Còn theo Nam Dao, một nhà viết tiểu thuyết lịch sử khá thánh công thì: “?iểu thuyét lich sử mang khả năng phê phán hiên tại qua cách đão ngược và xoay ngàng những sự dố cũng nh tỉnh chấ
Trang 1
LÊ THỊ BÍCH HÒA
Hư cấu nghệ thuật và sự thực lịch sử qua
"Hồ Quý Ly" và "Giàn thiêu"
Chuyên ngành: Lăn học
Mã số : 60.22.34
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC VĂN HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:PGS TS.Lưu Khánh Thơ
Hà Nội - 2008
Trang 2
dạn hơn, vượt qua các quy phạm cần cỗi dem lại sinh khí cho văn chương,
nước nhà Ở đó, có khá nhiều nhà văn đã lỗ lực phác hoạ các bức vẽ toàn
cảnh đời sống dân tộc ở những thời đoạn quá khứ nhất dịnh bằng nhiệm vụ của một nhà viết tiểu thuyết Mà gần đây nhất là hai cuốn tiếu thuyết được
công chúng độc giả cũng như giới phê bình đón nhân nồng nhiệt
Đọc Hồ Quý Ly và Giàn thiêu, chúng ta cảm nhận ở đó một cách viết
sâu sắc, mang đậm đấu ấn cá nhân tác giả Đồng thời khi đọc tác phẩm,
người đọc thấy rõ tác giá nhận thức và tập trung vào thực hiện những yếu
cầu của thể loại tiểu thuyết khi tiếp cận để tài lịch sử Dó lả trình bày đời
sống cá nhân con người, số phận và tính cách dưới ngôi bút Hểu thuyết Sự
thức và hư cầu đan xen lẫn nhau tạo ra sự liền mạch trong kết cấu tác phẩm
giúp người đọc hình dung đời sống cá nhân con người, số phận, tính cách
của từng nhân vật tạo sức hấp dẫn cho văn bán
1.2 Chúng ta biết rằng, yêu cầu cao nhất của nhà làm sử là sự chính xác khi
mô tả khách quan, khi bình phẩm, nhận định các số liệu, các sự kiện lịch sử
với thời gian và không gian xấy ra nó, các nhân vật can dự vào sự kiện, đung, mnạo hành vị, lời nói điển hình của họ, hậu quả của sự kiện lịch sử đối với
thế giới, quốc gia, tính, huyện, xã, thôn, xóm, đó là đối tượng căn bản của
sử học Tuy vậy, năm tháng trôi di, ngay cả những pha sử tốt nhất cũng, không thể “phất” hết “bụi thời gian” trước con mắt hậu thể Và khi Ấy, văn
học có thé làm gì đây? Nó có thể giúp phục hiện lịch sử, làm cho sự kiện xã
xưa trở nên như đang diễn ra dưới con mắt lớp sinh sau, lắm cho các nhân
vật lịch sử như đang đi lại, nói năng, buần vui, “thật” hơn cä sử học Nói
-1- Luận văn thạc sỹ
Trang 3như nhà phê bình Đã Trung Lai: “khiến người đọc dường như có thể bá vai
hoặc ôm hôn họ, ngửi thấy mùi môi hôi của họ, biết và suy ng}ữ về tỉnh cách
số phận của họ”[51:315| Không những vậy văn học dòn ““Phán xét” cả
lịch sử; "chưng cắt lại "lịch sử, cãi ngắm với sử học về nhân sinh, thé su
đễ giúp nhận thức thêm, nhận thức lại lịch sử và số phận con người ” [51; 315-316 Với một nhả văn, lịch sử không là những xác chết và những sự có
biên niên ủ lì Trong tiểu thuyết lịch sử, quá khứ là lịch sử nhìn bởi nhà van,
nhà văn như chủ thể Đó là thứ quả khử tái chiếm hữu và tái tạo từ vị thế
hiện tại của chủ thể, với ý thức về piới hạn của sự truy lùng chân lý “khách quan” Để tái chiếm hữu lịch sử, nhà văn phải nhìn ngược thời gian với quan diém triết lý (duy vật, duy tâm, biện chứng này nọ), từ đó suy xét phân giải
các sự cố, và thậm chí phán xử, cách nay hay cách khác, những con người
có tên trong chính sử Có thể minh oan hoặc buộc tội Tuy nặng nhẹ, nha
văn bắt họ đội mỗ dứng day Đó chính là cách mà nha văn xây dựng các tiểu thuyết mang cht đề lịch sử
1.3 Mang dé tai viết về lịch sử không phải là một để tải mới xuất hiện trong văn học Việt Nam mả nó đã có một quá trình phát triển lâu dài trong nên văn
học dân tộc, nỏ luôn là mảnh đất mâu mỡ gieo mim va phat triển cho hạt
giống tiểu thuyết Đây là đề Lãi luôn thu hút sự quan tâm của rất nhiều nha
văn và bạn đọc
Ta đã biết đến hàng loạt các tiểu thuyết lịch sử viết trong thời kỷ trung
dai va tiếp nối những bậc tiền bối, tiểu thuyết hiển đại lại tiếp tục măng đề tài này với sự góp mặt đông đảo của những cây viết lớn Nửa đầu thé ki XX,
ta đã biết đến Lên Luỗi của những tác giả viết tiểu thuyết lịch sử như Nguyễn
Tử Siêu, Nguyễn Triệu Luật, Chu Thién Cudi thé ky XX dau thé ki XTX,
là sự kế tiếp của những cây bút đầy tâm huyết như 114 Ân, Iloàng Công
Khanh, Ngô Văn Phú, Hoàng Quốc Hai, Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Bình
Phương, Nguyễn Dinh Thi, Nguyễn Xuân Khánh, Võ Thị Hảo với hàng loạt những tác phẩm có giá trị, khám phá ra những khía cạnh chưa được biết
-2- Luận văn thạc sỹ
Trang 4tới, những biến động lịch sử đây lớn lao được dung lại Đúng như nhà tiểu thuyết nỗi tiếng người Pháp gốc Tiệp Milan Kundera đã nhận đỉnh: “4n
khong thé kế về hạy bàn về lịch sứ, nhưng khám phá ra những khia cạnh
chưa biết tới của hiện hữu con người Những biến động lén lao với anh ta
nhự cái đèn rợi bắt thình lình làm sáng tô những khía cạnh ẫn dấu và vạch
trần chúng ra” |71|
Những bộ tiểu thuyết viết về lịch sử Việt Nam như: Sông Côn mùa lũ
của Nguyễn Mộng Giác; Giỏ lứa của Nam Dao, Bao !áp cung đình của
Hoàng Quốc Hải; Người Thăng Long của Hà Ân, Vằng vặc sao Khuê của llaàng Công Khanh; Dương Vân Nga: Non Cao và Lực Thắm của Nguyễn Viết Trọng, Hồ Quợ Ïy của Nguyễn Xuân Khánh, Giản Thiêu của Võ Thị Hảo là những tác phẩm có giá trị viết về nhân vật lịch sử với cách khai thác để tài độc đáo Trong đó tiểu thuyết Hồ Quỹ Ly ngay khi mới ra đời đã dược trao nhiều giải thưởng lớn như: Giải nhất giải thưởng ‘Thang Long năm
2000, Giải thưởng IIội nhà văn IIà Nội năm 2003; Giải thưởng LIIệi Nhà văn
Việt Nam là sự ghi nhận giá trị tải năng của Nguyễn Xuân Khánh Và mộL năm sau đó (2004) giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội được trao cho cuốn
Giàn Thiêu của nhà văn Võ Thị Ilão Điều nay cũng chứng tẻ giá trị của hai
tác phẩm
Cả UÔ Qui Ly và Giản thiêu đều viết về các triểu đại Việt Nam Giỏ
Quỷ Ly viết về thời nhà Trần — TIồ; Giàn Thiên viết về thời nhà Lý) với
nhiều biển động, thăng trằm của xã hội Đây là hai liểu thuyết có quy mô lớn Chính vỉ vậy, chúng tôi muốn đi vào tìm hiểu nội dung và nghệ thuật
ấy được thánh tựu của tiểu thuyết lịch sứ
của hai tác phẩm trên để qua đó
vấn được cot lá động chảy ngầm trong Van hoc Việt Nam, lặng lễ song luồn tiềm ẫn sức sống bên bỉ ITơn nữa hai tác phẩm này xuất hiện gần nhau trong
bối cảnh thởi kỳ đổi mới của văn học nước nhà với bao thử thách và cơ hội
mới Chủng ta có quyền tự hào về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam qua 77 Quý
Ly và Giản thiêu
-3- Luan vin thac s¥
Trang 51.4 Hồ Quý ly và Giàn thiêu ngay từ khi ra đời đã tạo được tiếng vang trong
dư luận bạn đọc Nỏ đặt ra vấn đề có ý nghĩa đối với sự phát triển của thể
loại tiểu thuyết lịch sử Các ý kiên đánh giá trong hdi thao vé Hd Quy Ly
cũng như Giản Điêu trên các báo, tạp chỉ đều khẳng định đóng góp của hai
tác phẩm đổi với tiểu thuyết lịch sử nước nhà Nỏ đặt ra những vẫn để có ý
nghĩa thời sự “ứng nghiệm” với mọi thời đại và có ÿ nghĩa dối với sự pháL
triển của thể loại tiếu thuyết trên Vì vậy, chúng tôi chọn ¿1 Quỷ Ly và Giản
thiêu là cách liếp cần khoa học dé lam sang lỗ mỗi quan hệ giữa sự thực lịch
sử vả hư cầu nghệ thuật qua hai tác phẩm này từ dó thấy dược thành tựu của
tiểu thuyết lịch sử
2 Lịch sử vẫn đề:
Vấn đề sự thực và hư cấu trong các tiểu thuyết lịch sử luôn được các nhả văn, nhà phê bình quan tâm, dé cập tới Tuy vậy, cho đến nay, con rất Ít các công trình nghiên cứu dề cập tới mỗi quan hệ giữa sự thực lịch sử và hư cấu nghệ thuật một cách toàn điện, có tính hệ thống qua các tác phẩm tiêu
biểu Mã hầu hết mới chỉ ở mức độ chung chung hoặc có chăng thì chỉ là
những bải phê bình, tiểu luận xuất hiện trên các báo, tạp chí trong và ngoài
nước bàn vẻ tiểu thuyết lịch sử Tuy nhiên chúng ta vẫn tìm thấy những khia
cạnh đánh giá, nhận xéi khác nhau trong van dé nội dung và nghệ thuật của
thể loại này
2.1 Những ý kiến đánh giá về tiểu thuyết lịch sử Việt Na
Trung luận ản tiến sỹ Tiểu thuyết Việt Nam từ những năm dầu thé
