Sự xác lập vị thế mới của nữ giới, nam giới trong ca khúc việt nam Đầu thế kỷ xxi – nhìn từ chất liệu văn học của ca từ

Khảo sát sự chuyển đổi trong cách xã hội Việt Nam quan niệm về giới nam và nữ theo thời gian sẽ giúp ta hiểu rõ hơn tiến trình vận động xã hội cũng như những thách thức, nỗ lực trong hàn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

MỤC LỤC

Danh mục các bài hát được sử dụng

1 Hương Ngọc Lan (Album Tóc ngắn) Mỹ Linh Anh Quân

2 Chuyện tình (Album Tóc ngắn) Mỹ Linh Anh Quân

3 Biển Khát (Album Tóc ngắn) Mỹ Linh Trương

Ngọc Ninh

6 Lắng nghe mùa xuân về (Album Tóc

ngắn)

8 Trưa vắng (Album Tóc ngắn) Mỹ Linh Huy Tuấn

9 Hoa cỏ mùa xuân (Album Tóc ngắn) Mỹ Linh Bảo Chấn

10 Phút giao thừa lặng lẽ (Album Tóc

13 Đánh thức tầm xuân (Album Bài hát ru

17 Tháng tư về (Album Bài hát ru cho anh) Hồng Nhung Dương Thụ

18 Tiếng sóng (Album Bài hát ru cho anh) Hồng Nhung,

20 Nghe mưa (Album Bài hát ru cho anh) Hồng Nhung Dương Thụ

21 Cầm tay mùa hè (Album Mây trắng bay

về)

Thanh Lam Dương Thụ

22 Đố tình (Album Mây trắng bay về) Thanh Lam Quốc Trung

23 Mây trắng bay về (Album Mây trắng

bay về)

Thanh Lam Dương Thụ

24 Lời tôi ru (Album Mây trắng bay về) Thanh Lam Dương Thụ

25 Hi vọng (Hope) (Album Mây trắng bay

27 Hồ trên núi (Album Mây trắng bay về) Thanh Lam Phó Đức

Phương

28 Gọi anh (Album Mây trắng bay về) Thanh Lam Dương Thụ

29 Nghi ngại (Album Nhật thực) Hà Trần Ngọc Đại

30 Đừng hát tình ca du mục nữa (Album

Nhật thực)

31 Phía ngày nắng tắt (Album Nhật thực) Hà Trần Ngọc Đại

32 Dệt tầm gai (Album Nhật thực) Hà Trần Ngọc Đại

33 Tiếc nuối (Album Nhật thực) Hà Trần Ngọc Đại

Tuyền

42 Gửi chồng tương lai Trang Pháp, Jsol Trang Pháp,

Jsol

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Từ xa xưa, xã hội Việt Nam đã hình thành những quan niệm riêng về vai trò cũng như vị thế của nam giới và nữ giới Qua từng thời kỳ lịch sử, cùng với sự biến đổi của bối cảnh kinh tế, chính trị và văn hóa, những quan niệm ấy dần được điều chỉnh, phá vỡ hoặc tái định hình Việc nhìn nhận giới tính không còn đơn thuần dựa trên những khuôn mẫu cứng nhắc, mà ngày càng linh hoạt, đa chiều và bình đẳng hơn Khảo sát sự chuyển đổi trong cách xã hội Việt Nam quan niệm về giới nam và nữ theo thời gian sẽ giúp ta hiểu rõ hơn tiến trình vận động xã hội cũng như những thách thức, nỗ lực trong hành trình khẳng định quyền bình đẳng giới

