩa là khả năng xác định giả trị

của tài liệu (tuyên bế, tiểu thuyết, thơ, báo cáo nghiên cứu) Việc đánh giá

dựa trên các tiêu chỉ nhất dịnh Đó cá thể là các tiêu chỉ bên trong (cách tổ

16

chức) hoặc các tiêu chí bên ngoải (phủ hợp với mục đích), và người đánh giá

phải tự xác định hoặc được cung cấp các tiêu chí Kết quả học tập trong lĩnh vực này là cao nhất trong các cấp bậc nhận thức vì nó chửa các yêu tố của

mọi cấp bậc khác

Theo sáu bậc nhận thức trên, trong dạy học, imục tiêu nhận thức thường

được phân thánh 3 cắp dé ngắn gọn hơn như sau

- Mục tiêu bậc 1: Tái hiện (tương ứng với cấp độ nhớ)

- Mục tiêu bậc 2: Tái tạo (tương ứng với cấp độ hiểu, vận dụng, phân

tích, tổng hợp)

- Mục tiêu bậc 3: Sáng tạo (tương ứng với cấp độ đánh giá)

1412.2 Mue tiéu kĩ năng

Bloom gọi loại mục tiêu này là mục tiêu tâm vận Lĩnh vực này liên

quan đến các kĩ năng thao tác chân tay dùng đến cơ bắp hoặc những sự đáp

ứng vận động hoặc đỏi hỏi có sự phối hợp giữa cơ bắp và hệ thần kinh, bao

gôm 5 mức đô sau đây:

- Bất chước (mitation): Làm theo một hành động đã được quan sát

ân kinh

nhưng thiểu sự phối hợp giữa cơ bắp và hệ

- Thao tác (manipulation): Làm theo một hảnh động đã được quan sát

thường theo sự chỉ dẫn, thể hiện một số sự phối hợp giữa cơ bắp và hệ thần

- Liên kết (articulation): Thực hiện thành thạo một hành động thể lực

có sự phối hợp của một loạt các hành động khác

- Tự nhiên hoá (naturalization): Biển một hành động thể lực thành công,

việc thường lâm để mở rộng nó ra và làm cho nó trở thành một sự đáp ứng tự

động, không gò bó và cuối củng thành một sự đáp ứng thuộc về tiêm thức hay

ban nang

i?

Trong đạy học nói chung và dạy học môn Ngữ văn nói riêng, mục Liêu

kĩ năng phải chỉ ra những kĩ năng gì người học đạt được sau khi học trong một hoàn cảnh hay một điều kiện nào đó Mục tiêu này thường gắn với với

é lai, doc

các kĩ năng như: Đọc — hiểu văn bản: phân tích nhân vật, tác phẩm:

thuộc được văn bản, tóm tắt văn bản, tom tắt văn bản và một số kĩ năng khác như làm việc nhóm, thuyẾt trình

1.1.2.3 Mục tiêu thái dộ

Dloom gọi mục tiêu này là mục tiêu cảm xúc Lĩnh vực này liên quan

đến các mục dích thuộc về hứng thú, thái độ và giá trị, bao pm 5 mức độ sau

đây

- Tiếp thu (receiving): Nhạy cảm với một sự động viên khuyến khích

nào dớ và có một sự tự nguyện tiếp thu hoặc chú tâm vào đó

- Dáp ứng (responding): Lôi cuốn vào một chủ đễ, một hoạt động hoặc một sự kiện để mở rộng việc tìm tỏi nó, làm việc với nó và tham gia vào đó

- Hình thành giá trị (valuing): Cam kết tiễn tới một sự vững tin vào các

mục tiêu, tư tưởng và niềm tin nào đó

- Tổ chức (organisatzon): TỔ chức các giá trị thành một hệ thông, có sự

nhận thức hoặc sự xác đáng và các mỗi quan hệ của các giá trị phủ hợp, vả

xây dựng nên các giá trị cá nhân nổi bật

- Đặc trưng hoá bởi một tập hợp gié tri (characterization by a value

complex): Tích hợp các niềm tin, tư tưởng va thái độ thành một triết lí tổng

thể hoặc Lim nhìn rộng như thể giới quan

Vì cơ sở của thái dộ là nhận thức và thể hiện qua hành vi nên mục tiêu

thai độ cũng thể hiện trong mục tiêu nhận thức và mục tiêu kĩ năng nhưng

mục tiêu thái độ cũng cần mở rộng hơn ra ngoài phạm vi bài dạy và nó hên quan đến mục tiêu giáo dục nhân cách toàn diện Trong dạy học môn Ngữ văn

mục tiêu này thường gắn với những cẩm xúc và hành vi như: Yêu mến, hứng

18

thú, say mê, tự hao déi voi một tác phẩm văn học, một nhãn vật văn học,

với quê hương, đất nước

1.1.3 Nguyên tắc xây dựng mục tiêu đạy học

Khi xây dựng mục tiêu đạy học, cần đấm bảo những nguyên tắc sau:

- Mục tiêu đạy học phải định hướng cho các hoạt động đạy học Dựa

vào các mục tiêu đã dược xác dịnh, giáo viên phải hình dung được sẽ dùng

những phương phản đạy học nào dễ có thể đạt dược những mục tiêu dó

- Mục tiêu dạy học phải định hướng cho việc tìm tài liệu học tập của

giáo viên và học sinh Để lam được điều này, mục tiểu phải dược xây dựng, chỉ tiết, cụ thể, chỉ rõ các tài liệu học tập chính và tài liệu liên quan để học

sinh biết tìm và khai thác tải liệu

- Mục tiêu phải có tinh phát triển, thể hiện các con dường di tới chứ

không phải là các điểm cuối cùng Miục tiêu không phải để chỉ cái đích cudi cùng sau mỗi bài học, mục tiêu phải chỉ ra cách thức và quá trình thực hiện để

đi đến cái đích đó,

- Mục tiêu dạy học phải mô tá những hành vi (quan sát được] mà học

sinh sẽ thực hiện được chứ không phải hành vi được thực hiện bởi giáo viên

Những hành vi này được thể hiện bằng những động từ cụ thể như: Kể được, trình bày được, tóm tắt được, viết được, phân tích được chứ không phải những động tir chung chung, trừu tượng như: Hiểu được, nắm dược, thấy

được

- Mục Liêu day học phải định hướng cho việc dánh giá Khi xây dựng mue tiêu cần mô tả rõ rằng có tính công khai các khía cạnh hoặc kích cỡ các hoạt động thực hành của người học nhằm giúp người bọc xác định được công

việc đạt dược ở mức đỗ nào đồng thời giúp người học có cơ sở để tự kiểm tra,

đánh giá bản thân

19

1.1.4 Vai trò của mục tiêu dạy học

Mục tiêu là thành tổ rất quan trọng của quá trình day hoe ‘Irong day

học, nếu không có mục tiêu xác định, sẽ không có cơ sở nào để lựa chọn nội

dụng giảng day, phương pháp giảng day va cảng không thể đánh giá được

hiệu quả, giá trị của một bải giảng, một khóa giảng hay cả một chương trình

Một mục tiêu dược xác dịnh rũ sẽ giúp giáo viên lựa chọn và sắp xếp nội đung bài giảng, tìm phương pháp truyền đạt tới học sinh để bài giảng có kết