kỷ XX đến 1945, đưới sự hướng dẫn của GS Nguyễn Dình Chú, nhà nghiên ctu Bui Van Loi nhận xét: “Các nhà viết tiểu thuyết lịch sử đã thành công đảng kế trong việc sử dụng chất liệu lịch sử dễ xây dựng tiểu thuyết Miột
mặt trong quá trình sáng tác họ đã có gang gilt gin tinh chân thực của lịch
sử và đã né tránh dược các khuynh hưởng chuyên dịch lịch sử một cách don
thuần vào trong tác phẩm Mặt khác, các nhà văn đã phát lnụ: trí tưởng
tượng phong phú, hư cấu một phần nào đỏ những sự kiện nhằm lôi cuốn,
-4- Luận văn thạc sỹ
Trang 6hấp dẫn người đạc tin vào lịch sử và nghĩ rằng bản thân mùnh cũng có thể
làm được nhưữ cha ông ta ngàn mrước ”[47]
Còn theo Nam Dao, một nhà viết tiểu thuyết lịch sử khá thánh công
thì: “?iểu thuyét lich sử mang khả năng phê phán hiên tại qua cách đão
ngược và xoay ngàng những sự dố cũng nh tỉnh chất, những cơn người
trong que kin?” [16]
Trong cuộc Toạ đàm về bộ tiểu thuyết triều Trần của Hoàng Quốc
Hải, nhà thơ Hữu Thinh cho rằng: “Trong bốn chiều cạnh của lịch sử là bấi
cảnh, sự kiện, con người và tình thân lịch sử thủ nhà văn Hoàng Quốc Hải
đã huyền đại được cái “tỉnh thân lịch sử” đó là tình thân quật khởi của dân
tộc ta dười triểu dại nhà Trấn” |28|
Doan Thi Huong trong bài Đạc 7Ô quốc kêu gọi suy nghĩ về vấn đề
khám phá và sáng tạo trong tiểu thuyết lịch sử, đã đề cập tới: “Sự kết hợp
tỉnh thần nghiên cứu lịch sử nghiêm túc với sự sáng tạo nghệ thuật tương
đối linh hoạt, việc vận dụng sử liệu một cách chủ động, sự sáng tạo hình
lượng ở tiễu thuyét lich siz ldy dẫn chứng cụ thể ở TÔ quốc kêu gọi, tác
giả khẳng định sự thành công cỉa tác phẩm trong một giai đoạn mới [36]
Đỗ Hải Ninh cho rằng: “Tiễu thuyết Hồ Quỷ Ly đã có những đóng góp
đáng ghi nhận đối với quả trình vận động và phái triển của tiểu thuyết lịch
sử; từ việc lấp con người làm trưng tâm khám phá lịch sử, khả năng hiện tại
hoá lịch sử làm cho nhân val trở thành nhân vật tiêu thuyết, cải nhìn dan
chủ đái với lịch sứ cho dên việc tạa nên ngôn ngữ tiễn thuyết giàu cả tỉnh
tà phương điện nghệ thudt, 11d QHÉ Ly cũng có những thể nghiêm mới
mé”\56]
Hay như Nguyễn Phương Chi khi Dec tiểu thuyết Người Thăng
Long của Hà Ân đánh giá tác phẩm ở những phương diện: “Vừa vẽ lại được diện mạo lịch sử, vừa năm bắt được dâu là các quy luật vận động
lrong lịch sử, xây đựng những chân dung lịch sử có cá tính, có đời sống và
vận mệnh của nhân vật tiểu thuyết [12]
-5- Luận văn thạc sỹ
Trang 7Doc Lich si trong quan niệm Nguyễn Huy Thiệp nhà nghiên cứu văn học Vương Anh Tuấn cho rằng: “Những đặc didm miêu tả trong truyện
lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp cho ta liên tưỡng tới nhiều bơn đến chủ nghĩa
hiện thực kỳ áo, ở đĩ cĩ quan niệm nghệ thuật f† nhiều phù hợp với quan
niém lich six cha anh”[50, 332]
Trần Cư rong Đến với Nguyễn Trãi qua Ung vặc sao Khuẽ dánh giá: “Ilồng Cơng Khanh tỏ ra tương đối cĩ bản lĩnh trong việc xây dựng
nhân vật Nguyễn Trãi đạt tới tầm cỡ lịch sử, trên nhiều bình điện trong đời
sơng chung và cũ dời sơng riêng tu Tác phẩm cị những “miếng ” kịch sắng khối, mới mẻ và sáng tà”[15]
Tác piá Phạm Trọng Luật khi Ban về tiểu thuyết Gis lứa của Nam Dao, cho rằng: “Giĩ lửa cĩ thể chuyên chữ khá nhiều những vẫn để ne lưởng mà tác giả muốn đưa ra thảo luận Nĩ thuộc vào thứ “văn học tư
tưởng" chưa máy phái triển ở Liệt Nam, Nhìn từ văn bản, Giĩ la khơng
phải chỉ là tiễu thuyết lịch sử Nếu việc phân tích tác phẩm, từ quan điềm phương pháp với những khái niệm xã hội học của Max Weber, thực lình cĩ
thê mang đến cho độc giả đơi chút thích thủ, thì Äây cịn là tiểu tuuyết xã hội
học.”[46]
Phúc An khi viết phĩng sự Niềm vui của tác giá Sơng Cơn mùa lũ
đã nhận định: "7rong bối cảnh văn bọc thời đỗi mới xuất hiện một số tác
nhẩm viết về vua Quang Trưng theo lỗi "nã đại bắc vào quả khứ”, thì việc Nguyễn Ađơng Giác viết hơn 2000 trang tiểu tuyết, xây dựng nhân vật
Nguyễn Iuệ nhục một con người ân tình, trung nghĩa, cơ cốt cách của người
trí tục nho học tập hợp được những người tài khác hẳn sáng tác về ơng, là
một bước dột phá của dịng tiêu thuyết lịch sử với cách nhữn táo bạo và mới mể”[S]
Đổi với Lê Định Cai trong bài giới thiệu về tiểu thuyết Dương Vân Nga: Non Cao và ực Thẩm của nhà văn Ngơ Viết Trọng đã khẳng định
“Kj đã gọi là “lịch sử tiễu thuyết” thì tác giả cĩ quyền hư cẩu niễn sao
-6- Luận văn thạc sỹ
Trang 8đừng đây nhân vật lịch sử mà mình tái tạo đi quá xa sự thật lịch sử GIÁ trị
của “lịch sử tiễu thuyẾt"” ngoài tài năng sử dụng điêu luyện ngôn ngữ đương
đại của lừng nhân vậi, ngoài oc tưởng lượng phong phú và kết cẩu của câu
chuyện lỉ l cũng những đột biết bất ngò, nhà văn còn phải đạt những kiến
thức vững vàng về lịch sử và tâm lý đương đại, nhất là giai đoạn liên quan
đến nhân vật mà mình dưng xâp dựng lại Nhà văn Ngô Viết Trọng “Dương Ưân Nga: Nơn Cao và Vực Thắm” đã nâng kỹ thuật xây dụng tiểu thuyết
dya vào lịch sử lên một lầm cao mới mà tôi nghữ, nêu ai đọc lác phẩm này
rồi, chắc dễu dẳng ý với đánh giá nập”[11 |
Trên đây là một số ý kiến ít nhiều để cập đến thành tựu về nội dung và
nghệ thuật cúa một số tiểu thuyết viết về dễ tài lịch sử Việt Nam của các tác
giả trong và ngoài nước ‘Tuy vậy, các nhận xét còn ở mức độ chung chung,
chưa đi sâu phân tích mọi mặt của tác phẩm rnột cách hệ thống, nhưng nó vẫn có ý nghĩa trong việc nghiên cứu thể loại tiểu thuyết lịch sử
2 3 Những ý kiên để cập trực niệp tới Hồ Quý Ly và Giản thiêu:
Trong bài viết Nguyễn Xuân Khánh tuổi 74 và cuỗn tiểu thuyết mới người viết bài khang dinh: “Hd Quy Ly gần 1000 trang, tác giả của nó
như thể đã chọn lỗi hành văn cả dé thé hién những câu chuyện xảp ra trong
thời cỗ, tưởng như khó tìm được tâm đắc vậy mà người ta đọc, có thê ẩo số
lượt người đọc qua số lần nổi bản và tái bản, cũng có thể áo qua liên tiếp ba
giải thưởng (Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội: giải thưởng Hội Nhà vấn Việt Nam, giải thường Thăng Long của URND TP Hà Nội Và khi dọc Hồ
Quý Ly người ta thấy tác giả đã dày công cho những nhân vật đàn ông, và
đằng sau những nhân vat din ông Gy la bóng đáng những đàn bà làm nên tâm trạng họ” Và khi ấy “Người ta thấy ở Hồ Quý Ly là thời khoảng biến
động thượng lưu, mà qua đó bạn đọc thấy được lâm sự nhà văn Nguyễn
Xuân Khánh muốn nói với người đương thời và hy vọng dẫy phiên muộn của
nhà cải cách vĩ đại Hồ Quý ly - cái mẫu cải cách muôn thuở - cái đau của
kẻ tiên phong ”[]
-7- Luận văn thạc sỹ
Trang 9Còn Đỗ Ngọc Yên trong Hé Quy Ly cách tân hay bạo chúa thì
“Qua Hồ Quý 1y, Nguyễn Xuân Khánh không chỉ đem đến cho thé loai tiéu thuyết một sinh khi, nâng vị thế của nà lên mỘI lẫm cao mới về nội dung, dé
tài, chủ đề và hình thức thể hiện Nhưng theo tôi, với tiểu thuyết này Nguyễn
Xuân Khánh đã vươn lên trên những sự kiện lịch sử; thôi vàa ÃÓ lung cảm xúc (hâm mỹ của chủ thé sang tao, lam cho các sự kiện ấy trở nên sinh động
hơn, gây húng thủ cho bạn đọc [77]
Chính lắc giả Nguyễn Xuân Khánh khi nhận xét về tác phẩm của mình cũng cho rằng: “HỔ Quỷ 1y là ý tưởng về sự dỗi mới, sự dâu dén cdp
thiết về dự đãi thay của đất nước mình Còn từ ý tưởng ấy mình thê hiện thể
nào để người ta chấp nhận được HỖ Quỷ Ly là con người rất phức tạp vì
tôi đễ các nhân vật khác chiều sảng từ nhiễu góc độ và không thành
nắng Ưới nhân vật Hồ Quý Ly thì cho đến nay cũng chưa có ÿ kiến có định
nào thật khen, thật chẽ Cổ thê nói là xuất phát từ ý tưởng dễ gọi các chỉ
tiết, các trải nghiệm và cã các ý tưởng khác vể"[41]
Xuân Cang trong Một cái nhìn xuyên suất đã nhận xét: “Nguyễn Xuân Khánh là một cải nhìn xuyên suốt trong lịch sứ Liệt Nam mang dầu ấn
cá nhân Nguyễn Xuân Khánh Nói cách khác, Nguyễn Xuân Khánh tim thấy trong thân phận Hà Qui Ly những tâm sự, tam trang, những uẫn khúc của
chính cuậc đời mình” [9]
Với tác phẩm Hồ Quỷ Ly Phạm Toàn cha rằng: “Nguyễn Xuân Khánh
không vì viễt truyện lịch sử mà lệ thuộc vào sự