Trước khi chịu ảnh hưởng của Nho giáo từ phương Bắc, xã hội Việt Nam

cổ đại vận hành theo một mô hình xã hội mang đậm tính chất mẫu hệ hoặc chịu ảnh hưởng sâu sắc của chế độ mẫu quyền Trong bối cảnh đó, nam và nữ tồn tại trong mối quan hệ tương đối bình đẳng về địa vị và vai trò xã hội Những bằng chứng lịch sử, văn hóa và lối sống còn lưu lại đã phản ánh rõ ràng truyền thống tôn trọng phụ nữ của cư dân Việt cổ Một trong những minh chứng tiêu biểu là tín ngưỡng thờ Mẫu, một hình thức thờ cúng các vị thần nữ, được phát triển rực rỡ từ thời kỳ sơ khai và tiếp nối lâu dài trong lịch sử, vẫn được tồn tại cho đến ngày nay Nghi lễ thờ mẫu, cùng với các thực hành thờ cúng thần linh, không hề có sự phân biệt thấp kém giữa thần nam và thần nữ, thể hiện quan niệm bình đẳng giới tính trong vũ trụ quan và nhân sinh quan người Việt cổ Bên cạnh đó, vai trò chủ đạo của phụ nữ còn được thể hiện ở những nhân vật lịch sử lẫy lừng như Hai Bà Trưng

- hai nữ anh hùng đã khởi nghĩa chống lại ách đô hộ phương Bắc và lên ngôi vua

Từ khi Nho giáo được du nhập vào Việt Nam, đặc biệt từ thời Bắc thuộc

và phát triển mạnh mẽ dưới các triều đại phong kiến như Lý, Trần, Lê, Nguyễn, quan niệm về giới đã có những thay đổi sâu sắc Nho giáo với hệ thống tư tưởng trọng nam khinh nữ, đề cao vai trò của nam giới: “Nam tôn, nữ ti” và quy định chặt chẽ vị trí của nữ giới trong xã hội “Tam tòng, tứ đức” đã thiết lập nên một hệ giá trị giới tính phân biệt rõ rệt Người phụ nữ bị bó buộc trong những chuẩn mực khắt khe: trong gia đình phải “tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử”; trong phẩm hạnh phải giữ “công, dung, ngôn, hạnh” Sự ảnh hưởng của Nho giáo

đã dẫn tới việc thu hẹp đáng kể vai trò xã hội của phụ nữ Họ bị hạn chế quyền tham gia chính trị, kinh tế, giáo dục; quyền tự quyết bị cắt giảm; vai trò của họ bị giới hạn chủ yếu trong phạm vi nội trợ, sinh nở và phục vụ gia đình Thân phận người phụ nữ bấy giờ không được coi trọng, bị rẻ rúng Sự bất bình đẳng giới hình thành từ đây kéo dài đến nhiều thế kỷ sau này

Sự xuất hiện của chủ nghĩa Mác – Lê-nin tại Việt Nam, đặc biệt là qua hoạt động của Nguyễn Ái Quốc, đã mở ra một bước ngoặt căn bản trong quan niệm về giới Trong Luận cương Chính trị năm 1930, Nguyễn Ái Quốc đã xác định

rõ ba nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam: giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp

và giải phóng phụ nữ Điều này thể hiện sự nhận thức sâu sắc về mối liên hệ giữa vấn đề giới với sự nghiệp cách mạng xã hội Trong suốt quá trình đấu tranh chống Pháp, chống Mỹ và bảo vệ đất nước, phụ nữ Việt Nam đã tham gia cách mạng với

tư cách là một lực lượng xã hội quan trọng, đóng góp to lớn trên cả hai mặt trận tiền tuyến và hậu phương Họ không chỉ “giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh”, mà còn che giấu, nuôi dưỡng cán bộ, vận động quần chúng, tham gia sản xuất, phục

vụ chiến đấu, thậm chí trực tiếp cầm súng chiến đấu Các phẩm chất của người phụ nữ Việt Nam trong thời kỳ này được tôn vinh bằng những danh hiệu: “Anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang” Năm 1946, bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã chính thức tuyên bố: “Nam nữ bình đẳng trên mọi phương diện”, xóa bỏ các thủ tục hà khắc đối với phụ nữ Đây là một cột mốc mang tính pháp lý và tư tưởng quan trọng, đánh dấu sự thay đổi sâu sắc về nhận thức xã hội đối với vấn đề bình đẳng giới