quả tốt nhất Các mục tiêu được xác định còn là cái mốc để giáo viên đánh giá

được sự tiến bộ của học sinh đến mức nảo theo chiều hướng dã dịnh Mục tiêu

là cái đích mà cả học sinh và giáo viên cần hướng tới Thông qua các bải kiểm

tra, giáo viên sẽ đánh giá được tỉnh trạng nhận thức của học sinh, đo được

năng lực của học sinh trong việc thực hiện hành dộng mà giáo viên mong

muốn Nhưng kết quả kiểm tra chỉ thực sự phản ánh chính xác nếu nội dung

bai kiém tra đã được định hướng bởi một hệ mục tiêu rõ rằng và đầy đủ Mục

tiêu chính là cơ sở để viết được các câu hỏi thi tốt nhất Học sinh nim được

những mục tiêu mà giáo viên đặt ra sẽ tự đánh giá được sự tiến bộ của bản

thân trong việc chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng kĩ xảo, tự tổ chức quá trình học

tập của bản thân theo một định hướng rõ ràng Từ đó, học sinh biết lựa chọn

cách học nhằm đạt hiệu quả cao nhất Như vậy, việc xác định mục Liêu trước

khi xây dựng nội dung bai giảng sẽ có ý nghĩa hết sức quan trọng Một hệ

mục tiêu được đặt ra đây đủ cả về mặt nhận thức, kĩ năng, thải độ sẽ hướng

toàn bộ quả trình day hoc đạt tới một hiệu quả dạy học tốt nhất Mục tiêu hỗ

trợ giáo viên xác dịnh hình thức tổ chức dạy học, chọn các hình thức dạy học

và các công cụ kiểm tra đánh giá phủ hợp nhất Mục tiêu giúp học sinh phát

triển các năng lực trí tuê, các phẩm chất tư duy, các kĩ năng hảnh động vả cả niềm say mê đối với môn học

1.2 Về câu hồi trong đạy học Văn

1.2.1 Khải mệm và bản chất câu hỏi

20

1.2.1.1 Khái niệm

'theo Arbdot: “Câu hỏi l4 một mệnh để trong đó chứa đựng cả cái đã

biết và cái chưa biết”: Câu hỏi = Cái đã biết ! Cái chưa biết Hồi là “nói ra

điều minh muốn người ta cho mình biết với yêu cầu dược trả lời” hay “nói ra

điều mình đòi hồi hoặc mong muốn ở người ta với yêu câu được đáp ứng”

Câu hỏi có vai trỏ vô củng quan trọng trong hoại động nhận thức của con người vả trong day hoe Trong dạy học, câu hỏi là một dạng cấu trúc

ngôn ngữ để điễn đạt một yêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh lệnh mà người học

cần phái giải quyết Con người chỉ đặt cầu hỏi và nêu những thắc mắc khi hiểu biết chưa đây đủ và cần hiểu biết thêm Sự tương quan giữa cái đã biết và

cái chưa biết thúc đây việc mở rộng hiểu biết của con người, buộc con người

phải xác định rõ cái mình đã biết và cái mình chưa biết, từ đó dặt ra những,

câu hỏi như: thế nao? vi sao? dé lam gÌ1 Lúc này, câu hói thực sự trở thành

sẵn phẩm của quá trình nhận thức Trong đạy học, việc xác định những điều

đã biết, chưa biết hoặc còn đang nghỉ ngờ để đặt ra câu hỏi phù hợp la diéu

không thể thiếu

1.2.1.2 Bán chất của câu hỏi

Bắn chất của câu hỏi đã được nghiên cứu từ thời Hi Lạp cỗ đại Arixtốt

là người đầu tiên biết phân tích câu hỏi đưới góc độ logic và ông cho rằng đặc

trưng cơ bán của cầu hỏi là buộc người hỏi phải lựa chọn các giải pháp có tính

chất trái ngược nhau, do đó con người phải có phản ứng lựa chọn, hoặc hiểu

cách này, hoặc hiểu cách khác Theo mô hình công thức: “Câu hỏi — Cai da

biết— Cái chưa biết”, rõ rằng con người sẽ không có gì để tranh cãi, thảo luận

hay thắc mắc khi chưa có một hiểu biết gì về đối tượng hoặc đã biết tất cả về

dỗi tượng Ấy

'Theo Đêcac, câu hỏi như một hình thức loglc có vai tò to lớn trong sự

vận động của tư duy từ chưa biết đến biết, chỉ ra các phương thức xây đựng

21

và giải quyết câu hỏi Đó lá những quan niệm được sử dụng lrong phương

pháp luận khoa học, trong đạy vá học

Ban chat cua câu hỏi cũng được để cập đến trong các nghiên cứu của

một số nhà khoa học Nga như P.X.Popov, P.V.Tavanhos, D.v.Copnhin Các

tác giả trên đêu đã đề cập đến một vấn để rất cơ bản là liệu câu hồi có phải là

một hình thức tư tưởng ngang hàng với khái mêm, phản đoán và suy luận hay

không Việc thửa nhận câu hỏi là một hình thức dặc biệt của tư duy hay chỉ là

một phản đoán đơn giản đều có ý nghĩa phương pháp luận rất quan trọng

'Thửa nhận câu hỏi là một hình thức tư duy có nghĩa là thửa nhận một cầu trúc

logic và bản chất nhận thức đặc trưng của nó Còn nếu xem câu hỏi lả một

đạng phán đoán đơn giản tức là đã quy sự khác nhau giữa chúng về khía cạnh

ngôn ngữ học, tâm li hoc

P.V.Côpnhm đánh giá câu hỏi là một hình thức đặc biệt của phán đoán,

là một mức độ gũa sự phát triển phán đoán Ông nêu một đặc trưng quan trong

của câu hới là nó có chức nẵng kích thích chúng ta nghiên cứu làm sáng tỏ

một điều gì đó, thông báo và phát triển tư tưởng Dặc trưng đỏ xác định cầu trúc của câu hỏi gỗm hai phần

'hông báo vả phát vẫn, phán đoán thông báo tạo cơ sở cho câu hỏi

Câu hỏi bao giờ cũng bao gỗm nhiều hơn phán đoán — thông báo, bởi vì nó bao gdm trong dé cá phát vẫn nghĩa là có sự kích thích thỏa mãn nhu cầu hiểu

biết thêm Khi đó trong câu hỏi phán đoán chỉ ra: những yếu tổ nào của tư

duy là chưa biết sẽ tiếp tục phát triển phán doán theo hướng nào

Với P.X.Popov, ông nhắn mạnh đặc diễm câu hôi như một hoạt dộng,

tư duy đặc trưng “cho biết chuyển từ cái ta đã biết đến cái còn chưa biết”

Từ những quan điểm trên, chủng ta thấy rằng các tác giá đã để cập dén những khía cạnh hết sức quan trọng vé ban chat nhân thức luận của câu hỏi,

cấu trúc câu hỏi, phân loại câu hỏi, vai trò của câu hỏi trong đó có quan

diém cho rằng: Trong, nhận thức, câu hỏi như là một hình thức biểu hiện logie

22

từ chưa biết đến biết, như là giai đoạn của kiến thức đang hình thành và có ý

nghĩa quan trọng làm cơ sở cho chúng tôi nghiên cứu, xây dựng và sử dụng câu hỏi để tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học phần