không rơi vào việc dùng
điêu thuyết chỉ đề lại viết thông sử nước nhà theo một cách khác Đây là tiễu
thuyết đích thực”.|71|
Còn như nhà văn Nguyễn Ngọc “l.âu lắm rôi mới cô cuẩn tiểu thuyết
chứng chạc như thê này Chọn thời đại Hồ Quý Hy, nhân vật Hồ Quỷ Ly là
đúng Tác giá nói dược nhiễu và nói được sâu sắc bởi cách chọn néy” [53]
Hoàng Cát thì cho đây là: “một tác phẩm văn học bê thể, sâu sắc, hắp
dẫn viết về giai đoạn lịch sử phức tạp của dân tộc- giai đoạn rung ndt của
-8- Luận văn thạc sỹ
Trang 10
nhà Trần và nhân vật Hỗ Qui lạ Ta được đọc những trang văn rất đẹp lời,
sâu sắc tẻ ý, viết về lịch sử, viết về tình yêu đôi lửa đủ mọi hạng người, viết
về nhân tình muôn thủa- mà nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã bỗ công sức,
tâm huyết hàng chục năm tròi, lặng lẽ nhà kén cho đời "[S3]
lloàng Quốc THải đã nhận xét rằng “#Ö Quỷ 1y là tễu thuyết lịch sử
viễi rắt nghiêm túc, bản sái chỉnh sứ, văn chương mượt mà, có sức cuồn Hi,
doc hết hơn 800 trang vẫn muốn đọc lai” [28]
Phạm Xuân Thạch khi bàn về vấn đề tiểu thuyết mang đề tài lịch sứ thị cho rằng: “lịch sử nhiều khi không phải là diễm cuối cùng của một tiểu
thuyết Diễm cuối cùng của mội tiễu thuyết như Hồ Quý Ly sẽ không phải là
dap án cho một nghỉ án lịch sử Đây là một tiễu thuyết dày đặc những nhân vật với tư cách là những lập trưởng tư tưởng, những ẩn dụ tư tưởng: những
kế “bị qu? ám (Không khỏi làm ta liên lưởng tới tiễu thuyết Lũ người qHỦ
dm) cha dai van hao K Dostoievski) bi ám ảnh bởi những lí tưởng cung
vong(Nguyén Cdn, Hé Han Throng; Tran Khat Chan); nhitng lãnh tụ chính
trị theo đuối những lí trông công chính (nhân danh sự đỗi mới, nhân danh
sự bác ái) nhưng bị giằng xé giữa mục dich và phương tiện dé rồi rơi vàa
mốt trạng thái phi nhân(những thủ đoạn phi nhân — kiểu Hồ Quý Ly và sự
bạc nhược trước cai de hoành hành- qua hình lượng hoàng để thuộc triểu
đại nhà Trần) và kẻ sĩ, những người thao thức vì số phận cả dân tộc và nhân
dân, những kê lựa chọn “còn đường khé ải đi về phía nhân dân ””[6S]
Có thể nói, xung quanh tác phẩm Hé Quy Ly có nhiều ý kiến dánh gia
ién đó ta nhận thấy sự ghi nhận
nhận xét khác nhau, nhưng qua những ý
thành công của tác phẩm Lừ phía độc giả
Và trên nền tiểu thuyết lịch sử, Giản thiêu của nhà văn Võ Thị Hảo cũng được đưa ra bàn luận hết sức sôi nổi ngay từ khi tác phẩm mới ra đời
'Năm 2003, giải thưởng tiêu thuyết của Hội Nhà văn Việt Nam được trao
cho cuén tiểu tuyết Hỗ Qu Ly của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh Được
khởi thảo từ những thập niên 60 và viết lại trong thập niên 90, cuỗn sách
-9- Luận văn thạc sỹ
Trang 11Nguyễn Xuân Khánh viet vé triéu H6, mét trong những triều đại ngắn ngủi
nhất trong lịch sử Liệt Nam nhưng cũng là triểu dai thi hanh những chính
xách cdi cách xã hội táo bạo gâu những biến động trong xã hội Việt Nam
Chỉ một năm sau đó, giải thưởng liội Nhà văn được trao cho cuỗn tiểu
thuyết Giàn liêu của nhà văn Võ Thị Hào, mội cuồn liễu thuyết mà chất
liệu lịch sử lấp từ nguân sử liêu về các triểu dại Lý Nhân Tông, Ly Thân
Tông và những huyền tích về nhà sư Từ Đạo 1lạnh"[65] Chỉ bằng một vài
lời nhận xét trên, có thể căm nhân, Giản thiêu ngay từ khi mới ra đời đã Lo
dược tiếng vang lớn trong lòng bạn dọc Tiếp thzo đó là hàng loạt vấn dé trong tác phẩm được các nhà phê bình, bạn đọc đưa ra bàn luận
Theo nhả nghiên cửu — nhà phê bình Lại Nguyên An thi: “Poe Giản
thiêu của Võ Thị Hảo, một điều tôi dần dần thấy rõ là tác giả biểu và dẫn
sửc vào nhiệm vụ thực sự của niễu thuyết khi tiếp cận một đỀ tài quá
khá”[3]
Có thể nói, tác phẩm Giản thiéu được rất nhiều nhà phê bình, nghiên
cứu nói tới từ khi mới ra đời Và trong cuỗn Giỏn thiêu mới tái bản năm
2007 của NXH phụ nữ, thì những trang đánh giá, phê bình về Ciẻn thiểu ở
ngay đầu quyển sách cũng đủ để độc giả thấy được giá trị của tác phẩm:
“Giản thiêu- Ấn lượng chói và bóng rải, ngội và xót xa đã xâm chiếm long
người viết với Võ Thị lảo là tuyển lữa từ trải tim tim ti ban đọc "[30;5] Đây có thể soi là lời khen về giá trị nghệ thuật của lac phẩm
Với cách viết sắc são của mình, V6 Thi Hao dem dén cho người dọc những
cảm giác mạnh như đang được đứng trên nền của Giản thiêu thời Ấy
Cùng với việc sử dụng cách wiél mang cảm giác mạnh thì việc xây dựng các tuyến nhân vật (cả nhân vật có thực vả cả những nhân vật hoàn
toàn hư cấu) cũng đen đến cho bạn đọc cảm nghĩ “Chị đưa ra những nhân
vật “quả khổ” kiểu như người dàn bà có nhan sắc mê hoặc cả Diễm Vương,
hoặc cá người thánh thiện như phật sống [30;6]
-10- Luận văn thạc sỹ
Trang 12Và cũng như những tác phẩm trước đây của chị, từ khi tác phẩm mới
ra đời thì: “Văn đàn lại xôn xao về cuồn tiểu thuyết lịch sử Giàn
thiêu”|30,7] Bởi: “Võ Thị Hào — chỉ nhằo đến (ên thôi, người la cũng đã
tưởng tượng ra một nhà văn nữ đâu cá tính và gần đây tên tuổi của chị căng
đượng nhắc đến nhiều hơn khi liễu tuyết Giàn thiêu của chị đoạt giải
thưởng Hội Nhà văn Hà N
~"130;6] Cũng như vậy: “Giản thiêu — mặc dù
hấp dẫn, nhưng nó là cuốn tiêu thuyết không dé đọc Cũng như truyện ngắn
của Põ Thị Hảo, cuồn tiêu thuyết này dang di theo con đường riêng của nó, ngắm dẫn vào trải tim người ta và những tầng lớp ngữ nghĩa cũng như hình
tượng nghệ thuậi của cuốn tiểu thuyết này thường trở đi trở lại và đm ảnh
người đọc”|30;7|
Lỗi văn chương mệ hoặc, huyển bí nảy một lần nữa lại được nhà nghiên cứu- phê bình Phạm Xuân Nguyên để cập tới khi nhận xét tác phẩm:
“Giản thiêu- xứ sở của lỗi văn chương mê hoặc và huyén bi” va“ người
đọc lại ngạc nhiên thấu mình khám phá ra một lớp ngữ nghĩa khác an minh
sau những câu chữ Dó là lỗi văn được tác giả thối linh hồn Linh hẳn đó
tạo nên những câu văn huyền ảo mê hoặc, thậm chí ma quái [30,8] Cũng theo Phạm Xuân Nguyên thì: “Có người so sánh Giàn thiêu với Dàn hương
hình của Mạc Ngôn- nhà văn nỗi tiếng Trung Quốc Có người nói rằng VÕ
Thị Llão đã quá bạo gan khi dam lật ngược lại nhân vật Ý Lan Nguyên Phí
Ý kiến so sành thì nhiều, nhưng có mat diéu khá thông nhất là khi câm Giàn
thiêu trên lay, da số người phải dọc một mạch" |30:8-9|
Qua một vải ý kiến nhận xét, phê bình, có thể nói, cả 1Tổ Quỷ Ty và Giàn thiểu đều là những tác phẩm có giả trị vỀ mặt nội đưng và nghệ thuật
Trang 13Đề tải luận văn là Mắi quan hệ giữa sự thực lịch sử và hư cấu nghệ
thuat qua Hé Quỷ Ly và Giàn thiêu Đúng như tiêu đề của nó, luận văn tập
trung vào van đề nghiên cứu mặt nội dưng và nghệ thuật cia hai lác phẩm
1iễ Quý Ly và Giàn thiêu đồng thời có sự so sánh giữa các tác phẩm ra đời trước và sau thời chúng, nhằm làm nỗi bật thành tựu của tiểu thuyết lịch sử trên nền tăng vững chãi này
tải lịch sử Việt Nam nói chung
4 Phương pháp nghiên cứu
Để có cái nhìn khach quan, toàn điện về thành tựu của tiểu thuyết lịch
sử qua JỔ Quý Ty và Giản thiêu, sau khi xây đựng hệ thông thuật ngữ và
mỗi liên hệ giữa chúng Luân văn tiến hành khảo sát, phân loại kết hợp so
sánh miêu tả để làm rõ trọng tâm của vẫn đề Tiên cạnh đó luận văn cũng vận
dụng thi pháp học hiện đại vào phân tích tác phẩm nhằm thấy dược những thành tựu phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
Đồng thời phương pháp so sánh sẽ làm rõ sự đổi mới, cũng như đóng póp của Nguyễn Xuân Khánh và Võ Thị Ho trong hai tác phẩm về mặt nội
dung va nghệ thuật so với các tác phẩm thuộc thể loại này
§ Cầu trúc luận văn
Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồn 3 chương:
Chương l: Khải niệm tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam
-12- Luận văn thạc sỹ
Trang 141 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử
2 Tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam
3 Vị trí của HỒ Quy Ly và Givn thiêu trong sự phát triển của tiểu thuyết
lịch sử thời kỳ hiện đại
Chương 2: Nội dung hiện thực lịch sử qua Hồ Quý Ly và Giản thiêu
