02050007575_Tomtat Tiếp Nhận, Nghiên Cứu Truyện Ngắn Nguyễn Huy Thiệp Trong Văn Học, Nghệ Thuật Việt Nam Đương Đại.pdf

02050007575_Tomtat Tiếp Nhận, Nghiên Cứu Truyện Ngắn Nguyễn Huy Thiệp Trong Văn Học, Nghệ Thuật Việt Nam Đương Đại. Nghiên cứu lịch sử tiếp nhận sáng tác của các tác giả như vậy không chỉ giúp định vị một cách thấu đáo tác giả đó trong nền văn học một giai đoạn, mà còn cho thấy được quá trình vận động

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

DƯƠNG HUYỀN TRANG

TIẾP NHẬN, NGHIÊN CỨU TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP TRONG VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HỌC

HÀ NỘI 2023

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

DƯƠNG HUYỀN TRANG

TIẾP NHẬN, NGHIÊN CỨU TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP TRONG VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8229030.04

LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: Tiến sĩ Nguyễn Thị Năm Hoàng

HÀ NỘI 2023

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong lịch sử văn học, có những tác giả mà tầm vóc, dấu ấn được khẳng định không chỉ bằng bản thân các tác phẩm, mà còn qua quá trình tiếp nhận các tác phẩm ấy và ảnh hưởng của tác giả lên đồng nghiệp hoặc các thế hệ văn nghệ sĩ sau đó Nghiên cứu lịch sử tiếp nhận sáng tác của các tác giả như vậy không chỉ giúp định vị một cách thấu đáo tác giả đó trong nền văn học một giai đoạn, mà còn cho thấy được quá trình vận động của những quan điểm tư tưởng và nghệ thuật chi phối đời sống văn học nghệ thuật trong các giai đoạn

Nguyễn Huy Thiệp là cây bút có sự nghiệp văn học khá đa dạng, bao chứa nhiều thể loại – từ truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, thơ đến phê bình văn học, nhưng dấu ấn ông để lại đậm nét nhất là ở thể loại truyện ngắn Với sự mới mẻ, độc đáo,

đa dạng, phong phú, truyện ngắn của ông không chỉ tạo nên những quan điểm tiếp nhận rất đa dạng của công chúng mà còn là đối tượng để giới nghiên cứu, phê bình thể nghiệm những hướng tiếp cận, những lý thuyết và phương pháp nghiên cứu khác nhau, bên cạnh đó nhiều tác phẩm còn được các nghệ sĩ tái sinh, chuyển thể trong các loại hình nghệ thuật khác Tìm hiểu quá trình tiếp nhận, nghiên cứu truỵện ngắn Nguyễn Huy Thiệp trong văn học, nghệ thuật Việt Nam từ khi các tác phẩm mới ra đời cho đến nay - khi ông đã khép lại sự nghiệp sáng tác và rời

xa trần thế, có thể giúp chúng ta thấy được tầm vóc, sức ảnh hưởng của ông đối với đời sống văn nghệ, và cũng có thể góp phần giúp chúng ta thấy được những vận động, biến đổi trong thị hiếu thẩm mỹ của công chúng cũng như quan điểm nghệ thuật, các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu văn học của các nhà nghiên cứu, phê bình; và sự gặp gỡ, giao thoa cùng những tiếp biến trong cách nhìn nhận

và thể hiện đời sống của các nghệ sĩ ở một số loại hình nghệ thuật khi khai thác, chuyển thể truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Từ những lý do mang tính lý luận và thực tiễn như trên, ở luận văn này chúng tôi muốn đi sâu vào nghiên cứu về quá trình tiếp nhận truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp trong văn học nghệ thuật Việt Nam đương đại, từ đó giải mã sức hấp dẫn

của một hiện tượng văn học độc đáo thể hiện qua các khuynh hướng tiếp nhận, lý

giải, đánh giá và tái sinh tác phẩm của ông

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ trước tới nay có không ít những công trình nghiên cứu về nhà văn Nguyễn

Huy Thiệp, quan tâm với các mức độ đậm nhạt cũng như những khía cạnh khác

nhau Trong Luận văn này, chúng tôi nghiên cứu tổng quát, phân loại, đánh giá

các khuynh hướng nghiên cứu, phê bình, chuyển thể truyện ngắn Nguyễn Huy

Thiệp, góp phần làm rõ mức độ ảnh hưởng của Nguyễn Huy Thiệp trong đời sống

văn học nghệ thuật đương đại một cách toàn diện, sâu sắc hơn- Nguyễn Huy Thiệp

là một tác giả, một hiện tượng văn học đặc sắc, phức tạp, tạo nên sự chú ý nổi bật