Bước vào thời kỳ Đổi mới từ năm 1986, dưới tác động của công cuộc hiện đại hóa, toàn cầu hóa và sự phát triển của phong trào bình đẳng giới quốc tế, quan niệm về giới ở Việt Nam tiếp tục có những chuyển biến mạnh mẽ Nhà nước Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách, luật pháp nhằm thúc đẩy bình đẳng giới, tiêu biểu như Luật Bình đẳng giới (2006), Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2011–2020 Phụ nữ ngày càng được khuyến khích tham gia vào các lĩnh vực chính trị, kinh tế, giáo dục, khoa học kỹ thuật và nghệ thuật Tỷ lệ nữ giới trong Quốc hội Việt Nam luôn nằm trong nhóm cao nhất khu vực Đông Nam Á

4

Mặt khác, các quan niệm truyền thống về giới dần được thách thức và thay thế bằng những cách tiếp cận mới, chú trọng quyền cá nhân, tự do lựa chọn và sự đa dạng giới tính Mặc dù trên thực tế, vẫn còn tồn tại những bất bình đẳng, định kiến giới ở nhiều lĩnh vực và vùng miền khác nhau, nhưng xu hướng chung là sự tiến

bộ, cởi mở hơn trong nhận thức xã hội về vai trò, vị trí của phụ nữ và các nhóm giới đa dạng

Sự chuyển đổi trong quan niệm về giới ở Việt Nam là một quá trình dài lâu, gắn liền chặt chẽ với những biến động lịch sử – xã hội to lớn Từ một nền văn hóa

đề cao vai trò phụ nữ thời cổ đại, chịu ảnh hưởng tiêu cực bởi hệ tư tưởng Nho giáo phong kiến, tới sự bùng nổ giải phóng giới thời cách mạng và sự phát triển mạnh mẽ trong thời kỳ đổi mới

Quan niệm về giới, tức là cách xã hội nhìn nhận vai trò, vị trí, giá trị và những chuẩn mực dành cho nam giới và nữ giới, vốn không phải là cái bất biến,

mà luôn vận động cùng với biến thiên lịch sử, kinh tế, chính trị và văn hóa của từng thời đại Văn học Việt Nam, với tư cách là dòng chảy song hành và tương tác với đời sống xã hội, đã ghi dấu rõ nét sự biến thiên ấy Đặc biệt, bước ngoặt từ văn học trung đại sang văn học hiện đại cho ta thấy rõ sự biến đổi trong cách xây dựng hình tượng giới tính, trong cách nhìn nhận và lý giải thân phận con người, nhất là người phụ nữ Qua từng giai đoạn, văn học vừa ghi lại những biến động của quan niệm về giới vừa tham gia vào việc định hình, thúc đẩy quá trình thay đổi nhận thức xã hội về vị thế và giá trị của giới nữ Trước thời kỳ Đổi mới (1986), văn học Việt Nam vẫn giữ vai trò độc tôn trong không gian văn hóa nghệ thuật quốc gia Khi xã hội chịu ảnh hưởng sâu sắc của hệ tư tưởng chính trị và khuôn khổ quản lý chặt chẽ, văn học, đặc biệt là văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, trở thành phương

tiện chính yếu để chuyển tải lý tưởng, giá trị và tâm tư của thời đại Văn học không chỉ là phương tiện biểu đạt nghệ thuật, mà còn là không gian duy nhất, trung tâm, cho sự phát ngôn về những vấn đề căn cốt của đời sống con người Tuy nhiên, từ sau công cuộc Đổi mới, bối cảnh văn hóa Việt Nam đã có những thay đổi căn bản

Sự mở cửa giao lưu quốc tế, sự phát triển của nền kinh tế thị trường và bùng nổ công nghệ thông tin đã kéo theo sự trỗi dậy mạnh mẽ của các hình thức văn hóa đại chúng Văn học, dù vẫn giữ vai trò nền tảng như “gốc rễ” và “nguồn căn” của đời sống nghệ thuật, song không còn nắm giữ vị thế trung tâm độc tôn như trước Thay vào đó, các phương tiện nghệ thuật khác, điển hình như âm nhạc đại chúng, trở thành những kênh tiếp cận đời sống phổ biến và rộng rãi hơn Âm nhạc, với ưu thế về tính ngắn gọn, tính biểu cảm cao, khả năng lan tỏa mạnh mẽ và khả năng tương tác trực tiếp với công chúng, đã nhanh chóng trở thành một phương thức chủ đạo để xã hội hiện đại phát ngôn, biểu đạt và trao đổi những vấn đề văn hóa,

xã hội, trong đó bao gồm cả vấn đề giới tính Sang đầu thế kỷ XXI, sự bùng nổ của truyền thông đại chúng, mạng xã hội và nền kinh tế sáng tạo càng thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa quá trình xác lập vị thế mới cho cả nữ giới lẫn nam giới trong