1 Cách khai thác chất liệu lịch sử qua ##Ö Quỷ Fy và Giàn thiêu
2 Tính chân thực lịch sử và hư câu nghệ thuật qua /Tổ Quỹ Ly và Giàn
Trang 15PHAN NOI DUNG
Có thể nói việc đưa ra một khái niệm chung và thống nhất cho một
thể loại là van dé không đơn giản Có rất nhiều cách dễ định nghĩa tiểu thuyết Bởi trong quá trình vận động và phát triển, diện mạo tiểu thuyết
không ngừng thay đổi
Hiểlinxki gọi tiểu thuyết là “Sử thí của đời ta” [52, 326] Còn như
Ralph, hinh dung tiểu thuyết như “thiên trưởng ca về cuộc đầu tranh của cá
nhân với x xã hội, với tự nhiên” |32; 327|
‘Theo Tw điển văn học: "7ïểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả
nẵng phân ảnh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không giam và thời giam
Tiểu thuyết có thể phần ảnh số phận của nhiều cuộc dời, những bức tranh
phong te, đạo đức xã hội, miêu tâ các kiểu sinh hoạt giai cấp, tái hiện tinh cách đa dạng” |53; 222- 223) Cụ thể hơn: “Tiểu thuyết là cái nhìn cuộc
sống từ gác độ đời tr”, “là tải hiện cuộc sống không thì vị hoá, lãng mạn hoá, †È tưởng hoà Miễu tä cuộc sông như một thực lại cùng thời, dang sinh
thanh” [53,223]
-14- Luận văn thạc sỹ
Trang 16‘Tw dién Tiéng Viet : “Tiểu thuyết là truyện dài bằng văn xuôi có
đụng lượng lớn, với nhiều nhân vật hoại động trong phạm vi lịch sử: xã hội
rộng lới |34: 992|
Còn theo nhà nghiên cứu Lai Nguyên Ân: "7ÿểw thuyết là tác phẩm tự
su, trong đó sự trần thuật lập trung vào số phận một cá nhân trong quả trình hình thành và phát triển của nó; sự trần thuật ở dây dược triển khai
trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt “cơ cẩu” của nhân cách" |4|
Tuy những khái niệm trên có nội ham rộng hẹp khác nhau nhưng
chúng đều cho ta nhận thức chung về tiểu thuyết ở một hay nhiều mặt Chúng tôi dồng tỉnh với cach hidu nhu sau: “Tidu thuyét ld cdi nhin cuộc
sống từ góc độ đời tư và tái hiện cuộc sống không lãng mạn hoá, không thị
vị hoá, lý trông hoá Miêu tả cuộc sống như mội thực tại cùng thời Ngoài
ra con người tiểu thuyết là con người nên trải tư duy, chịu đau khổ, dẫn vat
của cuộc đời trang khi nhân vật của sử thị, kịch, nhân vật truyện cỗ thường
là nhân vật hành động Tiểu thuyết miêu tã suy tư của nhân vật về thời gian,
về đời người, phân tích cặn kế các diễn biến tình cảm trình bày lường tận tiểu sử của nhân vật"[53;223| Và chính bởi những điều trên, tiểu thuyết là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất oáo khả năng nghệ thuật
của các thể loại văn học khác
1.2 Tiểu thuyết lịch sử là gì?
hư trên chúng tôi đã trình bày, tiểu thuyết là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các loại văn học khác Chính nhờ hiện tượng tổng hợp này mà thể loại tiểu thuyết cũng da dang, phong phú vả vận dộng không ngừng Ở dé chime ta cd thé phan ra làm nhiều loại tiễn thuyết Cụ thể như: Tiểu thuyết chương hồi, tiểu thuyết
du đãng; tiểu thuyết da thanh, tiểu thuyết lịch sử Trong dỏ tiểu thuyết lịch
sử chiếm một vi trí khá quan trọng, góp phan làm giàu thêm loại hinh tiểu
thuyết
-15- Luận văn thạc sỹ
Trang 17Vậy thể nàn là tiểu thuyết lịch sử?
Có ý kiến cho rằng: “Tiểu tuyết lịch sử là những tác phẩm mang đặc
điểm chủng của Hiểu thuyết nhưng lại lẫy nội dụng của lịch sử là để tài, làm
cảm búng sáng tạo nghệ thuật Sự chính xác đến tryệt đối như là lịch sử là
điều không thể có, bởi ở tiểu thuyết lịch sử, tác giả đựa vào những sự kiện
Irong quả khú, hu cấu, tưởng tượng thêm dễ tạo nêu lắc phẩm nhằm gây
những húng thủ cho người doc Tuy dé tai và cảm hứng lẫy từ lịch sử song
nó không bễ né tránh và xa rời những vẫn đề thực tại, thời thê hiện tại" [31;
10]
Còn theo Trần Nghĩa trong Tiểu tuyết chữ Hản Việt Nam: “Tiểu
thuyết lịch sử cũng gọi là tiểu thuyết “lịch sử diễn nghĩa” gầm các tác phẩm
viết về đề tài thông qua việc miễu tả nhân vật và sự kiện tải hiện một cách
nghệ thuật điện mạo xã hội và xu thê phái triển của lịch sử một thời, nhằm
mang lại cho người dọc những khơi gợi bổ ích và mã cảm văn bọc VỀ
phương điện bút pháp, một mặt dựa vào lịch sử, nhưng mặt khác vẫn cho
phép hư cầu trung chừng mực thích hợp, nhằm phải huy trí tưởng tượng làm
cho sự chân thực lịch sử được thăng hoa thành chân thực nghệ thuật" [49]
Các nhà nghiên cứu trong cuốn 7È điển thuật ngữ văn học cho rằng,
tiểu thuyết lịch sứ là một phần của thể loại văn học lịch sử, lĩnh vực bao
gồm các thể loại văn học khác nhau củng viết về để tài lịch sử Irong đó:
“Cade tác phẩm viết về đề tài lịch sứ này có chúa đựng các nhân vật và chỉ tiểi hư câu, tụy nhiên, nhân vật chính và sự kiện chính thì dược súng tạo trên
các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trong lời ăn tổng nói, trang phục
phong tục, lập quản phù hợp với giai đoạn lịch sử ân Táo phẩm văn học
lịch sử thường mượn chuyện xưa dễ nói chuyện dời nay, hắp thụ những bài
học của quả khử, bảy tô sự đẳng cảm với những con người và thời đại đã
qua, song không vì thể mà hiện đại hoá người xưa, phả vỡ tính chân thực lịch sử của thể ioạt.”[53; 205]
-16- Luận văn thạc sỹ
Trang 18‘Tir nhting kh4i niém trén cho chúng ta thấy, mặt hư cấu là không thé thiếu trong mỗi tác phẩm viết về để tài lịch sử Nhưng sự hư cấu đỏ phải dựa
trên cơ sứ gũa sự thực lịch sử, hư cầu có mức độ, không cho phép quá đà Để
cỏ thế đạt tới mục đích sự chân thực, chân thực “hơn cả sự thực ngoài đời”
hay sự thực đã diễn ra trong lịch sử Điều đó chỉ có thể xây ra khi cải thực
được mang tính nghệ thuật Nghĩa là nhà văn đã cụ thể hoá mà đấy chính là đặc trưng của thể loại tiểu thuyết Chỉnh nó làm nên sức mạnh truyền cảm,
chính phục mạnh mẽ tâm hồm của độc giả khi đọc Liểu thuyết lịch sử
Như vậy, tiểu thuyết lịch sử là phân loại nhỏ của tiểu thuyết Nó có
đầy đủ những đặc điểm Tiêng với tư cách là một thể loại văn học, nó ưu tiên
cho khả năng hư cấu, sảng tạo dễ “soi sáng những thời kỳ quả khứ can
người đã trải qua với mục đích rõ rằng là dé gan lạc những tình rạng tiến
thoái lưỡng nan của hiện tại N6 giúp ta làm những bảng so sảnh, đối chiếu
thời dại nọ với thời dại kia Tác giả tiêu thuyết lịch sử sử dụng quá khứ nhục một khí cụ để vẽ lên những điểm tương đẳng giữa quá khử và hiện tại và do
đó làm sảng tô hiện tai.” [24] Năng lực hư cấu, sáng tạo của nhà văn sẽ làm
cho tiểu thuyết lịch sử là thể loại văn học chứ không phải six hoc
2 Tiếu thuyết lịch sử ở Việt Nam
2.1 Tiểu thuyết lịch sử từ thời trang đại đẵn nữa đầu thé ky XX
3.1.1 Tiểu thuyết lịch sử thời trung đại
Nhắc tới văn học trung đại người ta nghĩ ngay đến thơ phú ca từ, và
đây cũng chính là loại hình vần học duoc ưa chuộng nhất trong giai doan
nay Tuy vay, văn học trung đại vẫn tổn tại những loại hình văn học viết
nhau những chùm thơ, câu đổi Và họ coi đây là thú vui tao nhã của kẻ sỹ
- Luận văn thạc sỹ
Trang 19Tiến piai đoạn sau thế ký XVIII, các thể loại văn học bằng văn xuôi như tiểu
thuyết, truyện, ký còn rất ít Tuy vậy, lần dở trong kho tang vin học thời
trưng đại ta vẫn thấy những bộ tiểu thuyết lịch sử như: Nưzn triểu công
nghiệp diễn chỉ của Nguyễn Khoa Chiêm: Thiên nam liệt truyện bản dịch
gủa Nguyễn Thị Thảo, Joàng lê nhất thống chỉ của Ngô Thì Chí, Ngô Thi
Du; Hoàng Tiệt long ký của Ngũ Giáp Đậu; Việt Nam tiểu sử của Lê Hoan:
Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu Mặc dù số lượng tác phẩm còn
khiêm tốn song hầu hết các tác phẩm nảy đều có chỗ đứng và có những đóng
góp trong văn học lịch sử, dánh dấu sự ra đời và trưởng thành của văn xuôi tiểu thuyết "Việt Nam
Co thể nói, hầu hết các tác phẩm trên đều là tiểu thuyết chương hỗi
mang đây đủ đặc tính của thể loại này với nội dung truyện được điễn giải chủ yếu qua hành vi nhân vật, ít có hư câu tuy đã quan tâm đến miêu tả
những số phận bi kịch, nhờ thế văn học có về thoát khỏi sự hạn hẹp về chức năng để tái hiện gương mặt bề bộn, phức tạp của lịch sử Tuy nhiên, trong hầu hếi các tác phẩm, tính gách và tâm lý nhân vật ít được để cập đến Nghệ