của văn học đương đại Việt Nam Từ những tác phẩm đầu tiên cho tới khi qua đời

(năm 2021), Nguyễn Huy Thiệp và sác sáng tác của ông đã nhận được sự quan

tâm đặc biệt từ các nhà nghiên cứu phê bình, các tác giả văn học và các thế hệ

người đọc Nguyễn Huy Thiệp được nhắc đến như người đã làm thay đổi và tạo

ra bước ngoặt cho văn chương Việt Nam từ sau năm 1975 Cho đến hiện tại, những

tác phẩm của ông vẫn khiến nhiều thế hệ độc giả say mê và trở thành chủ đề hấp

dẫn trong giới nghiên cứu Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp không chỉ là đối tượng

của trong các công trình nghiên cứu, phê bình văn học, mà còn được các nhà biên

kịch, đạo diễn chuyển thể sang nhiều loại hình nghệ thuật khác như phim, kịch

nói, hay tranh vẽ Đáng chú ý nhất là các tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ

truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Sức hút và cảm hứng mà các tác phẩm của

Nguyễn Huy Thiệp mang đến cho nghệ sĩ điện ảnh đã thêm một lần nữa chứng

minh cho tầm vóc và sự ảnh hưởng lớn lao của nhà văn với đời sống văn học nghệ

thuật nước nhà thời kỳ đương đại

Có thể nói, lịch sử tiếp nhận truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đã cho thấy sự

hiện diện sinh động của vấn đề người đọc và sự chi phối của một loạt yếu tố khách

quan và chủ quan đối với việc đọc, giải mã và đánh giá các hiện tượng văn học

trong đời sống văn nghệ Việt Nam từ thời kỳ Đổi mới Formatted: Font: 12 pt, Font color: Auto, Not Highlight

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Các công trình nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp trong văn học Việt Nam đương đại và những tác phẩm điện ảnh được

chuyển thể từ truyện ngắn của nhà văn

- Phạm vi nghiên cứu: Các công trình nghiên cứu, phê bình đã công bố đến năm 2022 (ở thời điểm bắt đầu thực hiện luận văn) về truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp tiêu biểu cho một số khuynh hướng tiếp nhận và nghiên cứu văn học đương đại, và các tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ truyện ngắn của ông, bao

gồm các bộ phim Tướng về hưu (1988) của đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi, Thương

nhớ đồng quê (1995) của đạo diễn Đặng Nhật Minh, Những người thợ xẻ (1998)

của đạo diễn Vương Đức và Tâm hồn mẹ (2011) của đạo diễn Phạm Nhuệ Giang

4 Mục đích và ý nghĩa nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu: Nhận diện, phân loại các công trình nghiên cứu, phê bình truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp theo các khuynh hướng tiếp cận và phương pháp xử lý văn bản cũng như phân tích các bộ phim chuyển thể từ truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, qua đó đánh giá khái quát về mức độ ảnh hưởng của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp với văn học đương đại không chỉ như một tác giả mà như một hiện tượng có thể kiến tạo những cách đọc văn học; cũng như ảnh hưởng của tư tưởng, quan niệm nghệ thuật về con người và cuộc đời của ông như một nguồn cảm hứng sáng tạo cho điện ảnh Việt Nam đương đại

- Ý nghĩa nghiên cứu: Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ có ý nghĩa như một tài liệu tham khảo mang tính khái quát về tiếp nhận di sản truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, góp phần định vị vị trí của nhà văn này trong văn học đương đại, và trên một phương diện khác có ý nghĩa như một thực hành về nghiên cứu tác gia văn học từ lý thuyết tiếp nhận

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng 4 phương pháp nghiên cứu sau: (1) Phương pháp nghiên cứu văn học từ lý thuyết tiếp nhận; (2) Phương pháp loại hình; (3) Phương pháp

nghiên cứu liên ngành; (4) Phương pháp tiếp cận lịch sử - xã hội và tiếp cận văn

hoá Ngoài ra, chúng tôi cũng vận dụng linh hoạt các thao tác thống kê, phân tích,

so sánh và tổng hợp để thực hiện những yêu cầu nghiên cứu mà đề tài đặt ra

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, phần Nội dung chính của công trình nghiên cứu của chúng tôi gồm có 3 chương:

Chương 1 : Cơ sở lý thuyết và thực tiễn của luận văn

Chương 2 : Các khuynh hướng nghiên cứu, phê bình truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Chương 3 : Sự tái sinh truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp trong đời sống nghệ thuật đương đại

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN VĂN

1.1 Lý thuyết tiếp nhận trong nghiên cứu các tác giả văn học

Tiếp nhận văn học là một cuộc giao tiếp đối thoại trên cơ sở tự do sáng tạo

giữa đối tượng là độc giả và tác giả thông qua hình thức biểu hiện là tác phẩm Tại đó độc giả có cơ hội cụ thể hóa, hiện thực hóa tác phẩm trong trí tưởng tượng của mình Trong quá trình tiếp nhận, người đọc có thể gặp gỡ với nhà văn, nắm được tư tưởng của nhà văn, nhưng cũng có thể rời xa hoặc quá xa so với người sáng tác Nếu lý thuyết tiếp nhận truyền thống chỉ tập trung vào sự tương tác giữa hai chủ thể cá nhân của nhà văn và độc giả, của hai "thế giới nội tâm" đối lập của