âm nhạc Việt Nam Nữ giới không còn hiện diện với vai trò thụ động, mà tích cực tái định nghĩa bản thân trong các bài hát về tình yêu, sự nghiệp, quyền lực, tự do

cá nhân Các hình tượng phụ nữ trong ca từ âm nhạc đương đại thể hiện sự đa dạng: từ người yêu dịu dàng, người vợ đảm đang đến người phụ nữ mạnh mẽ, chủ động lựa chọn cuộc sống, đấu tranh cho quyền lợi của chính mình Đồng thời, hình ảnh nam giới trong âm nhạc cũng dịch chuyển: từ những hình tượng “trượng phu”,

“mạnh mẽ” truyền thống sang những hình mẫu đa dạng hơn, giàu cảm xúc hơn, đôi khi cũng mong manh và dễ tổn thương

6

Điều đáng lưu ý là mặc dù âm nhạc có sự khác biệt về phương thức tiếp cận

so với văn viết nhưng ở tầng lõi, ca từ của âm nhạc vẫn gắn bó mật thiết với văn học Ca từ, với tư cách là sự sáng tạo ngôn ngữ mang tính nghệ thuật, chính là sự tiếp nối và chuyển hóa của văn chương truyền thống sang nghệ thuật đại chúng

Ca từ âm nhạc vừa lưu giữ những mô thức truyền thống của văn hóa, vừa thể hiện những thay đổi, những phá vỡ, những tái kiến tạo quan niệm giới trong bối cảnh

xã hội Việt Nam đương đại Chính vì vậy, việc nghiên cứu sự chuyển đổi quan niệm về giới không nên giới hạn trong phạm vi văn học truyền thống, mà còn cần

mở rộng đến địa hạt ca từ âm nhạc, nơi phản ánh sinh động những dịch chuyển của đời sống tâm thức xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa và hiện đại hóa Chọn

ca từ âm nhạc làm đối tượng nghiên cứu về sự chuyển đổi quan niệm giới cũng là một cách tiếp cận năng động, phản ánh đúng những yêu cầu mới của nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn hiện nay: không đóng khung trong phạm vi các giá trị “cao” mang tính kinh điển, cần đi sâu khám phá những tầng lớp nghệ thuật “đại chúng”, nơi phản ánh chân thực, sống động và trực tiếp hơn những biến động của

xã hội và con người

Từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Sự xác lập vị thế mới của

nữ giới, nam giới trong ca khúc Việt Nam đầu thế kỷ XXI – Nhìn từ chất liệu văn học của ca từ” để nghiên cứu nhằm tiếp cận tiến trình vận động của ý thức xã hội

về giới tính cũng như góp phần soi chiếu mối quan hệ giữa văn học, văn hóa đại chúng và sự biến đổi của ý thức cá nhân trong xã hội Việt Nam đương đại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nghiên cứu về giới tại Việt Nam bắt đầu định hình như một lĩnh vực độc lập và phát triển mạnh mẽ từ cuối thế kỷ XX, trong bối cảnh hội nhập quốc

tế và toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng Nhiều nghiên cứu về phụ nữ Việt Nam đầu thế kỷ XX góp phần xây dựng nền tảng và phương pháp tiếp cận để khảo sát vai trò, vị thế cũng như biểu hiện của giới trong nhiều lĩnh vực đời sống xã hội