Văn — chương trinh Ngữ văn 12, tập 1

1.2.2 Vai trò của câu hồi trang day học

1.2.2.1 Đối với giáo viên

- Câu hỏi là phương tiện giúp giáo viên truyền đạt trí thức tới học sinh

một cách hữu hiệu Có nhiều cách khác nhau để giúp học sinh tiếp thu tri thức

nhưng chỉ bằng cách sử dụng câu hỏi, học sinh mới có cơ hội vừa lĩnh hội trí

thức, vừa phát triển tư duy

- Câu hỏi là công cụ, phương tiện để giáo viên định hướng cho học sinh

tìm hiểu, chiếm lĩnh trí thức, giúp học sinh tự học, tự chiếm lĩnh tác nhằm văn

chương

- Câu hỏi được dùng để khắc sâu, củng cỗ kiến thức trong quá trình

truyền đạt kiến thức mới đồng thời khắc phục được tình trang học sinh ghi nhớ máy móc

- Câu hỗi lá công cụ chủ yếu để kiểm tra, đánh giá năng lực học sinh

'Thêng qua câu trả lời của học sinh, giáo viên có thể biết được vốn kiến

thức, khả năng, mức độ tiếp thu bài của học sinh Từ đó, giáo viên có thể diều chính phương pháp dạy cho phủ hợp hơn

- Dạy học bằng câu hồi giúp giáo viên tạo được không khí gần gũi,

thân thiết với học sinh, và học sinh lĩnh hội lrí thức nhanh hơn và sâu hơn

Học sinh có thể dùng câu hỏi dễ nêu những vấn dễ quan tâm, thắc mắc về nội

dung bài học với giáo viên, giữa giáo viên và học sinh có sự tương tác với

nhau từ đó tạo dược bầu không khi thoải mái, thân thiết trong lớp học

1.2.2.2 Đải với học sinh

- Hệ thống câu hỏi là công cụ giúp học sinh khám phá tri thức của các

tác phẩm Hệ thống câu hỏi có vai trò định hướng cho học sinh biết dược dâu

là vấn đỀ Irọng lãm, cốt lỗi của tác phẩm để lim hiểu, chiếm lĩnh Nếu không

có câu hỏi, sẽ không có căn cứ nảo để học sinh tìm hiểu tác phẩm

- IIé thong câu hỏi giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, sáng,

tạo trong học tập Thông qua những câu hỗi mà giáo viên sử đụng trong quá

trình đạy học, học sinh sé thể hiện sự tích cực, chủ động trong học tập và khả

năng tư đuy qua việc hiểu câu hỏi, trả lời câu hỏi của giáo viên hoặc qua chính những câu hỏi mà các em hỏi giáo viên về nội dung bải học hoặc những,

vấn để liên quan đến bài học

- Hệ thẳng câu hỏi có vai trò phát triển tư duy cho học sinh Tư đuy có

mỗi quan hệ chặt chẽ với ngôn ngỡ Việc suy nghĩ và trả lời câu hồi sẽ rẻn

luyện cho học sinh kĩ năng diễn đạt bằng lời nói, lập luận logic, xử lí thông tin

một cách nhanh nhạy từ dó phát triển năng lực tư duy cho học sinh

- Hạo điều kiện cho học sinh tự học và rèn luyện phương pháp học

Thông qua hệ thống câu hỏi, học sinh có thể tự mình khám phá, chiém lĩnh

giả trị của tác phẩm, tìm ra phương pháp học phủ hợp nhất để có thể chiếm

lĩnh được những trị thức ay

1.2.3 Céc legi cau hei

1.3.3.1 Phân loại câu hỏi theo mức độ tư dụy

Thco sáu cấp độ nhận thức của Bloom: Nhớ, hiểu, vận dung, phân tích, tổng hợp, dánh giá câu hỏi có thể được chia thành sảu cấp đề, các gấp độ

được xếp từ thấp đến cao:

- Câu hỗi mức độ nhớ (biết): Câu hỏi yêu cầu học sinh nh:

lại kiến thức đã biết vả học sinh trả lời câu hôi bằng sự tái hiện và lặp lại

- Câu hỏi mức độ hiểu: Câu hỏi yêu câu học sinh tổ chức, sắp xếp lại

các kiến thức đã học và diễn đạt diễu đã biết thco ý minh chứng tỏ dã thông, hiểu chứ không phải là chỉ biết và nhớ

- Câu hồi mức độ vận dụng: Câu hỏi yêu cầu học sinh vận dụng kiến

thức đã học vào một tình huồng mới khác với tình huống trong bài học

- Câu hỏi mức độ phân Lích: Câu hỏi yêu cầu học sinh phân tích nguyên

nhân hay kết quả của một hiện tượng, tìm kiếm bằng chứng cho một luận

điểm

- Câu hỏi mức dộ tổng hợp: Câu hỏi yêu cầu học sinh vận đụng, phối

hợp các kiến thức đã có giải đáp vẫn đề khái quát bơn bằng suy nghĩ sáng tao

của bản thân

- Câu hỏi mức độ đánh piá: Câu hồi yêu cầu học sinh nhận dịnh, phán

đoán về ý nghĩa của kiến thức, giả trị của một tư tưởng, vai trò của một học

thuyết

1.2.3.2 Phân loại câu hỏi dựa vào nội dung mà câu hỏi phản ảnh

Theo nội dung mà câu hỏi phản ánh, câu hồi được chia thành:

- Câu hỏi nêu các sự kiện

- Câu hỏi xác định các dâu hiệu bản chất

- Câu hỏi xác định mỗi quan hệ

- Câu hỏi xác định cơ chế

- Câu hỏi xác định phương pháp khoa hạc

- Câu hỏi xác định ý nghĩa lí luận hay thực tiễn của kiến thức

1.2.3.3 Phân loại câu hỏi để hình thành, phát triển năng lực nhận thúc

Gồm những loại câu hồi sau

- Câu hỏi rẻn luyện kĩ năng quan sat

- Câu hỏi rèn luyện kĩ năng phân tích

- Câu hỏi rẻn luyện kĩ năng tổng hop

- Câu hỏi rèn luyện kĩ năng so sánh

- Câu hỏi rèn luyện kĩ năng sử dụng con đường quy nạp

- Câu hỏi rẻn luyện kĩ năng sử dụng con đường diễn dịch

1.2.3.4 Phân loại câu hỏi theo mức độ tích cực trong dạy học

Gồm các loại câu hồi:

- Câu hỏi tái hiện, trình bảy lại kiến thức

- Câu hỏi tìm tòi bộ phận

- Câu bói phát huy tính tích cực, sáng tạo trơng học tập của học sinh

1.2.3.5 Phan loại câu hỏi theo các giai đoạn của quá trình day hoc:

Gầm cáo loại câu hồi

- Câu hỏi hình thành kiến thức mới

- Câu hỏi cứng cố, luyện tập, hoàn thiện kiến thức

-_ Câu hỏi kiểm tra, dánh piá

1.286 Phân loại câu hỏi dựa vào đặc irưng của bộ môn Văn trong nhà

trường

'IYong Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường,

'TS.Nguyễn Viết Chữ đã đưa ra hệ thống câu hồi cảm thụ để dạy học tác phẩm

văn chương trong nha trường, gồm 3 nhóm câu hỏi: cắm xúc, liên tưởng

tưởng tượng, tìm hiểu nội dung và hình thức của tác phẩm

* Hệ thông câu hỗi cảm xúc: Là hệ (hông câu hỗi tìm ra phân ứng trực giác của người đọc bị tác đông bởi nội dung và hình thức của tác phẩm ở mức