ý thức (và vô thức) nhà văn và độc giả, thì lý thuyết tiếp nhận hiện đại tập trung vào phương diện xã hội, sự ràng buộc và lịch sử của mối gặp gỡ này Ý nghĩa của

lý thuyết tiếp nhận hiện đại là giải thích được cơ chế hoạt động của sự tiếp nhận

và qua đó cho thấy sự tồn tại thực sự của nhà văn cũng như số phận lịch sử của tác phẩm

Nhiều nhà lý thuyết tiếp nhận hiện đại nổi tiếng như H.R.Jauss, W.Iser, M.Naumann, D.Schlenstedt, R.Ingarden… đồng thuận rằng, tác phẩm văn học là một “đề án tiếp nhận”, một “tiềm năng để tiếp nhận”, một “kết cấu vẫy gọi”, một

“chương trình nhận thức”, một “sơ đồ”… Muốn được như vậy thì chính bản thân tác phẩm văn chương ấy phải giàu “tiềm năng”, có khả năng mở ra những miền tiếp nhận nơi mà những người đọc bí ẩn - những độc giả được trông đợi trong hệ thống kết cấu của văn bản M.B.Khrapchenco ví tác phẩm văn chương như một chiếc máy thu có nhiều dải sóng mà người đọc – hay nói một cách khác là bạn đọc – chính là kẻ chỉnh sóng để tìm bắt cho đúng đối tượng mà mình mong đợi Người đọc với tầm đón có khả năng quyết định số phận của tác phẩm Tầm đón là khái niệm được K.Mannheim nêu ra, sau được Jauss – nhà phê bình văn học người Đức ứng dụng vào văn chương Tầm đón bao gồm kinh nghiệm và kiến thức từ những tác phẩm đã đọc, sự tiếp xúc với các hình thức và phương tiện văn học khác nhau cùng những điều kiện cá nhân nhất định Tầm đón thể hiện ở ba khía cạnh cụ thể: sự quan tâm và đòi hỏi về hình thức, phong cách và thi pháp của tác phẩm, liên kết với các hình thức của giới đã biết; năng lực tri giác, mức độ diễn giải gắn với bối cảnh lịch sử và văn học nhất định; sự tương phản giữa tưởng tượng và hiện thực, giữa chức năng thực tế và nghệ thuật của ngôn ngữ

Nhờ những công trình lý luận về tiếp nhận văn học được dịch và giới thiệu đồng thời được ứng dụng thực hành lí thuyết vào những trường hợp cụ thể, mà trong gần năm mươi năm qua, giới văn học nước nhà đã dần ý thức sâu sắc, trong hai loại lịch sử khác nhau của tác phẩm văn học là lịch sử sáng tạo và lịch sử tiếp nhận thì lịch sử tiếp nhận mang một vai trò đặc biệt quan trọng Nguyên do là bởi, loại lịch sử này vừa khiến cho tác phẩm trở nên giàu có, phong phú hơn hẳn chính bản thân chúng, vừa mở rộng và thậm chí còn làm thay đổi tầm nhìn, đọc, hiểu và cảm nhận của người đọc, khi mà theo thời gian, mỗi người đều đã có cơ hội cọ xát đối thoại với rất nhiều nghệ thuật khác cả trên hai chiều đồng đại và lịch đại Đặc biệt, đối với một hiện tượng văn học gây nhiều làn sóng tiếp nhận trái chiều, thì việc phục dựng lại cái diễn trình lịch sử mà nó được đọc được diễn dịch được

đánh giá sẽ giúp làm sáng tỏ nhiều vấn đề quan trọng, không chỉ liên quan đến

“đời sống” của nó - cái đời sống riêng nằm ngoài khả năng can dự kiểm soát của tác giả - mà còn liên quan đến các lĩnh vực khác nhau của nghiên cứu văn học như lịch sử văn học, lí luận văn học, phê bình văn học

Lý thuyết tiếp nhận văn học nhấn mạnh vào sự tương tác giữa tác phẩm văn học và người đọc để tạo ra ý nghĩa Việc tiếp nhận văn học là một hoạt động của người đọc để tiếp thu và kiến giải những giá trị tư tưởng và thẩm mỹ mà tác phẩm văn học đem lại Người đọc cảm nhận sự đặc sắc của ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm hứng, quan niệm nghệ thuật và tài nghệ tác giả để hiểu và tạo