thuật khắc hoạ nhân vật mang tính ước lệ, truyện được kể theo trình tự thời
gian tuyển tính Thiên nam liệt truyện được coi là tiểu thuyết đầu tiên của
Bắc Hà Về nội dung, day là táo phẩm hi hữu viết về cuộc nội chiến Lê - Mạc Ở đó, vẫn đề kẻ sĩ, người trí thức phải đối mặt với chữ trung được dat
ra Nhiều nhân vật đã phải phân thân trong thé lưỡng nan Và khi Hoàng Lê
nhất thông chỉ ra đời, nó đã danh dấu sự phát triển thêm một bậc của tiểu
thuyết lịch sử Nhân vật trở nên đa đạng và phong phú hơn Dây là cuốn tiểu
thuyết lịch sử viết bằng chữ Hán và là đỉnh cao của thể loại nảy Tác giá đã
có cách nhìn nhận và thái dộ lịch sử hết sức tính tảo, không bị thiên kiến chỉ
phấi Hằng trăm nhân vật như Nguyễn Iluệ, ông vua giả IHễn Tông đã
thoát khỏi “vai lịch sứ” trở thành nhân vật văn học với nhân cách và cá tính kha ni bat Giọng điệu của nhãn vật có sự pha trộn hài hoả giữa cái bi trang
và hải hước, đây có thể coi là thành công quan trọng của tác phẩm Nó đã
-18- Luận văn thạc sỹ
Trang 20vượt qua lếi ghi chép biên niên bằng cách viết kết hợp sự kiện hiện tại với dòng hồi tưởng, “phá bỏ lỗi kế chuyện theo trình tự thời gian" [54] Ding
như nhả nghiên cứu Lại Văn Hùng nhận định: “Nếu như “Đoạn trường lân
thanh” là tập đại thành của thể loại trường thiên Nôm lục bát thì "Iloàng
1â nhất thông chỉ" là tập đại thành của thể loại tự sự trường thiên chữ
Han” |34] Hai tac phim nay ra đời gần như cùng một giai doạn văn học đã
bước đầu khẳng dịnh những thành công về nghệ thuật của tiểu thuyết lịch
sử, đồng thời đánh đầu sự ảnh hướng của nó đến đời sống văn học
Mặc dù số lượng tác phẩm còn ít, nghệ thuật truyện cỏn đơn giắn hầu hết là các tác phẩm tiểu thuyết chương hồi, tâm lí, tính cách ít được biểu hiện song với khoảng sau tiểu thuyết lịch sử chữ Hản, tiểu thuyết lịch sử thời trung đại đã phi đấu Ấn của thể loại Đặt nền móng cho sự ra đời và phát triển tiểu thuyết lịch sử Đồng thời là sự khơi nguồn, di đắp vào tư duy văn xuôi nghệ thuật trường thiên, một mặt vốn không phải là thể mạnh trong truyền thống văn học Việt Nam
2.1.2 Tiểu thuyếi lịch sử nữa đầu thé kb XX
Cuộc xâm lăng của thực dân Pháp có tác động lớn đổi với xã hội nước
1a Củng với việc thay đổi điện mạo văn hoá xã hội là sự thay đổi điện mạo
của nền văn học Quan niệm văn học trung đại có sự tan rã, dần dẫn có sự
thay thể bởi quan niệm văn học hiên đại Văn học dang dé dim tim lối đi
trước ảnh hưởng mạnh mẽ của văn học phương Tây, đặc biệt là văn học
Tháp và một nền văn học không mẫy x4 lạ lả văn học Trung Quốc Song
song với sự đỗ vỡ của nền văn học cũ về nội dung, hỉnh thức, thể loại, văn
uự, là sự hình thành một quan niệm văn học mới rất khác với tư tưởng trung
dại về cuộc đời, xã hội và con người
Manh dat Nam B6 lả nơi xuất hiện những điều kiện cho quả trình đổi
mới văn học sớm hơn so với cã nước Củng với né là sự xuất hiện của chữ
quốc ngữ, báo chỉ, nhà in Dây là nơi cuén tiểu thuyết viết bằng chữ quốc
ngữ đầu tiên 7ruyện thấy Lazarô Phiên (1887) của Nguyễn Trọng Quân ra
-19- Luận văn thạc sỹ
Trang 21đời Nhưng phải đến thập kỷ thứ hai của thể kỷ XX trở đi thì nền văn học Nam Bộ mới phát triển mạnh mẽ về số lượng tác giả vả tác phẩm Giai đoạn
nảy phải kế đến các nhà văn như Lê Hoảng Mưu, Nguyễn Chánh Sắt, Bửu
Dinh, trần Chánh Chiếu, Phú Lúc, Lân Dân Tử, Phạm Minh Kiền, Hồ Biểu
Chánh Trong đó, tiểu thuyết lịch sử là khuynh hướng nổi bật nhất cả về số
lượng Lắc phẩm, lác giá cũng như thành tựu Một số nhà văn Nam Bộ
chuyên viết tiểu thuyết lịch sử, ngay những người không chuyên về để tài
nảy uũng viết ít nhất một vài cuỗn
Nhằm đáp ứng yêu cầu của thời đại, trong diều kiện cả nước dang sục
sôi ý chí đắn tranh chống thực dân Pháp và đề tránh sự kiểm duyệt khắt khe
của ké thủ, không còn cách nảo khác là lấy chuyện lịch sử ngày xưa để nói
bóng gió sang chuyện đương thời Tái hiện quá khứ hảo hứng của dân tộc để
ấp ủ lòng yêu nước, nhắc nhỏ đẳng bào đừng bao giờ quên quá khứ Và phải lắm diều gì đó cha hiện tại, cái việc ma cha ông đã làm Bên cạnh dó, tiểu
thuyết lịch sử ra đời còn do yêu cầu đa đạng về thể loại trong tiến trình hiện
đại hoá văn học Mặt khác, cỏn lả sự phản ửng lại hiện tượng dịch thuật truyện Tàu Tuy vậy, sự phản ánh đó biểu hiện trong sáng tác chỉ ở mức độ
đổi mới về nội dưng phần ánh còn về mặt hình thức thể hiện vẫn không có gỉ thay đổi nhiều so với văn học truyền thông Bởi gái mới không dễ đàng được
chấp nhận khi truyền thống văn học cũ đã ăn sâu vào tâm khám của nhà văn
cũng như oông chúng Những người cẳm bút ở Nam Bộ phần lớn hap thu
nền Tây học nhưng mặt khác họ cũng có quá trình theo nho học, mặc dầu có những cố gắng “vượt thoát” ra khỏi những qui phạm của văn học truyền
thống, nhưng không triệt để VỀ phía khách quan, yêu cầu thực tế sáng tác dòi hỗi văn học hướng tới tầng lớp bình dân lả những người lao động bình
thường trong xã hội, vốn quen thuộc với để tài “trung, hiếu, tiết, nghĩa”, “ở
hiển gặp lành” của văn học truyền thống Tâm lí phóng khoáng, thích phiêu lưu mạo hiểm, trung thực nghĩa khí là những vẫn để được phần ánh trong
truyện Tàu, bởi vậy, nhà văn Nam Bộ đã mượn lại hình thức sáng tác này và
-20- Luận văn thạc sỹ
Trang 22quan trọng là nó đáp ứng được “khẩu vị” của độc giả, vừa với khả năng của
người cầm bút và điều đáng quí là nêu cao tỉnh thần tự hào về lịch sử dân
tộc
Giai đoạn đầu, tiểu thuyết lich sử ở Nam Hộ có tính chất “ngoại sử”
Lịch sử chỉ được dùng như cải nền để táo giả đi sâu miều tả cuộc sống đời Lư
cá nhân cửa con người không có thật trong lịch sử Tiêu biểu cho loại này là
tác phẩm Phan yên ngoại sit- TIỂI phụ gian tuân (1910) của Trương Duy Toán; Oán hồng quân Phùng Kim Huệ ngoại sử; Tô Huệ Nhi ngoại sử của
Tê Hoằng Mưu Nhin chung các tác phẩm tiểu thuyết “ngoại sử” này có
nhiều tỉnh tiết, diễn biến, mô tả quãng đời của nhân vật, kết thúc có hậu
Đồng thời cũng có đấu hiện của văn phong hiện dại trong một số doan miễu
tả, đặc biệt là cuốn Q2án hồng quần Phùng Kim Huệ ngoại sử có nhiều tình tiết li kỳ hắp dẫn, có tính chất trình thám, phiêu lưu mạo hiểm, gây hứng thủ
cao cho dộc giả
Trong những năm 1920 và đâu những năm 1930 tiểu thuyết lịch sử
phát triển nhanh chóng với số lượng tác phẩm và tác giả ngày càng nhiêu,
chất lượng cũng cao hơn trước Nhiều tác phẩm đã gây được tiếng vang trong công chứng cả nước như cuốn Giọt máu chưng rình(1923) của Tân
Dân Tử Lúc nảy tiểu thuyết dần chuyển từ hướng “ngoại sử” sang “đã sứ”
với việc miêu tả nhiễu nhân vật chính là anh hùng dân tộc, nhân vật có that
trong lịch sử Dởi giai đoạn này, phong lrào yêu nước đang dâng cao, chẳng hạn, phong trảo đỏi thả chí sỹ yêu nước Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh
Hình ảnh của họ gợi cho nhà văn có những suy nghĩ và định hướng viết
Nhà văn nhớ đến những nhãn vật anh himg trong quá khứ của dân tộc Viết
về họ lả bảy tỏ thái độ chính trị với hiện tại Gian doan nảy, tiểu thuyết đã gặt hái được những thành quả đáng kể Chẳng hạn, một số tác phẩm tiêu
biểu: Việt Nam anh kiệt (1927), Việt Nam Tý Trung hưng (1929), Vì nước
hoa rơi (1925), Lê Triéu Ly thi (1931), Tiên Lê vận mat (1932), Gia Long
phuyc quéc (1932) cla Pham Minh Kién; Mét 46 hiệp khách (1929), Việt
-21- Luân văn thạc sỹ
Trang 23
Nam Lê Thái TÔ (1929) cha Neuyén Chanh Sit, Nam cuc tink huy (1924)
ctia 16 Biéu Chánh; Giợi mdu chung tinh (1925), Gia Long tdu gudc (1930),
Hoàng tứ Cảnh như Tây (1931) của Tân Dân Từ Còn ở Miền Đắc cũng có
những thành tựu đáng kể: Nguyễn Nhật Quang với Chuyện Đúc 1hánh
Trân, Đình Gia Thuyết với Ngọn cờ vàng Tiêu biểu nhất là Nguyễn Tử Siêu
với nhiều tác phẩm gây dược tiếng vang như: Tiếng sâm dớm đồng (1928)
Vua bà Triệu ấu (1929), Iĩai bà đánh giặc (1929), Việt Thanh chiến sử
(1929), Trần Nguyên Chiếu Kỷ (1932) Õ giai đoạn này, tiểu thuyết lịch