Điển hình như tác phẩm Phan Khôi – Vấn đề phụ nữ ở nước ta, tác giả Lại

Nguyên Ân đã kỳ công tuyển chọn những bài báo tiêu biểu của Phan Khôi luận bàn về các khía cạnh căn cốt của vấn đề phụ nữ trong tư cách làm người nói

chung chứ không chỉ trong tư cách làm vợ làm mẹ; hay ở Nam Nữ Bình Quyền,

Đặng Văn Bảy đề cập đến chuyện bình đẳng nam nữ, đến dân chủ, dân trí và cả

việc canh tân xã hội; trong Nguyễn Văn Vĩnh – Vấn đề phụ nữ ở nước ta (Đặng

Ánh Dương và Nguyễn Đào Nguyên biên soạn) là tuyển tập các bài viết dưới bút danh Đào Thị Loan của nhà trí thức Nguyễn Văn Vĩnh, từng đăng trên một số tờ báo lớn, đã đề cập sâu sắc đến những phẩm chất người phụ nữ cần trau dồi để

xây dựng giá trị bản thân, đời sống hạnh phúc; hay các bài viết trong Nam Phong tạp chí - Vấn đề phụ nữ ở nước ta (do Đoàn Ánh Dương tuyển chọn) đã dành sự

quan tâm đáng kể cho vấn đề phụ nữ, từ đó thúc đẩy phong trào phụ nữ ở Việt Nam

Song, bước sang thời kỳ Đổi Mới, đời sống xã hội Việt Nam chứng kiến

sự thay đổi toàn diện, trong đó có sự trỗi dậy của văn hóa đại chúng Văn hóa đọc dần mất đi vị thế trung tâm, nhường chỗ cho các hình thức giải trí nghe - nhìn phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là âm nhạc đại chúng Trong bối cảnh đó, âm nhạc không chỉ đóng vai trò giải trí, mà còn trở thành phương tiện biểu đạt tư tưởng, cảm xúc và quan niệm xã hội, bao gồm cả các quan niệm về giới Người nghệ sĩ, thông qua ca từ, đã gửi gắm những suy tư, nhận định và đôi khi là thái

8

độ phản biện đối với các định kiến, khuôn mẫu giới đang tồn tại ở xã hội đương đại

Bài viết Nửa thế kỷ chuyển mình của âm nhạc Việt Nam (2025), Nguyễn

Thị Minh Châu khái quát quá trình chuyển mình của âm nhạc Việt Nam trong

50 năm qua, từ sau năm 1975 đến nay Âm nhạc từng phục vụ chủ yếu cho tuyên truyền, giáo dục, nhưng từ sau Đổi Mới (1986) đã dần mở rộng chức năng giải trí

và hội nhập quốc tế Các loại hình như nhạc cổ truyền, khí nhạc, opera từng bị lãng quên, nay được phục hồi và phát triển đa dạng Nhạc giải trí bùng nổ với công nghệ số và toàn cầu hóa, song cũng đặt ra nhiều vấn đề về chất lượng nghệ thuật, đạo đức nghề nghiệp và quản lý Bài viết kêu gọi xây dựng một nền âm nhạc vừa hiện đại, vừa giữ gìn bản sắc dân tộc

Ở bài viết Người phụ nữ Việt Nam trong ca khúc (2016), nhạc sĩ Dân Huyền

bàn luận về hình tượng người phụ nữ Việt Nam trong các ca khúc cách mạng và đương đại, đặc biệt là vai trò, phẩm chất và vẻ đẹp của họ qua từng giai đoạn lịch

sử Tác giả khẳng định phụ nữ là nhân vật trung tâm trong nhiều tác phẩm âm nhạc, được khắc họa đa dạng: từ anh hùng kiên trung trong chiến đấu, người mẹ tảo tần hy sinh, đến hình ảnh dịu dàng, đầy nhân hậu trong đời sống thường nhật

Trong bài viết Hình tượng người phụ nữ Việt Nam trong âm nhạc (2022) Long Hồ

đã ghi lại những chia sẻ của nhạc sĩ Trần Xuân Tiến – Ủy viên Hội đồng Lý luận,

phê bình Văn học nghệ thuật TP.HCM, về hình tượng người phụ nữ trong kho tàng

âm nhạc Việt Nam Ông nhận định rằng hình tượng này là nguồn cảm hứng bất tận cho các nhạc sĩ, hiện diện phong phú và đa dạng trong cả nhạc cách mạng lẫn tình ca Hình ảnh người phụ nữ Việt Nam trong ca khúc thường gắn liền với những phẩm chất truyền thống như đảm đang, thủy chung, chịu thương chịu khó, đồng