ra sản phẩm mới trong hoạt động sáng tạo của mình Trong quá trình tiếp nhận văn học, người đọc học hỏi được những kiến thức, kinh nghiệm về đời sống, tư tưởng và tình cảm cũng như nâng cao năng lực cảm thụ và tư duy Điều đó giúp tác phẩm trở nên sống động và tinh tế hơn Tiếp nhận văn học là cuộc giao tiếp đối thoại tự do giữa người đọc và tác giả qua tác phẩm Đòi hỏi người đọc cần tham gia với trái tim, khối óc, hứng thú và tư duy nhân cách đầy đủ, tri thức và sức sáng tạo của mình Trong quá trình tiếp nhận, người đọc đặt mình trong một tâm trạng đặc biệt, vừa quên mình, vừa sống và trải nghiệm nội dung của tác phẩm, vừa giữ khoảng cách thẩm mỹ để đánh giá tác phẩm từ bên ngoài Ở một phương diện khác, người đọc nhờ tác phẩm mà tìm thấy nhiều chiều sâu, ý nghĩa khác nhau, hoặc thậm chí phát hiện các giá trị thẩm mỹ mà tác giả không có ý định truyền tải

Tiếp nhận văn học là một hoạt động sáng tạo có quy luật riêng Nó tác động tích cực đến sự ảnh hưởng của văn học, giúp tác phẩm không ngừng phát triển và phong phú thêm trong lịch sử văn học Các lí luận văn học truyền thống ghi nhận tiếp nhận văn học ở cấp độ cá thể, do các đặc điểm của cá tính và tư tưởng người đọc quy định Người đọc có thể tiếp nhận tác phẩm theo ý định của tác giả hay tự tạo ra nỗi lòng của mình thông qua các trải nghiệm cá nhân Tóm lại, tiếp nhận văn học là một hoạt động sáng tạo, có tính tương tác giữa người đọc và tác phẩm, yêu cầu đầy đủ trái tim, khối óc, tri thức và sức sáng tạo của người đọc Nó góp

phần tích cực tăng cường ảnh hưởng văn học của tác phẩm, tạo ra sự phong phú

sự tiếp nhận, cho thấy các trạng thái tinh thần, đạo đức, trình độ văn hóa, nhu cầu tình cảm của đời sống xã hội được khúc xạ vào việc đọc

1.2 Nguyễn Huy Thiệp - một hiện tượng đặc sắc của văn học Việt Nam đương đại

1.2.1 Sự nghiệp văn học và quan điểm sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

- Sự nghiệp văn học của Nguyễn Huy Thiệp: Trong sự nghiệp sáng tác của mình, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp có hơn 50 truyện ngắn, 10 kịch bản, 4 tiểu thuyết và nhiều bài phê bình văn học, tiểu luận Một số truyện ngắn của ông được chuyển thể thành phim và tạo tiếng vang lớn, như: “Tướng về hưu”, “Những người thợ xẻ”, “Tâm hồn mẹ” và “Thương nhớ đồng quê”

- Quan điểm sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp:Về quan niệm văn học của Nguyễn Huy Thiệp, có thể thấy, triết học tự nhiên, một triết lý nguyên thủy, đã vô tình thấm nhuần trên ngòi bút của Nguyễn Huy Thiệp, bắt nguồn từ tín ngưỡng phồn thực sâu xa của nền văn hóa cổ Đông Nam Á Những tác phẩm của ông là

sự tiếp nối và bảo lưu nguồn mạch văn học dân gian, đồng thời cũng tiếp thu tính hiện đại, đưa văn học Việt Nam vào bước ngoặt của sự đổi mới Những chủ đề như cái phi lý, sự cô đơn, tha hóa của xã hội đã được khai thác và đưa vào tác

phẩm của ông, hòa quyện trong dòng chảy của chủ nghĩa hiện đại trong văn học thế giới thế kỷ XX Bằng tài năng và sức sáng tạo phi thường, Nguyễn Huy Thiệp

đã tạo ra một cách mạng trong tư duy nghệ thuật so với truyền thống, tạo ra những tác phẩm vừa thân quen, vừa lạ lẫm, vừa truyền thống, vừa hiện đại, nét cá tính

và phóng khoáng, không bị gò bó bởi khuôn mẫu đã khiến cho văn chương của ông có sức hút kỳ lạ khó có thể diễn tả

Nguyễn Huy Thiệp cho rằng: “Tiểu thuyết không chỉ là tấm gương soi của thời đại gì hết, nó kể chuyện và nhầm lẫn lung tung” – ông nhận thấy văn chương hiện đại có những giới hạn trong sứ mệnh của nó, không nên ảo tưởng rằng văn học có thể làm được tất cả trong sự giáo dục nhận thức, đạo đức, tư tưởng, tình cảm cho con người, không phải mọi phát biểu của nhà văn trong văn học đều đạt đến sự trọn vẹn trong nhận thức