sử vẫn chưa thoát khỏi lối kể chuyện chương hồi, kết cầu mạch lạc theo thời
gian đơn tuyến, miêu tả ngoại hinh để khắc hoạ tính cách nhân vật, người kể
ở ngôi thử ba, ngôn ngữ thco lối biển ngẫu, kết thúc cỏ hậu Tuy vậy, đã có
sử chuyển biến rõ rệt so với giai đoạn trước, đặc biệt là nghệ thuật xây dựng,
nhân vật Nhân vật chính trong truyện là nhân vật cỏ thực trong lịch sử, sống
động, cụ thể, diy dủ những tính cách và tình cắm của con người hình thường, với những băn khoăn, những nỗi budn, kể cả những khát vọng rất
nhân bản của con người
Tiến giai đoạn sau 1932, do không bắt kịp được đà tiến lên của lịch sử văn học Tiểu thuyết lịch sử Nam Bộ it din và không còn gây được tiếng
vang như giải đoạn đầu thế kỳ Ngược lại, tiểu thuyết lịch sử miền Bắc vẫn
tiếp tục phát triển với sự khai hoá của nhiều cây bút mới như Nguyễn lriệu
Luật với Bà chúa chè; Loạn kiêu bình, Ngô TẤU Té voi: Fue Ham Nghi voi việc kinh thành thất thú, Nguyễn Huy Tưởng với Đêm hội Long Tri, An Tw,
Câu Vòng Yên Thế Có thê nói, đến giai đoạn này, “nghệ thuật tiểu thuyết”
đã được tác giả chú ý, không khí và màu sắc lịch sử được trình bảy trên cơ
sở tôn trọng sử liệu, tính chân thực lịch sứ kết hợp với hư cấu, tướng tượng Tiên cạnh những con người bằng xương bằng thịt trong lịch sử là hệ thong những nhân vật dược tác giả hư câu hoàn toàn với những mâu thuẫn, giằng,
xé nội tâm Các nhà viết tiểu thuyết lịch sử muốn thông qua những “đứa con tinh thần" của minh gop mét tiếng nói nhằm nhóm lên ngọn lửa sục sôi
-22- Luận văn thạc sỹ
Trang 24vì nước trong lòng dân Cảm hứng lịch sử và dân tộc độc chiếm ưu thể, trở
thành đỏng chính cuả tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này Các tác phẩm thường lấy một cuộc kháng chiến chống ngoại xâm hay hình tượng người anh hùng như Miai Hắc Để, Dinh liên Hoàng, Phan Lình Phùng để qua đó ca ngơi truyền thống chẳng giặc, khơi gợi lòng tự hảo về dân lộc trong mỗi người dân đất Việt Bên cạnh đó, tiểu thuyết lịch sử có sự xuất hiện cúa chủ dề đạo đức thế sự như Đêm hội Long Trì, Bà chúa chè, Bà Quận Mỹ Những tác
phẩm nảy đặt ra vấn đề trai tải gái sắc trước những va dap của quyền lực va
nhân tâm den tối của con người Bà chúa chè tập trung miều tả tính cách phi thường của Đặng Thị IIuệ tử lúc còn là một cô thôn nữ hái chè đến khi được
chúa Trịnh sửng ái, làm rưa làm gió chốn cung dinh và cuối củng thanh thân nhận lấy cái chết như là kết quả biết trước của một trò chơi Ở Ham héi
Long Tri, chuyén mê dim mm quáng tuyên phi Đặng Thị Iluệ của chúa Trịnh
chỉ làm nền cho mắi tỉnh dẹp đẽ của dôi trai tải gái sắc Hảo Kim - Quỳnh loa Mỗi tình này đối lập với sự lộng hành của Đặng Mậu Lân dâm đăng,
thê bĩ, cậy thể làm càn Kết thúc truyện có hậu, thể hiện thái độ bất bình đối
với những thế lực bạo tàn, xấu xa và nói lên khát vọng về công lý của nhân dân Khin chung, tác phẩm tiểu thuyết đã biết dựa vào sử liệu để làm sống
lại thời kỳ đã qua, nhưng vẫn chưa thoát khói sử hệu, tác phẩm còn thiếu
khả năng hư cầu, tưởng tượng, nên có phần nghiêng về ký lịch sử, khảo cứu
lịch sử
Tuy vậy, đầu ấn lưu lại của tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này thật dáng
kể Nẻ kết thúc giải đoạn tiêu thuyết lịch sử bằng chữ Hán và mớ đầu cho
tiểu thuyết lich sử chữ Quốc Ngữ Đồng thời mở ra những quan niệm văn
học mới, ngôn ngữ mới Nhiều tác phẩm dã pặt hải dược thành công trong
cách miêu tả nhân vật, không khí lịch sứ, hư cấu nhân vật Tuy vậy, đây
mới chỉ là bước đầu của thành công, các nhà văn như người dặt nền móng,
cần có bản tay nhào nặn công phu trong cách tái hiện lại lịch sử thi mới xuất
sên tác nhẪm cả tằm c5 của thể 5
hiện tác phầm cỏ tầm cỡ của thê loại này
-23- Luận văn thạc sỹ
Trang 252.2 Tiéu thuyét lich siz niva sau thé kj XX dén nay
Từ sau năm 1945, hiện thực kháng chiến là đối tượng chính trong văn
học mã các nhà văn hướng tới Lúc nảy, cách mạng đã thánh công, miền Bắc
ting cường sin xuất, xây dựng chủ nghĩa xã hội, sát cánh củng miễn Nam đấu tranh chống Thực dân Pháp xâm lược trở lại Văn học yêu nước đang từ chỗ bị kìm kẹp, kiểm duyệt khắt khe nay dược tự do phát triển Ở giai doạn
đầu thế kỷ XX, nhà văn chỉ đám mượn chuyện lịch sử để nói bóng gió
chuyên đương thời, khơi gợi linh thần dân tộc, yêu nước chống ngoại xâm thông qua việc khắc hoa lại những vị anh hùng dân tộc trong lịch sử Còn
giai đoạn sau 1945, nhà văn tham gia cách mạng, trực tiếp đi sâu đi sát thực
tế thì máng để tài viết về lịch sử tạm thời lắng xuống để nhường chỗ cho văn học viết về cuộc kháng chiến chẳng xâm lược và xây dung chủ nghĩa xã hội
Từ thập kỷ 60-70 của thế kỷ trước tới nay, tiểu thuyết lịch sử đã xuất
hiện trở lại với những cây bút giảu tâm huyết Đó là Chu Thiên với đóng
nước Hồ Gươm; Thâi Vũ với Cờ nghĩa Ba Dinh Và nhất là những tác phẩm
của Nguyễn Huy Tưởng như Lá cở thêu sảu chữ vàng: Kế chuyện Quang
Trang những tác phẩm này đã đọng lại trong làng người đọc đư âm khó
phai Mặc dù không phát triển rầm rộ như nửa đầu thế kỷ XX nhưng tiểu
thuyết lịch sử giai đoạn nảy cũng gặt hái được những thành Lựu đáng kể
‘Yai năng của Chu hiên dường như được tích tu @ Béng nude HE
ươm, tác phẩm dày 842 trang viết về tầng lớp sĩ phu Hà Thành trước nạn
âm lược của Thực dân Pháp nửa sau TKXX Tác phẩm cho thấy sự hiểu
biết cặn kẽ về Hà Nội của nhà văn trong hoàn cảnh lịch sử giai đoạn này,
Trên khung cánh lịch sử ấy, Chu Thiên sáng tạo ra một hệ thẳng nhân vật, xoay quanh hệ thống nhân vật chính là tầng lớp sĩ phu Hả Thành Qua dây,
†a bắt gặp sự kết hợp nhuẫn nhuyễn giữa sự kiện và nhân vật Đòi hỏi ở
người viết tải năng, sự lao động miệt mài trên con dường vươn tới sự hoản
thiện của thể loại Cùng với Bóng nước lề Gươm, Cờ nghĩa Ba Đình của Thái Vụ cũng được xem là thành tựu đáng kể trong thế loại nảy, câu chuyện
-24- Luận văn thạc sỹ
Trang 26tập trung xây dung hệ thống nhần vật phân diện như trung tá l3ood và
Metizinger, tay sai Vuong Duy Trinh di gay 4n tượng trong lòng độc giả
và lắng đọng dư âm khó phai Có thể nói, hầu hốt ede tac phẩm tiểu thuyết
lịch sử giai đoạn nảy mặc du có hư cấu và sáng tạo, nhưng nhà văn chưa
thực sự thoát li cách viết truyền thống Chỉnh vì vậy mặc đù đã có những
bước phát triển hơn so với giải đoạn dầu thé ky XX song những tác phẩm
mà các nhà văn tạa ra vẫn gần với sử hơn là tiêu thuyết Bởi mục đích của
các nhà văn lúc này vẫn lä tái hiện lịch sử, từ đó để xuất những kiến giải về
các sự kiện lịch sử trong quá khử Điều nảy giống với nguyên tắc trung thành với sự thật lịch sử bị chỉ phổi bởi quan niệm chỉnh thông của các sử gia phong kiến Có thể nói, từ diễm nhìn của một “sử gia”, nhà văn bị hạn chế trong khám phá lịch sứ do sự lấn át của tư cách sử gia với tư cách nha tiểu thuyết Tuy vậy, vẫn có thể khẳng định rằng, tiểu thuyết lịch sử gia đoạn
này dã cỏ khả năng bao quát hiện thực khả sâu sắc, khả năng hư cấu linh hoạt Tuy giai đoạn thập kỷ 60 -70 của thế kỷ trước, tiểu thuyết lịch sử nằm
trong đồng chây của văn học kháng chiến, nhưng nó vẫn đảnh được sự quan
tâm của đông đảo công chúng vả nó cũng đã có những tìm tỏi đổi mới riêng
để vươn tới hoàn thiện thể loại
Sau 1975, khi đất nước hoàn toàn thẳng nhất, cùng với sự đôi mới đất
nước, văn học cũng dần thay da đối thịt thì vấn đề lịch sử được thể hiển trong văn học cũng được đề cập nhiễu hơn Những cuộc tranh luận về “văn học dỗi mới” là chất xúc tác để nhả văn đưa ra cách nhìn lịch sử theo con
mắt chủ quan của mình, song vẫn đảm bảo tính chân thực khách quan
Nguyễn Huy Thiệp với những chuyện huyền thoại vả lịch sử như Những
ngọn giỏ Hua Tán; Kiếm sắc, Vàng lửa; Phẩm tiết đã pơi một số vẫn dé
về tiểu thuyết lịch sử như cách ứng xử của nhà văn trước chất liệu lịch sử, có
sáng tạo lại lịch sử trên cơ sở giữ lại những hằng số lịch sử được không? Diễu đó có nên chăng? Nó tác động trở lại với người đọc như thể nảo?