độ ấn tượng ban đầu Nó đi sâu vào cảm xúc thim mi

- Câu hỏi cắm xúc vật chất: Loại câu hỏi này thiên về những cảm xúc

vật chất của người đọc như vui, buôn, sợ hãi, căm ghét, đau khổ, yêu, thích

trước sự tác động của số phận nhân vật trong văn xuôi, mâu thuẫn có tính chat

xã hôi trong xung dột của số phận cá nhân và xã hội trong kịch và tâm trang

của nhân vật trữ tình trong thơ

- Câu hỏi cảm xúc nghệ thuật: Là loại câu hỏi hưởng về những rung dông ban dầu của người đọc bởi tác động của những hình thức nghệ thuật độc

đáo, đặc sắc trong tác phẩm như ngữ điệu, nhạc tính trong thơ, hoặc cấu trúc

độc dáo trong văn xuôi

* Hệ thông câu hãi liên tưởng và tưởng tượng: Thiên về sự hình dung

của người đọc Những câu hỏi này giúp người đọc xác nhận sự hình dung của

26

minh đưới lác động của hình tượng văn học Hệ thẳng câu hỏi nảy gồm hai

loại: Tái hiện và tái tạo

- Hệ thông câu hôi hình dung, tưởng tượng tái hiện: Đỏi hỏi giáo viên

vả học sinh tự xác định bức tranh nghệ thuật tron tâm hồn mình khi đọc tác phẩm hoặc khơi gợi trí tưởng tượng trong và sau khi đọc

- Hệ thống câu hỏi hình dưng, tưởng tượng tái lạo: Đi vào những bức

tranh nghệ thuật bộ phận, sắc sảo, tình tế, có tính chất phát hiện, sáng tạo

* Hệ thống câu hải tìm hiểu nội dung và hình thức của tác phẩm

- Hệ thẳng câu hỏi hiểu biết về nội đung tác phẩm văn học: Có ba mức

độ trong hệ thống nhỏ: Kế lại được, phân tích lí giải, phát biểu quan điểm

- Iệ thống câu hỏi hiểu biết về hình thức tác phẩm văn học: Gợi ý người dọc đi sâu vào khám phá các chỉ tiết nghệ thuật và cấu trúc của tác

phẩm:

¡ Câu hỏi chỉ tiết hình thức: Là hệ thống câu hỏi thiên về những chỉ Liết

sơ sánh hình thức nghệ thuật tác phẩm [Dựa vào đặc trưng loại thể, những nét đặc sắc trong hình thức nghệ thuật của tác phẩm mà đặt ra câu hỏi

+ Câu hỏi về cầu trúc hình thức lac phẩm — khám phả cấu trút của

tác phẩm ở giai đoạn này là đi tìm mỗi liên hệ giữa các chỉ tiết, các cầu trúc độc đáo mà nó đóng góp trong việc hình thành ý nghĩa hay Lư tưởng chủ đề

của tác phẩm Từ đó, dua vio dặc trưng thể loại của tác phẩm và lửa tuổi

của học sinh mã đặt ra câu hỏi

1.24 Nguyên tẮc xây dựng câu bồi

1.2.4.1, Dam bảo tính khoa học, cơ bản, chính xác

Câu hỏi dùng để hướng dẫn học sinh khai thác nội dung bài học nên

chúng cần được xây dựng dam bảo tỉnh chỉnh xác, khoa học Tính chính xác,

khoa học thể hiện ở nội dung và hình thức của câu hỏi Về mặt nội đưng, câu

hỏi phải nêu lên nội dung chính xác, phân ánh được vần để trọng tâm cần hỏi,

Còn về mặt hình thức, câu hỏi phải dùng từ chính xác, ngắn on, mạch lạc và

27

dễ hiểu Do đó phải nắm vững kiến thức thì khi xây dựng câu hỏi mới dam

bảo được nội dung khoa học, chính xác của kiến thức mà học sinh cần lĩnh

hội

1.2.4.2 Đảm bảo tính hệ thông, khái quát

Nội dung kiến thức trong timg phan, từng bải, tùng chương đều được

trình bảy theo một trật tự logie, có hệ thống Tính hệ thống đó được quy dinh

bởi chính nội dung khoa học và bởi logie hệ thống của hân thân hoạt động tử

đuy của con người Do đó, câu hỏi cũng phải được xây dựng theo một hệ

thống logic cho mỗi phẩn, mỗi bải, mỗi chương; dồng thời, mỗi câu hỏi hay

một nhém câu hỏi phải xây dựng sao cho khi trả lời học sinh sẽ nhận được một lượng kiến thức nhất định va theo hệ thông về một chủ để trọn vẹn

1.2.4.3 Phù hợp với trình dộ, dối tượng học sinh

Người dạy cần xây dựng số lượng và chất lượng câu hỏi cho phủ hợp với trình độ và đối tượng học sinh Câu hỏi phải vừa sức, phủ hợp với trình độ của học sinh dé han chế sự chán nắn từ phía người học Irong mỗi tiết học

hay bải học, câu hỏi đặt ra phải đi từ đễ đến khó, từ mức độ tái biện đến tái tạo, sáng tạo Có như vậy, hệ thống cầu hói được sử dụng mới kích thích được

sự chú ý, say mề, học tập của học sinh, phát huy được vai trò tích cực của học

sình trong giờ học

1.2.4.4 Phát lng: được tính tích cực, chủ động, sảng tạo của học sinh

Li luận dạy hẹc hiện đại lấy hoc sinh lam trung tâm còn người thầy

đóng vai trò là người tổ chức, hưởng dẫn Từ quan niệm dó, lí luận dạy học hiện dại đã tạo ra một cấu trúc mới của một bài học Một bài hạc kiểu mới

không còn là sân khẩu đôc thoại của người thây mà là thứ sân khấu đối thoại của thầy và trỏ, ở đó, thầy tạo ra các việc lâm và trỏ đáp lại bằng các hoạt

động trí tuệ (và cảm xúc) Phương thức hoạt đông hô ứng nảy cần phải có

biện pháp dạy học tương ứng, đó là đạy học báng câu hỏi

28

Để hoại đông học của người học trở thành trung lâm theo quan niệm

của lí luận dạy học hiện đại, người dạy cần thiết kế được một hệ thống cau héi

nhằm mục đích phát triển tư duy, phát huy được tỉnh tích cực, chủ động trong

học tập của học sinh Do dó, hệ thắng câu hỏi không phải chỉ đơn giản là liệt

kê nội dung đã có trong sách giáo khoa mà còn phải là những học sinh có yêu

cầu phân tích, giải thích, chứng minh, so sánh, khái quải hỏa làm cho giờ học thêm sinh động,

1.2.4.5 Dâm bảo về mặt hình thức

Khi đặt cầu hỏi cần chú ý

- Ngôn từ trong câu hỏi phải đơn giản, chính xác Tránh dùng những

câu hồi đài dòng, cầu kì, những từ ngữ trừu tượng, khó hiểu

- Tránh dưa vào những đữ kiện không cần thiết Câu hồi cần tập trung,

vào van dé trong tam cần hỏi, không lan man, đải dòng

- Tránh dùng sáo ngữ hay những câu trích đẫn quá quen thuộc trong sách vở Những sảo ngữ hay những câu trích dẫn quá quen thuộc sẽ làm câu hỏi mắt thủ vị và đài đông không cần thiết đối với học sinh

2.5, Tide chi xây đựng hệ thông câu hãi trong dạp học tác phẩm văn chương trong nhà trưởng phố thông