Nguyễn Huy Thiệp thấy được chỗ mạnh và chỗ yếu của văn học cũng như những giới hạn của nhà văn trong tác phẩm Nhà văn không phải là người phán truyền những chân lý Nguyễn Huy Thiệp thức tỉnh chúng ta một điều rằng, người nghệ sĩ trong hành trình nhận thức về mình phải thoát khỏi những nhầm lẫn vương giả – rằng họ là những người thư kí trung thành của thời đại, là nhà cách mạng, là người dự báo hiện thực,… Các nhà văn trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là những con người có thể rất tinh tế, mẫn cảm đấy nhưng cũng bất lực trước hiện thực Họ chìm đắm trong mê cung của thực tại cuộc sống, không thể tác động đến

sự thật Họ rơi vào sự cô đơn của những người hiểu biết, biết về bản thân và thế giới xung quanh mình, nhưng không thể chối bỏ thực tế đó và thiết lập lại một hiện thực khác cho mình Họ nhận thức sức mạnh và giới hạn của bản thân, như một lời thú nhận Nguyễn Huy Thiệp đánh giá và hiệu đính lại những giới hạn và khó khăn mà nhà văn và tác phẩm của mình gặp phải Trong phần lớn các sáng tác, Nguyễn Huy Thiệp đã gạt bỏ vai trò độc quyền của người kể chuyện trong việc đưa ra những nhận định, đánh giá, thậm chí cả trong tái hiện hiện thực Ở thể loại truyện ngắn, nhà văn dùng phong cách liệt kê các sự kiện và cảm giác đơn

thuần để kể câu chuyện nên người đọc chỉ thấy những chuỗi sự kiện trần trụi với giọng văn lạnh

Nguyễn Huy Thiệp đặc biệt yêu cầu nhà văn và văn học phải hướng đến những giá trị nhân văn Con người nghệ sĩ trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

là con người không ngừng hướng về cái đẹp, khát khao tìm kiếm những điều tốt đẹp trong cuộc sống Ông đã mường tượng và đề ra những giá trị nhân đạo - những giá trị dưới cái nhìn của ông dần bị suy thoái và mất dần trong đời sống thực tại -

để tái đắc cử lại cho ông một quan niệm mới về sứ mệnh của văn chương Đó là không phải ngợi ca cuộc sống, ngợi ca hiện thực mà là “phản biện” toàn bộ trật tự của đời sống hiện tồn, thức tỉnh mọi người ý thức về sự thật để từ đó độc giả tự tìm ra cách ứng xử trước cuộc đời Nhà văn nói lên những suy nghĩ của riêng mình, do mình cảm nhận được và dù có rất muốn bênh vực cho những tín niệm của mình thì họ cũng không thể biết đến những tư tưởng và quan niệm khác đang song song tồn tại Vì vậy, mối quan hệ giữa người viết và độc giả xuyên suốt trong các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp đã trở nên bình đẳng, ngang hàng Độc giả được tôn trọng, được tự rút ra kết luận cho riêng mình đằng sau những con chữ khách quan, lạnh lùng chỉ rặt sự kiện của nhà văn Sự thay đổi quan niệm về nhà văn, về vai trò văn học nghệ thuật của Nguyễn Huy Thiệp đã có tác dụng tích cực trong phát huy cá tính sáng tạo của nhà văn, trả văn học về lại với quy luật phát triển và những đặc trưng đích thực của nó

1.2.2 Quan điểm sáng tác của Khái quát về lịch sử tiếp nhận truyện ngắn

Nguyễn Huy Thiệp

- Quan điểm sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp:Về quan niệm văn học của Nguyễn Huy Thiệp, có thể thấy, triết học tự nhiên, một triết lý nguyên thủy, đã vô tình thấm nhuần trên ngòi bút của Nguyễn Huy Thiệp, bắt nguồn từ tín ngưỡng phồn thực sâu xa của nền văn hóa cổ Đông Nam Á Những tác phẩm của ông là

sự tiếp nối và bảo lưu nguồn mạch văn học dân gian, đồng thời cũng tiếp thu tính hiện đại, đưa văn học Việt Nam vào bước ngoặt của sự đổi mới Những chủ đề như cái phi lý, sự cô đơn, tha hóa của xã hội đã được khai thác và đưa vào tác

phẩm của ông, hòa quyện trong dòng chảy của chủ nghĩa hiện đại trong văn học thế giới thế kỷ XX Bằng tài năng và sức sáng tạo phi thường, Nguyễn Huy Thiệp

đã tạo ra một cách mạng trong tư duy nghệ thuật so với truyền thống, tạo ra những tác phẩm vừa thân quen, vừa lạ lẫm, vừa truyền thống, vừa hiện đại, nét cá tính

và phóng khoáng, không bị gò bó bởi khuôn mẫu đã khiến cho văn chương của ông có sức hút kỳ lạ khó có thể diễn tả

Nguyễn Huy Thiệp cho rằng: “Tiểu thuyết không chỉ là tấm gương soi của thời đại gì hết, nó kể chuyện và nhầm lẫn lung tung” – ông nhận thấy văn chương hiện đại có những giới hạn trong sứ mệnh của nó, không nên ảo tưởng rằng văn học có thể làm được tất cả trong sự giáo dục nhận thức, đạo đức, tư tưởng, tình cảm cho con người, không phải mọi phát biểu của nhà văn trong văn học đều đạt đến sự trọn vẹn trong nhận thức