-25- Luận văn thạc sỹ
Trang 27Để bắt nhịp với sự đối mới văn học, tiếu thuyết Việt Nam nói chung
và tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nói riêng có những bước chuyển mạnh về
nội dung vá nghệ thuật Văn học trở về quỹ đạo đời thường với những hiện
thực ngỗn ngang bề bôn của cuộc sống Cũng từ đó mở ra những cảm hứng
về một hiện thực đa chiều với những cung bậc nông sâu khác nhau Câu trúc
tiểu thuyết cũng như nghệ thuật trần thuật đã thay đổi Lúc nảy, kỹ thuật hiện đại của tiểu thuyết phương Tây đu nhập và ăn sầu vào phương pháp sáng Lắc của các nhà văn từ đỏ mang lại những điểm mới trong tiểu thuyết nước nhà Hảng loạt cây bút xuất sắc với những tác phẩm tiểu thuyết dễ lại
ấn tượng khó phai trong lòng độc giả Phạm Thị Iloải với bút pháp huyền
thoại hoả trong Thiền sứ, NỖi buôn chiến tranh của Bảo Ninh với đòng ý thức, dòng tâm trạng Đến đầu những năm 90 của thể kỷ, tiểu thuyết lịch sử phát triển cả về số lượng cũng như chất lượng Ilàng loạt tác phẩm ra đời như Afgôi vua và những chuyện tình; Người dẹp ngậm oan; Gatom thn Van Kiép; Bao tap cung đình; Vằng vững sao Khuê
Ngô Văn Phủ đem đến cho thể loại này những đề lải hắp dẫn viết về những người phụ nữ xinh đẹp, danh giá nhưng cũng đẩy tai tiếng trong lịch
sử như tuyên phi Đặng Thị Huệ (Người đẹp ngậm oan; Tuyén phi ho Dang)
hay những chuyện thâm cung bí sứ và những nhân vật lịch sử còn nhiều
tranh cãi như trong 7 ¿ướng thoi tac loạn; Ngang trải phủ Tây lễ Hoàng
Quốc Hải lấy cảm hứng từ triều Trần- một triều đại đã có công đóng gúp
không nhỏ trong lịch sử nước nhà làm cảm hứng sáng tác Thời doạn khi
Trần Thủ Dộ chuyển ngôi từ Lỷ Chiêu Hoàng sang Trần Cảnh, cho tới khi
Vương triều sụp đỗ được tác giá tải hiện với những trang viết tâm huyết,
thấu tình dạt lý khi phản xét sw vide lich sit Nim 1999, Vang vide sao Khuê
đoạt giải thưởng lội nhà văn gây được tiếng vang lớn trên văn đàn, đồng thời dánh đấu thêm một bước phát triển mới cho tiểu thuyết lịch sử nước nhà Tác phẩm miêu tả nhân cách cao đẹp của Nguyễn Trãi với cách viết ân tượng song rất hop ly
- 26 - Luận văn thạc sỹ
Trang 28Va chi mét nim sau do cuén Ad Quy Ly cha Nguyén Xudn Khanh
được xuất bản lại tiếp tục ghi dấu ấn trong lòng độc giả Tác phẩm gây được
tiếng vang lớn khớp lại tiểu thuyết lịch sử thể ky XX trong ánh hào quang
đang còn lung linh toả sáng trên bầu trời tiểu thuyết, thổi thêm luồng gió
mới vào tiểu thuyết lịch sử Tuy “tác phẩm phân ảnh lịch sử đng hoàn loàn nhự tự liệu nhưng dẳng thời nó cô sự hư cấu theo hướng dễ chấp nhận Ứà
dù hư cầu, tác phẩm vẫn cất cánh trên liện thực, có liên hệ với tư liệu” [54]
3 Vị trí của Trâ Quy Ly va Gidn thiêu trong sự phát triển của tiểu
thuyết lịch sử thời kỳ hiện đại
3.1 Sự xuất hiện của Hỗ Qua! Lụ và Gian Thiêu:
hư trên chứng tôi đã trinh bảy, khép lại tiểu thuyết lich sir thé ky KX
là Hỗ Quy ly của Nguyễn Xuân Khánh Tác phẩm ra đời khi công cuộc đổi
mới văn học của nước ta đi qua thời kỳ sôi nổi, dn ào ban đầu Đồng thời đã
và dang dạt được những thánh tựu dàng kể Cái nhìn đân chủ hoá về lịch sử
da dang hơn trước Trước đó khi cuén Vang vặc sao Khuê được giải thưởng,
TIội nhà văn, nó đã đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết lịch sử trong việc cách tân đối mới thể loại này 'Thỉ nay, Hồ Quý Ly, ngay từ khi ra
đời lại tiếp tục gây được tiếng vang lớn, trong việc đổi mới với tư cách 1a
tiểu thuyết lịch sứ Tác phẩm một mặt thừa hướng truyền thống tiểu thuyết
lích sử lâu đời của dân tộc, mặt khác có những đóng góp mới mang ý nghĩa
cách tân so với các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử trước đó Nhà nghiên cứu, phê bình Lại Nguyên Ân nhận định: “Trước nay, tiễn thuyết lịch sử của la
thường Ít và cũ mòn, Cuốn tiểu thuyết này đa dạng hon, gần với quan riệm
hiện đại hơn CẬU nghĩa lịch sứ từ hiện đại là phương hướng đúng Túc
phẩm vẽ ra được một hình thể Thăng Long rất khác hiện nay Tác giã có
niễp cận tuyệt Prot, phan tâm học bằng chứng là vua không hỏi nhà viết sử
về sử mà muốn giải mộng Phải nói là tác giả có nhiều kiến thức về văn hoá,
về nghệ nghiệp để viết trên thực tế cuốn sách cho thay tác giả sử dựng
thuần thục một số thủ pháp nghệ thuật biện đại ”[54] Nhà văn I1 Anh Thái
-27- Luận văn thạc sỹ
Trang 29cho rằng: "Cuốn sách làm tốt hai yếu tổ thể loại lịch sử Nhân vật lịch sứ và
không khi lịch sử sinh động có hồn phách, chuyến tải được những vẫn để
cất lõi của lịch sử và cả thời đại "|54| Côn đối với Châu Diễn “Nói đến
cách tạo nhân vat, ta sẽ không thể nào quên nhân vat chinh 116 Quy Ly” [54]
Chỉ bằng một vải nhận xét cũng đủ thấy Nguyễn Xuân Khánh đã chọn TŠ
Quý Ly, người có Lư Lưởng cách lần táo bạo trong lịch sứ, soi chiếu con
người và số phận của nhân vật lịch sử này từ nhiễu góc độ, đem tới sự đánh
giá khách quan hơn về nhân vật này Điều đó phần nảo lí giải ta sao trong
một thời gian dài bạn đọc luồn “săn tìm” #ô Quỷ ?y
Tiấu ấn tiểu thuyết lịch sứ thế kỷ XX được khép lại bằng Hồ Quỹ Ey
của Nguyễn Xuân Khánh, một tác phẩm có giá trị với những đóng góp mới,
có sự cách tân so với các tiểu thuyết trước và cùng thời để mở ra hướng đi
mới cho tiểu thuyết lịch sử nước nhà Người bắn phát súng đầu tiên, mở đầu
cho cuộc cách tân của thể loại nảy trong thể kỷ XXI có lẽ không ai khác ngoài Võ Thị IIo Chúng ta biết đến chị với những truyện ngắn đặc sắc như
Người sót lại của rừng cười thì đến năm 2003, tiểu thuyết lịch sử Giàn
thiêu lại gây một tiếng vang lớn trên văn đàn, với lếi hành văn đẩy cá tính, ngôn ngữ sắc sảo, mê hoặc đã cuốn hút biết bao trái tỉm độc giả: “Giàn
thiêu- ấn tượng chới và bông rái, ngội và xói xa đã xâm chiếm lòn
người ”[30; 5] Và nhà văn lại một lần nữa tiếp tục “chính phục người đọc
bằng ngời búi sắc sẵu, tỉnh tế và tài hoa "[30, 6]
Qua Giản (hiểu, các vẫn đề của tiểu thuyết khi tiếp cận dễ tài lịch sử
được soi sáng Dúng như nhà nghiên cửu- nhả phê bình Lại Nguyên Ân
khẳng định: “Sử liệu và truyền thuyết xưa đã được tác giá Giàn thiêu khai
thắc theo dụng cách của tiễu thuyết chứ không lạc sang hưởng của các kiểu
huyện có hơi hám sử Ủu Phương hướng làm việc của tóc giả tiểu thuyết
Giản thiêu cỗ nhiên không quả dan độc, trải lại thậm chí dang cùng một số
tác giả khác làm nên một chuyển động bên (rong đòng sáng tác về văn xuôi lịch sứ hiện naạy”.[3]
-28- Luận văn thạc sỹ
Trang 30Như vậy, tiếp nổi tiểu thuyết lịch sử chữ Hán, tiểu thuyết lịch sử viết bằng chữ quốc ngữ với nhiều tác giả trong Nam ngoải Bắc Đầu tiên phải kế
ác nhà văn Nam Bộ như : Phạm Minh Kiên, Nguy:
Chánh Sắt, Tân Dân Tử, Hồ Biểu Chánh Và Nguyễn Tử Siêu, Ngô lắt lố,
Nguyễn Triệu Luật đến Chu Thiên, Nguyễn Iluy Tướng đã cho thấy một quá
trình hình thành và phát triển liên tục của thể loại này Đến thập ky 60 tré di
lả các tác phẩm của Hoàng Công Khanh, Ngô Văn Phú, Hoảng Quốc Hải,
Nguyễn Xuân Khánh, Võ Thị Hảo ở lừng giai đoạn, các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử đều khẳng định được vị trí, vai trỏ của minh qua những thành tựu đạt được Tiêu thuyết lịch sử ngày cảng có chỗ đứng vững chắc trong
lỏng độc giá
3.2 Quan niệm về tiểu thuyết lich sie qua HO Quy Ly và Giàn thiêu
Khi sáng tác, mỗi nhà văn đều tạo cho mình một phong cách riêng, một phương pháp tiếp cân dễ tải riêng, I3ù là ở bất cứ mảng để tài nào cũng vậy, để có phong cách riêng, nhất thiết nhà văn phải cỏ quan niệm sáng tác
của riêng mình Mặc đủ họ có thể nói ra hoặc không thì những quan niệm đó
vẫn theo sát họ, gắn liền với cuộc sống và nghiệp văn chương của họ Các nhà viết tiểu thuyết lich sử cũng vậy, sảng tác của họ cũng phụ thuộc vào