Dựa trên những nguyễn Lắc xây dựng hệ thống câu hỏi, chứng tôi đề xuất một số tiêu chỉ quan trọng khi xây dựng hệ thống câu hỏi trong giờ dạy

tác phẩm văn chương như sau:

1.2.5.1 Hệ thẳng câu hỏi phải bảm sal muc tiêu bài học

Đây là tiêu chí quan trọng hàng dầu khi xây dựng câu hỏi Mục tiêu bài

học có vai trò rất quan trọng trong hoạt động dạy và học Chất lượng một giờ

day học của giáo viên phần lớn được đánh giá qua việc thực hiện được những,

mục tiêu đã để ra khi dạy học Mục tiểu là cơ sở để viết các câu hỏi kiểm tra, đánh giá, câu hỏi thi một cách tốt nhất Mục tiêu cũng là thước đó chính xác nhất hiệu quả của câu hỏi đã dược sử dụng, l3o vậy, khi xây dựng hệ thống

29

câu hói, giáo viên phải chú ý bám sát vào mục tiêu bải học để giúp học sinh

sau mỗi bài học có thể đạt được những mục tiêu đó

1.252 Hệ thông câu hải phải đâm bảo bám sát đặc trưng bộ môn

* Tỉnh khoa học: Không giống như các môn khoa học khảo, văn học là

một môn khoa học với những đặc trang riêng Tính khoa học được thể hiện cụ

thể trong nội dung câu hỏi ở hai phương điện là tỉnh hệ thống và linh dung

lượng Trong quá trình dạy học, chủng ta không phải chỉ sử dụng một câu hỏi

mà sử dụng nhiều câu hỏi Những câu hỏi nảy dựa trên các cách tiếp cận tác

phẩm văn chương và tổ chức hoạt động trên lớp của giáo viên để xây đựng, Các cầu hỏi trong hệ thông câu hỏi phải dựa vào nhau, hỗ trợ hỗ sung cho

nhau theo một sự liền mạch của nội dung kiến thức tạo nên sự xâu chuỗi hợp

lý Dung lượng câu hỏi có thể ngắn hoặc dải tủy theo yêu cầu của từng giai

đoạn, từng bài học, từng giờ dạy cụ thể

Ngoài ra, tính khoa học còn được thể biện ở tính chỉnh xác Câu hỏi được đặt ra phải hướng vào nôi dung của tác phẩm, không có sự trùng lặp Tiểu vi phạm điều này, bài học sẽ trở nên vụn vặt và rơi vào vỏng luẫn quản

không có đường ra Hình thức của cầu hỏi cũng phái chính xác, mục đích hỏi

phải rõ rảng, cách didn đạt câu héi phải rõ ràng, mạch lạc, tránh cách diễn đạt

vòng vo, khó hiểu khiển người học không xác định được yêu cầu của câu hỏi

* Tính nghệ thuật: Văn học là bộ môn nghệ thuật ngôn tử Mỗi một tác

phẩm văn học là sự sảng tạo của nhà văn theo một phong cách nghệ thuật

riêng Tác phẩm chửa dựng trong nó một nội dung íư tưởng thông qua một

hình thức nghề thuật nhất dịnh Vì vậy, trong quá trình day học tác phẩm văn

chương, người dạy cần thiết kế một hệ thông câu hỏi không những hướng

người học vào khai thác, khám phá giá trị nội đung mà côn phải hướng vào

những giá trị nghệ thuật của tác phẩm

Câu hôi có tính nghệ thuật là câu hỏi trong đó phải có hình ảnh, có tính

thẩm mĩ cao dễ gợi cảm xúc, nhằm gây hứng thủ cho học sinh Khi đặt câu

hỏi phái phủ hợp với tư duy văn học cúa học sinh, đặc biệt là tránh sự đơn

điệu, nghèo nàn Nêu câu hỏi quá ngắn, không rõ ý của vấn dé thi hoc sinh sé mật hứng thủ trả lời

Ngoài ra, tỉnh nghệ thuật của câu hi còn thể hiện ð sự gin di, trong

sáng của ngồn từ; ở hình ảnh có chất văn nhưng không cầu kỉ; đa dạng, phong

phú ma không đi ra ngoài tác phẩm

* Tinh sw phạm: Văn học là môn học đặc biệt quan trọng trong việc bồi

đưỡng tư tưởng, tỉnh cảm thẩm mĩ cho học sinh Trong quá trình dạy học, hệ

thống cầu hỏi ma giáo viễn đưa ra phải tuân thủ những yêu cầu sư phạm của

nó Tính sư phạm của câu hỏi thể hiện ở sự mẫu mực, tiêu biểu, có chọn lọc,

khéng sai sót về nội dung và hình thức Câu hỏi bao giờ cũng phải gắn bó

chặt chế với hoạt dộng của giáo viên và học sinh, gắn với nội dung giảng dạy

trong nhà trường vả liên hệ với thục tế đời sông

1.2.5.3 Hệ thắng câu hỏi phai dựa trên cơ sở giá trị của tác phẩm

'Lác phẩm văn học là sản phẩm tỉnh thần của nhà văn, thể hiện tải năng của mỗi người nghệ sĩ Tác phẩm văn học là sự trải nghiệm của nhả văn về

cuộc sống Nó sinh tồn và trưởng thành trong qua trỉnh tiếp nhận của người

đọc Sự ra đời của tác phẩm văn học có thể trong một thời gian ngắn nhưng

cũng có thể rất dài bởi “Tác phẩm nghệ thuật là sự chuyển hóa đặc thủ của khách thể vào chú thể, của chủ thể vào khách thể dược thể hiện trong quy

trình hệ thông nghệ thuật và sự tồn tại của né” (Thanh Thảo, mãi mãi lả bí

mật) Vì thể, khi xây đựng hệ thống câu hỏi trong quá trình đạy học tác phẩm văn chương cần chú ý tới giá trị của tác phẩm

* Hệ thẳng câu hỏi phải định hướng cho học sinh khám phá giá trị nội

dung và nghệ thuật của tác phẩm

Nôi dung và hình thức có mối quan hê biện chứng với nhau trong một

tác phẩm văn học Khi tìm hiểu giả trị một tác phẩm, không thể tách rời hai

phương điện đó Theo đó, khi xây dựng hệ thống câu hỏi, phải chú ý tất cả

các bình diện giá trị của tác phẩm như nội dung lư lưỡng nghệ thuật, giá trị

thấm mĩ Và trong cách thức đặt câu hỏi, giáo viên phải cho học sinh thấy được mỗi quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức nghệ thuật, giúp học

sinh đần khám phá từng lớp giá trị của tác phẩm

*Iiệ thống câu hỏi phải định hướng vào những vẫn đề trung tâm của

tác phẩm

‘Tac phẩm văn học bao pm rất nhiều vấn dễ Điều đặt ra ở dây là câu

hỏi phải hướng vào những vần dé then chết nhằm giúp học sinh tim tòi, phát

hiện dược chiều sầu của tác phẩm, di đúng ÿ dễ của tác piá Thông thường đó chính là chủ đề của tác phẩm Muốn vậy, hệ thông câu hỏi trong dạy học phải

nhằm vào những vấn dé trong tâm, cốt lõi Đây được xem là con đướng ngắn

nhất piúp học sinh chiếm lĩnh giá trị tác phẩm văn học

* [lệ thống câu hỏi phải thê hiện được đặc trung thị pháp của tác phẩm

Li thuyết về thi pháp học hiện đại, thi pháp thể loại, thị pháp tác giả đã

mở ra những cách tiếp cân và khám phá mới mê những gid tri cla tác phẩm nghệ thuật Dỗi mới phương pháp cần quan tâm khai thác tác phẩm theo