Nguyễn Huy Thiệp thấy được chỗ mạnh và chỗ yếu của văn học cũng như những giới hạn của nhà văn trong tác phẩm Nhà văn không phải là người phán truyền những chân lý Nguyễn Huy Thiệp thức tỉnh chúng ta một điều rằng, người nghệ sĩ trong hành trình nhận thức về mình phải thoát khỏi những nhầm lẫn vương giả – rằng họ là những người thư kí trung thành của thời đại, là nhà cách mạng, là người dự báo hiện thực… Các nhà văn trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là những con người có thể rất tinh tế, mẫn cảm đấy nhưng cũng bất lực trước hiện thực Họ chìm đắm trong mê cung của thực tại cuộc sống, không thể tác động đến

sự thật Họ rơi vào sự cô đơn của những người hiểu biết, biết về bản thân và thế giới xung quanh mình, nhưng không thể chối bỏ thực tế đó và thiết lập lại một hiện thực khác cho mình Họ nhận thức sức mạnh và giới hạn của bản thân, như một lời thú nhận Nguyễn Huy Thiệp đánh giá và hiệu đính lại những giới hạn và khó khăn mà nhà văn và tác phẩm của mình gặp phải Trong phần lớn các sáng tác, Nguyễn Huy Thiệp đã gạt bỏ vai trò độc quyền của người kể chuyện trong việc đưa ra những nhận định, đánh giá, thậm chí cả trong tái hiện hiện thực Ở thể loại truyện ngắn, nhà văn dùng phong cách liệt kê các sự kiện và cảm giác đơn

thuần để kể câu chuyện nên người đọc chỉ thấy những chuỗi sự kiện trần trụi với

giọng văn lạnh

Nguyễn Huy Thiệp đặc biệt yêu cầu nhà văn và văn học phải hướng đến

những giá trị nhân văn Con người nghệ sĩ trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

là con người không ngừng hướng về cái đẹp, khát khao tìm kiếm những điều tốt

đẹp trong cuộc sống Ông đã mường tượng và đề ra những giá trị nhân đạo - những

giá trị dưới cái nhìn của ông dần bị suy thoái và mất dần trong đời sống thực tại -

để tái đắc cử lại cho ông một quan niệm mới về sứ mệnh của văn chương Đó là

không phải ngợi ca cuộc sống, ngợi ca hiện thực mà là “phản biện” toàn bộ trật tự

của đời sống hiện tồn, thức tỉnh mọi người ý thức về sự thật để từ đó độc giả tự

tìm ra cách ứng xử trước cuộc đời Nhà văn nói lên những suy nghĩ của riêng

mình, do mình cảm nhận được và dù có rất muốn bênh vực cho những tín niệm

của mình thì họ cũng không thể biết đến những tư tưởng và quan niệm khác đang

song song tồn tại Vì vậy, mối quan hệ giữa người viết và độc giả xuyên suốt trong

các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp đã trở nên bình đẳng, ngang hàng Độc giả

được tôn trọng, được tự rút ra kết luận cho riêng mình đằng sau những con chữ

khách quan, lạnh lùng chỉ rặt sự kiện của nhà văn Sự thay đổi quan niệm về nhà

văn, về vai trò văn học nghệ thuật của Nguyễn Huy Thiệp đã có tác dụng tích cực

trong phát huy cá tính sáng tạo của nhà văn, trả văn học về lại với quy luật phát

triển và những đặc trưng đích thực của nó

Nguyễn Huy Thiệp là một tác giả, một hiện tượng văn học đặc sắc, phức tạp,

tạo nên sự chú ý nổi bật của văn học đương đại Việt Nam Từ những tác phẩm

đầu tiên cho tới khi qua đời (năm 2021), Nguyễn Huy Thiệp và sác sáng tác của

ông đã nhận được sự quan tâm đặc biệt từ các nhà nghiên cứu phê bình, các tác

giả văn học và các thế hệ người đọc Nguyễn Huy Thiệp được nhắc đến như người

đã làm thay đổi và tạo ra bước ngoặt cho văn chương Việt Nam từ sau năm 1975

Cho đến hiện tại, những tác phẩm của ông vẫn khiến nhiều thế hệ độc giả say mê

và trở thành chủ đề hấp dẫn trong giới nghiên cứu Truyện ngắn Nguyễn Huy

Formatted: Font: (Default) Calibri, Bold, Font color: Formatted: Normal

Thiệp không chỉ là đối tượng của trong các công trình nghiên cứu, phê bình văn học, mà còn được các nhà biên kịch, đạo diễn chuyển thể sang nhiều loại hình nghệ thuật khác như phim, kịch nói, hay tranh vẽ Đáng chú ý nhất là các tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Sức hút và cảm hứng mà các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp mang đến cho nghệ sĩ điện ảnh đã thêm một lần nữa chứng minh cho tầm vóc và sự ảnh hưởng lớn lao của nhà văn với đời sống văn học nghệ thuật nước nhà thời kỳ đương đại

Có thể nói, lịch sử tiếp nhận truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đã cho thấy sự hiện diện sinh động của vấn đề người đọc và sự chi phối của một loạt yếu tố khách quan và chủ quan đối với việc đọc, giải mã và đánh giá các hiện tượng văn học trong đời sống văn nghệ Việt Nam từ thời kỳ Đổi mới

Tiểu kết chương 1

Lý thuyết tiếp nhận là một lý thuyết đặc biệt phù hợp và có ưu thế khi vận dụng để đọc và nhìn nhận những cách đọc, cách kiến giải về những hiện tượng văn học phức tạp, được người đọc đón đợi và lý giải từ nhiều chiều cạnh khác nhau trong lịch sử văn học Từ khi Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện thì một diện mạo hoàn toàn mới của truyện ngắn Việt Nam đã bắt đầu thành hình Diện mạo này trước hết là sự mới mẻ, đột phá về phương thức biểu đạt, từ đó khơi gợi và đánh thức tâm hồn người đọc Cấu trúc của thể loại truyện ngắn qua ngòi bút của Nguyễn Huy Thiệp không chỉ là mặt phẳng, mà dường như đã phát sinh một thứ

gì đang dần nở rộ và mở rộng như thể không gian đa chiều Đến Nguyễn Huy Thiệp, truyện ngắn mang một dáng vẻ phóng khoáng, tự do, sáng tạo mới Nguyễn Huy Thiệp đã đi nhanh trên con đường hiện đại hoá văn chương, với một căn cốt dân tộc bền vững Với quan niệm sâu sắc về văn chương và cuộc sống, Nguyễn Huy Thiệp đã để lại dấu ấn đậm nét trong văn học Việt Nam hiện đại Với những đóng góp và vị trí quan trọng trong văn học Việt Nam đương đại, Nguyễn Huy Thiệp và đặc biệt là truyện ngắn của ông đã có một quá trình tiếp nhận phong phú, đa dạng, phức tạp từ nhiều góc nhìn, nhiều lý thuyết tiếp cận và

phân tích khác nhau đồng thời được tái sinh trong các ngành nghệ thuật khác mà tiêu biểu, hấp dẫn hơn cả là trong các tác phẩm điện ảnh

CHƯƠNG 2 CÁC KHUYNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU,

PHÊ BÌNH TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP

Theo quan sát của chúng tôi, có thể phân chia thành các khuynh hướng chính trong nghiên cứu, phê bình truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp gồm: tiếp nhận từ góc nhìn thẩm mỹ; tiếp cận từ góc nhìn lịch sử - văn hoá, tiếp cận từ góc nhìn thể loại

và tiếp cận từ lý thuyết Hậu hiện đại

2.1 Khuynh hướng tiếp cận từ góc nhìn thẩm mỹ

Nhiều công trình, bài viết xuất phát từ góc nhìn thẩm mỹ đã phân tích, lý giải

về quan điểm thẩm mỹ và hệ thống hình tượng cũng như những giá trị của thông điệp nghệ thuật trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp Chúng tôi khảo cứu qua

một số bài viết, công trình nghiên cứu như: Tôi không chúc bạn thuận buồm xuôi

gió - Hoàng Ngọc Hiến; Có nghệ thuật Ba-rốc trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp hay không? Đọc truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp - Thái Hòa; Tại sao tôi dịch truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp ra tiếng Anh - Greg Lockhart; Màu sắc triết

lý và giọng điệu giễu nhại trong lời thoại nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp -

Nguyễn Văn Đông; một số Luận văn Thạc sỹ “Tiếng cười trong sáng tác Nguyễn

Huy Thiệp” của Trần Thị Thanh; “Từ cảm quan trào lộng đến ngôn ngữ nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp” của Nguyễn Thị Huệ,… Điểm chung

trong những sáng tác của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp và văn học nghệ thuật nói chung là đều có mạch phát triển và vận động theo những quy luật của thẩm mỹ

Vì vậy, việc áp dụng lý thuyết mỹ học, đặc biệt là các phạm trù thẩm mỹ để nghiên cứu tác phẩm là một hướng đi thú vị Nghiên cứu về các truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp từ góc độ này sẽ cho ra được nhiều giá trị và khám phá mới, không chỉ trong lĩnh vực văn học mà còn cả trong lĩnh vực triết học, tâm lý học và xã hội học

2.2 Khuynh hướng tiếp cận từ góc nhìn lịch sử - văn hóa

Nghiên cứu văn học từ tiếp cận lịch sử - văn hoá là cách tiếp cận chú trọng vào việc cắt nghĩa, diễn giải các yếu tố lịch sử - xã hội – văn hoá hiện diện trong tác phẩm hoặc lý giải các tác phẩm văn học bằng những yếu tố bên ngoài tác phẩm như các yếu tố thuộc về tác giả và đời sống lịch sử - xã hội – văn hoá, đặt văn bản văn học vào môi trường sản sinh để kiến giải Tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp

đã gây ra nhiều tranh cãi và phản hồi từ các nhà phê bình văn học Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng tác phẩm của ông đã góp phần vào việc khai thác và phản ánh thực trạng xã hội, đồng thời tạo ra sự suy ngẫm và nghiêm túc cho người đọc Cảm giác trào phúng và xót xa đồng thời đồng hành và tạo nên không khí tản mạn đầy tình cảm trong những tác phẩm của nhà văn này Khuynh hướng tiếp nhận truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp từ góc nhìn xã hội – văn hoá đã kết hợp các tri thức lịch sử - văn hoá vào nghiên cứu, phê bình tác phẩm văn học để chỉ ra những suy tư, những thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm

Tuy nhiên, hạn chế của khuynh hướng này là trong khi thẩm bình tác phẩm văn học - nghệ thuật ngôn từ nhưng lại quá chú trọng đến các nhân tố ngoại quan, chưa chú trọng đúng mức đến các yếu tố nội tại của tác phẩm, ít đi vào các giá trị thẩm mỹ - bản chất nghệ thuật của văn học, và nhiều nhà phê bình bị các định kiến chính trị - xã hội - văn hoá chi phối cách đánh giá giá trị của tác phẩm nên

có phần chủ quan và cực đoạn trong đánh giá và trao đổi

2.3 Khuynh hướng tiếp cận từ góc nhìn thể loại

Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp với sự đa dạng, mới mẻ, linh hoạt cả về nội dung, nghệ thuật, đã thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu phê bình trong những công trình, bài viết chung về truyện ngắn Việt Nam đương đại cũng như những bài viết chuyên biệt về sáng tác của ông Các công trình nghiên cứu về các kiểu truyện ngắn và những đặc trưng của truyện ngắn Việt Nam đương đại đều nhìn nhận và phân tích truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp như là những dẫn chứng sinh động cho những đổi mới theo hướng đa dạng hoá, dân chủ hoá của thể loại

tự sự cỡ nhỏ trong văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới

Khuynh hướng tiếp cận truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp từ góc nhìn thể loại

đã nhìn nhận di sản văn học của ông trên phương diện những đặc điểm thi pháp của thể loại, khắc phục được những hạn chế từ góc nhìn ngoại quan, từ đó đánh giá được những vận động, đổi mới của truyện ngắn Việt Nam đến Nguyễn Huy Thiệp, hay nói đúng hơn là những đóng góp và dấu mốc mà Nguyễn Huy Thiệp đặt ra trên bước đường phát triển của thể loại

2.4 Khuynh hướng tiếp cận từ lý thuyết hậu hiện đại

Trên cơ sở nghiên cứu và khảo sát kỹ lưỡng, các nhà nghiên cứu đã tìm hiểu, khẳng định không chỉ riêng một số yếu tố của chủ nghĩa hậu hiện đại, mà còn tác động đến sự phát triển và giá trị nghệ thuật của truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Trong các phân tích về tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, đánh giá về chủ nghĩa hậu hiện đại chỉ dừng lại ở vài truyện ngắn mà ông cho rằng mang tính chất hậu hiện đại nổi bật Tuy nhiên, các tác giả đã đi sâu vào tìm hiểu ảnh hưởng của văn hóa dân gian trong truyện ngắn của ông Yếu tố dân gian đóng một vai trò quan trọng trong sáng tác của ông, không chỉ đơn giản là mượn hay trích đoạn, mà còn

là sự ảnh hưởng và cách điệu hóa chúng Tuy nhiên, các tác giả chỉ dừng lại ở việc chỉ ra ảnh hưởng riêng lẻ của một số yếu tố thuộc văn hóa dân gian lên truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp mà chưa phân tích sâu hơn về tác động và giá trị nghệ thuật của chúng Việc khai thác, tìm hiểu, và phân tích tiếp cận đa chiều các chỉ dẫn và yếu tố của chủ nghĩa hậu hiện đại và văn hóa dân gian trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp sẽ góp phần giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về sự đa dạng và sự phong phú của văn học ngắn nước nhà, đồng thời đánh giá đúng mức giá trị nghệ thuật của các tác phẩm của tác giả

Như vậy, Nguyễn Huy Thiệp (cùng với Hồ Anh Thái, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Bình Phương…) là một trong những trường hợp khá tiêu biểu để các nhà nghiên cứu, phê bình thực hành phân tích yếu tố hậu hiện đại trong văn học đương đại Việt Nam Đặc biệt, các truyện ngắn viết về lịch sử là những minh chứng tiêu biểu được các nhà nghiên cứu vận dụng để chứng minh cho tinh thần giải cấu trúc,