những đặc trưng thi pháp để khám phá những giá trị độc đáo cửa tác phẩm

'thông thường, tác phẩm văn học được phân chia thành ba loại thể

chính: tự sự, trữ tỉnh và kịch Sự phân chỉa ấy chỉ mang lính chất tương đối bối ngày cảng có sự hỏa nhập, pha trộn nhiều thể loại khác nhau trong một tác

phẩm Khi hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tác phẩm, giáo viên cần có những

câu hỏi bam sal đặc trưng thì pháp của lác phẩm ấy Đối với từng thể loại, giáo viên nên có những phương pháp, biện pháp cụ thể dễ khai thác dúng đặc

trưng, đi vào được “mâu thuẫn đặc thủ của nó” Câu hỏi phải gợi được sự suy

nghĩ, tìm tỏi sáng tạo của học sinh

1.2.5.4 Hệ thẳng câu hải phải phù hợp với năng lực tiếp nhận của học sinh

Trên tỉnh thần đổi mới phương pháp day học để phát huy được tính tích

cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, coi học sinh là bạn đọc sáng tạo vả

hướng tới mục liêu đảo tạn ra người học sinh phát triển một cách toàn điện thi

trong quá trình dạy học, giáo viên cần phâi chú ý tới đặc điểm, năng lực tiếp

nhận của học sinh Điều nảy được biểu hiện cụ thể trong quá trình giáo viên

dắt câu hỏi cũng như tổ chức các hoạt đông học tập của học sinh

* 116 thẳng câu hỏi mang tính vừa sức

Muén đặt câu hỏi phù hợp với trình độ tiếp nhận của học sinh, cần lưu

ÿ một số diễm sau: Xây dựng câu hồi không nên quá dé, qué dơn gián dẫn tới

tâm lí coi thường, chủ quan, không gợi suy nghĩ ở học sinh Câu hỏi cũng

không nên chung chung, đại khải, không di sâu vào vấn để Câu hỏi không nên quá khó, vượt quả tầm nhận thức, vôn sống, vốn văn hóa sẵn có của học

sinh, vì đễ đẫn tới sự hoang mang, trả lời suy diễn, máy móc hoặc không thể

trả lời được Câu hỏi cần phải bám sát những kiến thức chuẩn mực cần có ở

những lứa tuổi đang hoc tập lại vừa có thể khơi gợi dẫn dắt đề các em có cơ

hội tìm tồi, khám phá và khẳng định minh trong quá trình chiếm lĩnh trí thức

Xây dựng hệ thông câu hỏi mang tính vừa sức còn thể hiện ở sự phủ hợp với từng hoàn cánh của học sinh Câu hỏi không nên quả nhiễu hoặc quá

lĩnh

íL, cần đâm báo được tính khái quát, lính hệ thông trong quá trình chỉ

tác phẩm văn chương Câu hỏi không nền quá dài, rườm rả, chiếm nhiễu thời

gian khién hoc sinh không kịp chuẩn bị gây khó khăn trong quá trình tiếp

nhận Câu hỏi cũng không dược lặp lại những câu hỏi trong sách giáo khoa

mà học sinh đã chuẩn bị ở nhà vì điều này sé din tdi su thu động, đổi phó và

tỉnh trạng sao chép sách vở Cần phải thay dối cách thức đặt oâu hỏi, làm mới lai vấn dễ cần hỏi ma không quá khó hiểu dễ do lường nhận thức và kích thicb

sự suy nghĩ của học sinh Không nên đặt quá nhiều câu hỏi cho một vấn dé vi

như vậy sẽ dẫn tới sự phân bé không dồng đều số lượng câu hỏi về mặt thời gian cũng nhưng quá trình học tập

tạ a

* Câu hỏi phải khơi gợi tình cằm, cẩm xúc Irong (âm hôn học sinh

M Gorki từng nói: “ Văn học là nhân học” Văn học có khả năng thay

đổi con người và mở rộng hiểu biết, nâng cao năng lực tưởng tượng, đưa bạn

đọc đến những chân trời mới lạ dem lại sự say mê hứng thủ cho người doc

Thật vậy, môn Văn có nhiệm vụ quan trọng là hình thành nhân cách, nuôi

đưỡng lâm hồn, tình cảm, cảm xúc cho hoe sinh Qua các tác phẩm văn học,

học sinh tìm thấy những mẫu người, những cách suy nghĩ, nhìn nhận, dánh

giá và giải quyết các vấn đề nhân sinh, đạo đức, xã hội, thế giới quan , tử đó nâng cao tầm nhân thức và hoàn thiện nhân cách của mình

Sức mạnh của tác phẩm văn học chính là sức mạnh của tỉnh cầm Tác phẩm vin học đánh thức, khơi gợi tâm hỗn của người đọc Còn tác giả

thuyết phục người dọc bằng những tỉa lửa, những ngọn lửa tỉnh cám, những,

nguồn rung động sâu sắc Nhận thức được sức mạnh to lớn này của môn

Văn, giáo viên cần thiết kế những câu hỏi có khả năng tác động và lay động

tim hén, tinh cam cia hoc sinh Đó phải là những câu hỏi mang màu sắc vả đặc trưng văn học, tao ra “bau không khí văn chương” của giờ dạy Những

câu hỏi ấy không đơn thuần là những hiểu biết về hiện thực diỄn ra trong tác

phẩm mà còn giúp các em cảm nhận được những gi đang điển ra trong cuộc

sống hiện tại, từ đó, hình thành những tình cảm yêu, ghét, dám sống, đám

hành động theo lẽ phải Những câu hỏi tác động vảo tình cảm phải là những

câu hỏi khơi gợi được những lí tưởng đẹp đề của học sinh, giúp các em bảy

tỏ những ước mơ, khát vọng của mình

Muốn khơi gọi dược tỉnh cảm, cảm xúc của học sinh thì phải chủ ý

đến hình thức của câu hỏi Câu hỏi phải rõ ràng, mạch lạc, mễm mại và linh hoạt, tạo mỗi quan hệ nhiều chiễu trong quá trinh đạy học Trong khi đặt câu hỏi không nên sử đụng những thuật ngữ khó hiểu, từ Hán Việt khiến học sinh thấy khó hiểu Câu hỏi phải nằm trong một hệ thông trước sau, hợp lí về mặt tiếp nhận

3.5.5 Hệ thống câu hỏi phải phù hợp với tiến trình lên lớp

‘Theo GS Phan ‘Trong Luận, “Giờ học là đơn vị cơ bản của quá trình đạy học, cũng lả nơi thể hiện một cách tập trung, sinh động nhất mọi quan

điểm mới về lý thuyết sư phạm Giờ học cũng lả sự quy chiếu của nhiều quan

điểm, tư mrởng khác nhau, đối lập nhau giữa cũ và mới, giữa truyền thống và

hiện đại, giáo điều hay sáng tạo Đó là cững là nơi giải thích mọi thắc mắc về

nội dung bài học” [19] Giờ học được coi là sự sáng tạo của người giáo viên

đứng lớp Giờ học đổi mới cần khơi gợi sự sáng tạo của học sinh, coi “học

sinh lả trung tâm” nhưng không có nghĩa là dề cao vai trỏ của học sinh hay hạ thấp vai trò của giáo viên mã là một giờ học điễn ra theo một tiền trình chặt

chẽ, linh hoạt, uyên chuyển với các tỉnh huống học tập được đặt ra từ bản thân

tác phẩm, phủ hợp với sự tiếp nhận cứa học sinh và tương ứng với hệ thống,

thao tác do giáo viên tổ chức, điều khiển, hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tác

phẩm

Vì thể, câu hỏi phải tuân thủ sự đổi mới về quan niệm cầu ưúc của giờ đạy trên tỉnh thần phát huy tính chủ thể của học sinh Do đó, câu hỏi phải

mang tính sáng lạo, gợi mở, khơi gợi suy nghĩ, tư duy của hạc sinh để đem lại

kết quả cho giờ học Khi thiết kế hệ thống câu hỏi, giáo viên không nên sử

dụng quá nhiều câu hồi Lái hiện, nhiều câu hỗi vụn vặt không cần thiết gây loãng bài giảng Tủy từng bài vả từng hoàn cảnh cụ thể, có thể sử dụng nhiều

đạng thức câu hỏi khác nhau để đem lại hiệu quả cao nhất cho giờ học

1.2.5.6 Hệ thẳng câu hỏi phải da dạng hóa hoạt động của học sinh

*\dy dung hệ thông câu hỏi nêu vẫn dễ kích thích tư duy văn học của học

sinh

Trong day học, cầu hỏi nêu vả giải quyết vấn để có tác dụng kích thích

vả phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tao của học sinh thông qua những tỉnh huồng học tập cụ thể GS Nguyễn Thanh [ling nêu rõ: “Cấu trúc

câu hỏi nều vấn đề phải thõa mãn yếu tổ cơ bản là bao giờ cũng tạo ra dược

tạ a

sư đối lập giữa điều đã xác định và điều cần tìm Sự mẫu thuẫn đỏ có thể lìm

từ yếu tố hình thức hay nội dung của hình tượng” GS Phan lrọng Luận đã

có những phân tích cụ thể về câu hỏi nêu vấn đề Câu hỏi nêu vấn đề là câu

hỏi mang bản chất sáng tạo cao, có tác động mạnh mẽ dến tư duy học sinh,

thúc đây, tạo hứng thú cho học sinh tìm tòi, khám phá và chiếm lĩnh tác

phẩm Câu hỏi nêu vấn để là cầu hỏi hướng vào lrọng tâm của tác phẩm, dược nay sinh tir tinh huéng có vấn dề - những tình huống kích thích sự tìm tòi,

sảng tạo của học sinh để tạo ra cái mới và sự biểu biết mới Vì vậy, tiến hành

đỗi mới phương pháp đạy học văn cần phải chủ ý dến việc xây dựng những câu hỏi có vẫn để

* Xây đựng hệ thông câu hỏi phục vụ cho giờ học đối thoại

Giờ học đổi thoại được xây dựng trên nhiễu quan hệ giữa những chủ thể của giờ học Giáo viên phải nằm bắt được các vẫn dé của tác phẩm, từ đó đặt ra những câu hỏi, tỉnh huống để học sinh cùng trao đổi, thảo luận Ở

những giờ học như vậy, học sinh có cơ hội nói lên suy nghĩ và cảm nhận của minh, Diễu này tạo nên bầu không khí dân chủ trong giờ học và giúp học sinh

phái triển toàn điện về kiến thức, kĩ năng giao tiếp Muốn được như vậy, giáo

viên phải xây dựng những câu hỏi vừa đảm bảo trọng tâm của tác phẩm vừa

phù hợp với năng lực tiếp nhận của học sinh, phủ hợp với những tình huống

xây ra trong giờ học Giờ học dối thoại là giờ học mở ra những phương hướng

để học sinh có thể tranh luận cởi mở và khẳng định những ý kiến riêng của mình Giáo viên vả học sinh đàm thoại để di dến cái dích trong chiếm lĩnh tác phẩm văn chương

1.3.6 Những yên cầu sư phạm đối với hệ thông câu hỏi trong quủ trình day học tác phẩm văn chương â nhà trường phô thông

1.2.6.1 Đảm báo tính chính xác, khaa học, hệ thông

Tính chính xác của câu hỏi thể hiện ở nội đung vả hệ thống thuật

ngữ khái niệm dược sử dụng trong câu hôi Văn học là bộ môn khoa học về

nghề thuật ngân tử nên nội dung nêu trong câu hói vả nhất là các thuật ngữ,

khái nệm phải chính xác để học sinh lĩnh hội được câu hỏi một cách nhanh

nhất vả chính xác nhất Một câu hỏi đúng có vai trỏ quan trọng hơn một

câu trả lời dủng của câu hỏi sai Cỏn tinh hệ thống thể hiện ở sự lựa chon

câu hỏi sao cho chứng không trủng lặp nhưng vẫn quan hệ mật thiết, bổ

sung và làm gắng tỏ cho nhau Trong đạy học nói chưng và dạy học các tác phẩm văn chương nói riêng, không phải chỉ sử dụng một hay một vải câu

hỏi là có thể giúp học sinh chiếm lĩnh được tri thức, vì thế phải cần đến

một hệ thống câu hỏi và những câu hỏi nảy phải só quan hệ chặt chế với

nhau, bỗ sung cho nhau, được xắp xếp từ dễ đến khó, từ thấp đến cao thi

mới phát huy được hết hiệu quả của chúng Tính khoa học là sự sắp xếp và

trình bảy hợp lí các câu hôi dé chúng phát huy dược hết vai trò của nd O

mỗi tác phẩm văn chương và mỗi thể loại khác nhau sẽ có những dạng thức

câu hỏi khác nhau nằm trong hệ thống ý đồ thiết kế sư phạm có chủ đích và

nhất quán của giáo viên ‘Tuy nhiên, hệ thông câu hỏi được thiết kế để dạy học tác phẩm văn chương đều phải đảm bảo những yêu cầu ở trên

1.2.6.2 Đảm bảo tính sư phạm và phải triển

‘Irén tinh thần đổi mới phương pháp dạy học, hệ thống câu hỏi phải

đâm bảo, gây hứng thú và hấp dẫn đối với từng học sinh Từ các câu hỏi, học sinh sẽ có như cầu tìm hiểu, khám phá những vấn dễ của bài học Câu hỏi

không nên đơn thuẫn chỉ xoay quanh nội dung tác phẩm mà còn phải có sự

liên hệ với thực tẾ cuộc sống đương dại cùng những tác động của nỏ đối với đời sống của người tiếp nhận Câu hỏi phải bao hảm yếu tổ “hồi cái gì”, “hồi

như thể nào” Câu hỏi phải tác động hiệu quả vào từng diễn biến hoạt động

của học sinh trong piờ đạy Vì vậy, giáo viên cần thiết kế những loại câu hỏi phong phú, mức độ tư duy từ dễ đến khó, đặc biệt là những câu hỏi tỉnh

huéng để học sinh phát huy hiểu biết của mình Cách nêu câu hỏi phải tạo ra

được những vấn dễ nơi sự tò mỏ khám phá va tim hiểu nhưng cũng không nên

quá khó đối với đối tượng học sinh Hỏi ở nhiều bình điện, nhiều cấp độ,

không chỉ ở nội dung mà cả ở hỉnh thức, không chỉ ở kiến thức mà còn là phương pháp Và thông qua việc trả lời câu hỏi, học sinh bên cạnh việc hiểu

được những vấn dễ về nội dung, gia tri cia tac phẩm cỏn có sự vận dụng, so

sảnh, liên hệ với thực tiễn, khám phá ra những tri thức mới, hỉnh thành nên

những thải độ tốt sau mỗi bải học

1.2.6.3 Thông qua hoạt động và khuyên khích sang tao

Li thuyết hoạt động đã chỉ ra rằng con người chỉ có thể phát triển trong

hoạt đông, từ hoạt động vả bằng hoạt đông Tích cực hóa hoạt động của học sinh là một trong những điểm mới của phương pháp dạy học Ngữ văn hiện

nay Thay vi chi tiép thu kiến thức một cách thụ động và học theo lối thay doc

trò chép, thầy giảng trỏ nghe, thì phát huy tính tích cực, chủ động của học

sinh là vấn để then chốt của đổi mới phương pháp đạy học Văn

Tinh ich cue cé duoc thông qua hoạt động, vì thế hệ thẳng câu hỏi cần chú ý

vào những hoạt đông cụ thể cua hoc sinh ở từng giai đoan, từng khâu trong

giờ học cụ thể Bên cạnh đó cần chú ý tới tính vấn để của câu hỏi và chú ýsử

dung nhiều câu hỏi tái hiện để hỗ trợ, dẫn đắt cho những cầu hỏi sáng lạo

1.3 Tác dụng của việc xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học

Xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu đạy học có vai trỏ quan trọng

vả tác đụng to lớn dối với giáo viên trong quá trình đạy học Nó phủ hợp với

định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được xác định trong nghị quyết

trung ương 4 khỏa VIL Có thể nỏi, cốt lỗi của dỗi mới phương pháp day học

là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thi quen học tập thụ dộng

của học sinh, khắc phục lối đạy học truyền thống truyền thụ một chiêu các

kiến thức cỏ sẵn Miột trong những công cụ để giảo viên thực hiện dổi mới

phương pháp dạy học chính là câu hỏi được xây dựng theo mục tiêu dạy học

Sử đụng câu hỏi và coi nó như một phương pháp dạy học đã và dang

được rất nhiều pido viên áp dụng nhưng việc đặt câu hỏi như thé nao dé dem

lai hiệu quả cao nhất trong day học lại không phái lá một vẫn đề đơn giản

Nhiều giáo viên không coi trong vai trò của cầu hỏi và không biết cách đặt

câu hỏi, sử đụng câu hỏi trong dạy học nên các câu hỏi được họ sử đựng

thường mang tỉnh hình thức, hoặc là những câu hỏi lựa chọn có không hay

những câu hỏi vụn vặt Xây dụng hệ thông câu hôi bám sát vào mục tiêu dạy

học sẽ giúp giáo viên khắc phục được những tỉnh trang đó

Mục tiểu dược xác dịnh phải thể hiện dược những vấn dễ trọng tâm của

tác phẩm Xây dựng hệ thông câu hỏi theo mục tiêu đạy học cũng là hướng

đến những vẫn dé dé nên tránh được việc đặt câu hỏi lan man, vong vo Những câu hỏi này có tác dựng định hướng cho học sinh biết được đâu là kiến

thức trọng tâm của tác phẩm, giúp học sinh dễ dang tự khám phá, chiếm lĩnh

gid trị của tác phẩm

Vì mục tiêu của mỗi bài học được xây dựng từ đễ đến khó, từ thập đến

cao, từ đơn giản đến phức tạp nên hệ thông câu hỗi đượu xây dựng theo mục

tiêu bai học sẽ có tính khoa học, hợp lý, phù hợp với nội dung bải dạy Hệ thống câu hỏi được xây dựng từ mức độ dễ đến khó, thấp đến cao sẽ có tác

dụng định hướng, gợi mở cho học sinh chiếm lĩnh về đẹp, giá Irị của các tác

phẩm văn chương Miặt khác, vi mục tiêu của mỗi bài học được xác định bằng

những hành vi cu thể, có thể quan sát đượo nên những cầu hỏi vì thế cũng gắn với những yêu cầu cụ thể, chỉ tiết thay vì những câu hỏi chung chung, trừu

tượng, khó hiểu Học sinh dễ hiểu câu hỏi, đễ trá lời và có hứng thú với câu

hỏi hơn nên hệ thống câu hỏi sẽ góp phần phát huy tính tích cực, chủ động,

CHUONG 2

DE XUAT HE THONG CAU HOI THEO MUC TIEU DAY HOC PHAN

VAN — CIIUONG TRINEENGU VAN 12, TAP 1

2.1 Khao sat phần Văn - chương trình Ngữ văn 12, tap 1

Phần Văn trong chương trình Ngữ văn 12, tập 1 cỏ tất cả 11 bài (không tỉnh những bái đọc thêm) Chúng tôi thông kể lại rong bằng dưới đây

Bang 2.1 Các tác phẩm phẩn Lăn — chương trình Ngữ văn 12, tập T

3 Nguyễn Đỉnh Chiêu, ngôi sao sáng | Phạm Văn Đông Nghị luận

trong văn nghệ của dân tộc

Diễm

10 Ai đã đặt tên cho dỏng sông Hoang Phủ Ngọc Ký

Tường

40

Trong 11 bai chủng tôi thống kế, có một bài về lịch sử văn học: Khai quát văn học Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 dén hét thé ki XX

xà một bài ôn tập: Ôn tập phần Uăn học

2.2 Khảo sát hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài và câu hỏi luyện tập

các tác nhằm nhần Văn — chương trình Ngữ văn 12, tập 1

2.2.1 Mục đích khảo sát

Những nghiên cứu về hệ thống câu hỏi trong quả trình dạy học văn trên

tỉnh thần đổi mới ngày cảng chú trọng hơn vai trò, chức năng của hệ thống

câu hỏi hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa Câu hỏi hưởng dẫn học bải giúp học sinh chiểm lĩnh các tác phẩm văn chương sơ bộ ban đầu và định

tướng cho học sinh những vẫn dé trong tâm của tác phẩm Câu hỏi hướng dẫn

học bài còn là cơ sở giúp người giáo viên xây dựng cho minh một phương án

dạy tỗi ưu, thích hợp với hoàn cảnh và đối tượng giảng dạy Miặc dù câu hỏi

trong sách giáo khoa và câu hỗi trên lớp khác nhau nhưng cùng hướng tới một mục đích chung nên chứng có mỗi quan hệ mật thiết với nhau và giáo viên

không thể không xem xét đến chúng trong việc sử dụng câu hỏi khi day học

Còn câu hỏi luyện tập là những câu hỏi giúp học sinh cũng cổ lại kiến thức và

kĩ năng sau mỗi bài học trên lớp J2o đó, chúng tôi tiễn hành khảo sát hệ thông câu hồi hướng din học bài và câu hỏi luyện tập nhằm những mục đích sau

-_ Xem xét nội dung câu hỏi dã hướng vào mục tiêu dạy học chưa, đã chỉ

ra được những gì mà học sinh cần phải đạt được trong vả sau quá trình

học chưa, có vừa sức với học sinh phổ thông không

-_ Ghi nhận những thành công và khắc phục những hạn chế dễ nhằm xây

dựng được một hệ thống câu hỏi hoàn thiện hơn, hưởng vác mục tiêu

day học giúp học sinh có thể đễ dàng chiếm lĩnh được giá trị nội dung

và nghệ thuật của một tác phẩm văn học, góp phần nâng cao chất lượng,

dạy và học môn Ngữ văn

AL