quan niệm của từng cá nhân Đối với bậc thầy tiểu thuyết Alooxan Dưma,
ống cho rằng “Lịch sử chỉ là cái định để tôi treo cdi áo khoác của tôi lên”
[23] Với quan niệm nảy, theo ông, lịch sử có lẽ chỉ là cái có để nhà văn hư
u, sáng lạo táo phẩm của mình Cụ thể hơn nữa, Nam Dao và Nguyễn
Mộng Giác khi thảo luận về tiểu thuyết lịch sử cho rằng: “Mhè viết tểu
thuyết có thể đão ngược và xoay quanh những sự cô cũng nh tinh chat những con người trong quả khứ Tưởng tượng Nguyễn Huệ không chết sớm,
Minh Mang khéng tàn sót giáo dân, Tự Dức nghe và làm theo điều trần của
Nguyễn Trường TỘ thì hôm nạp thể nào? Ưới cách nhìn như vậy, hiện tại
mang khả năng khác được Vì thế iễu thuyết lịch sử hoá ra là một tập hợp
những dự phóng về một tương lai có thể được Chính sự khả hữu này làm đỗ
-20- Luận văn thạc sỹ
Trang 31mồ hội trang công việc viết văn Và tiểu thuyết lịch sử nói cho cùng phải là
máu cũng như nước mắt của người viết "[19] Điều này chúng ta có thể cảm
nhận được trong lác phẩm /7đ Qwý /y của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh
Ông đã mắt hai mươi nằm nghiên cứu Dạo Khổng, Dao Lão, ao Phật, doc
các tác phẩm lịch sử, triết học và các tác phẩm văn hoá phương Đông để
sáng tạo ra HỒ Qxø 1y Quan niệm của nhá văn chính lả yếu tổ tạo nên thành công của tác phẩm Nó giúp chứng ta đi sâu vảo những vấn để về nội dung
và nghệ thuật của tác phẩm
Trong bài phỏng vẫn về tiểu thuyết Hổ Quý: Fy, nhà văn Nguyễn Xuân
Khanh cho ring: “Tiểu thuyết lịch sử hước hễi phải là tiểu tmyyễf [42] Từ
đó ông khẳng dịnh: “Tiểu tuuyết lịch sứ có hai loại Một là viết về nhân vật
nổi tiếng trong lịch sử Và người viết không được phép bia dat mor cách
rằng trợn chỉ có thể hự cầu về tâm lý hoặc thêm những nhân vật hư cầu để
sơi sáng nhân vật có thực Còn một loại khác là nhà văn xây dựng không khú
xưa nhưng nhân vật là nhân vật hư cấu Có một vài nhân vật nhưng chỉ làm
bối cảnh cho nhân vậi hư cấu Uù lịch sứ chỉ là cái đình treo” [39] Với quan
niệm nảy thi tiểu thuyết /ổ Quý 7y chắc chắn là loại “nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Và người viết không được phép bịa đặt một cách trắng won,
chỉ có thế hư cầu về tâm ly hoặc thêm những nhân vội hư cấu đỗ so sing
nhân vậi có thực [39] Nguyên Xuân Khánh coi lịch sử lả cái “đính treo” để
ông viết tiểu thuyết, những vấn đề của lịch sử, từ đó đặt ra những vấn đề cho hiện tại và tương lại Boi theo ông: “Tiểu thuyết lịch sử không phải là kế lại lich sit, minh hoa lịch sử, mà là phân ánh những vẫn để của cơn người hiện lại vì chúng la đang viết cho những người đang sống đọc vì vậy cần phổi đề
cập dẫn những điễm mà họ quan tâm” |42] Đỏ chính là vẫn đề bản lĩnh của
tri thức, bản sắc văn hoá dân tộc, tấn bị kịch của những kẻ bảo thủ cực đoan
trong đổi mới
Trong 176 Quy Ly Neuyén Xuan Khanh khai thác hình tượng các nhân
vật ở những khía cạnh khác nhau Tác giả đi vào thé giới nội tâm của ting
-30- Luận văn thạc sỹ
Trang 32lớp cai trị xã hội, tầng lớp cầm cương cỗ xe do nhân dân nai lưng ra kéo Chúng ta đặc biệt được thấy trong triều đình nhà Trần những con người sống
với nhau trong một không khí đầy nghị ky vả ganh ghúi, đầy những âm mưu
và thủ đoạn Chúng ta cũng bắt gặp ở đó những lũ ăn hai, gọi là “trí thức”
nhưng thực ra chỉ là bợn mặt trắng vô tích sự, Và cái suy tư, trăn trở của nhà cấi cách Hồ Quý Ly - cái mẫu muôn thuở - cái đau đớn của kẻ tiên
phong Nhà văn khai thác hình ảnh thái sư Quý Ly ở những khía cạnh đời
thường Tác giá xoá bỏ khoáng cách sử thi khiển cho những nhân vật lịch sử hiện lên cũng như những con người bình thường với bao cung bậc tình cảm
Tiên cạnh đó, điểm mới trong tiểu thuyết lịch sử này là sự xuât hiện người trần thuật ở ngôi thứ nhất “tôi” (Hồ Nguyễn Trừng) ở một số chương trong tác phẩm Chưa có tác phẩm tiểu thuyết lịch sử nào mà cảm hứng chiêm nghiệm, triết lý về lịch sử với cầm hứng yêu nước lại được kết hợp hài hoà
như trong Hd Quy Ly Dac biệt, Nguyễn Xuân Khánh cỏn có cái nhìn da
chiều trong danh giá nhân vật, sự kiện, qua đó đã tạo nền nét mới cho tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1975
Đối với Nguyễn Xuân Khánh: “?rang tiểu thuyết tất cả là gia đình để
độc giả rộng quyền hư cầu tưởng tượng, độc giả là người tham dự vào tiễu
thuyết, tạo ra những góc nhin con n khuất trong lịch sử”|39| Xuất phát từ quan niệm trên, nhà văn với tư cách là nhà tiểu thuyết lịch sử đã đất nhân vật
trong mối quan hệ đan xen phức tạp của gia đình, khám pha con người 11d
Quý Ly ở nhiều phương diễn người cha, người chồng, người giảu tham
vọng, tảo bạo, Sin sang bat chap tất cá, đánh đối tất ca để phục vụ cho
mục dich cúa mình Nghĩa lá, tác giá không đưa ra một quan niệm cứng
nhắc mà đánh giá nhân vật, sự kiện ở những diễm nhìn khác nhau Nhưng,
điều dễ nhận thấy là quan điểm đánh giá của ông khác với các nhà nghiên
cứu sử học đã từng cho rằng, Hồ Quy Ly là kế “loại thần tặc tử”, “kề thoản nghịcH”
-31- Luận văn thạc sỹ
Trang 33Đối với nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, nhu cầu về nhận thức, chiêm
nghiệm lịch sử khiến nhà văn đề cập đến những vấn đề không phải riêng của
thời đại nào Đó là vấn đề: Đối với một xã hội, đổi mới đề phát triển hay bảo thủ trì trệ để phát triển? Vị vua anh minh lả vị vua thể nào? Tác giả còn
gợi mở rất nhiều vấn đề về đạo đức, tri thức và kẻ sỹ Qua Hồ Quý Ly, tác
giả đưa ra cách nhìn nhận công bằng hơn, khách quan hơn đối với thái sư họ
Hồ Đất nước yêu cầu đổi mới, Hồ Quý Ly là người thực hiện sứ mệnh đó Nguyễn Xuân Khánh đã chuẩn bị rất đây đủ, ch tiết để Hồ Quý Ly “lộ diện”
là con người tài năng, có ham muốn cải cách Khát vọng cải cách của ông
gặp khá nhiều trở ngại Sự chống đối quyết liệt của phe bảo thủ Nghệ Tông chỉ ủng hô nửa chừng để duy trì dòng tộc nhà Trần chứ không muốn “lột
xác” Quý Ly buộc phải ra tay để nắm lấy quyền lực tối thượng bằng mưu
hay, thâm hiểm và cả bằng biên pháp tản bạo Qua những đoạn tự bạch của
nhân vật, tác giả đã giúp ta tiếp cân với những âm mưu thoán đoạt ngôi báu
của Hồ Quỷ Ly Trong mắt Nguyên Uyên, Nguyên Dận, Hồ Quý Ly là kẻ đa
sát, lúc cần có thể giết cả con thầy học là Nguyễn Đa Phương Song có ai hiểu trong sâu thẳm tâm hồn Quý Ly cũng xuất hiện bao sự giằng xé khi
thực hiện sử mệnh đổi mới của mình Đối với Nghệ Tông, ông dùng ding
không nỡ vì ông vua già chính là người hiểu Quý Ly nhất và là người đầu
tiên đỡ đầu cho những cách tân táo bạo của Hồ Quý Ly Nghệ Tông hi vọng
dùng mối dây tỉnh cảm để trói buộc Quý Ly Nhưng điều đó cũng không giúp gì cho ông được Quý Ly Làm điều mà bất cứ người dân nào dưới chế
đô phong kiến cũng không chấp nhận được, đó là thoán đoạt ngôi vị Phải chăng cách cư xử của Quý Ly như vậy là quá tàn nhẫn? Nếu chỉ nhìn bề
ngoài thì đúng là như vậy Một người đã xem trọng mình, nâng đỡ mình như
vậy mà mình lỡ đành huỷ hoại, cướp ngôi báu, đưa con cháu họ vào chỗ chết
thì quả thật đây là hành vi nhẫn tâm và vô cùng tàn ác Nhưng Nguyễn Xuân
Khánh để cho nhân vật Quý Ly của mình dẫn vặt, suy nghĩ, trăn trở rất nhiều Bởi những thành công của Hồ Quý Ly không chỉ cần đến sự thông
Trang 34mình, tải học rộng mâ cỏn cần phải lý trí bằng trái tìm băng giá 'Thời cuộc bắt con người phải thế Trần Nguyên Đán cũng lặng lẽ về quê bởi vì mặc dủ không thích Hồ Quý Ly nhưng ông hiểu rằng chỉ cỏ Hồ Quý Ly mới đưa
đất nước ta khối tình trang rối ren, thối nát lúc bấy giờ Muốn tiến hành cải
cách thi phải có quyền lực Bởi vậy, 118 Quý Ly tham vọng giảnh ngôi báu
nhà Trần dũng là lẽ dương nhiên Cuộc chia tay giữa Nguyên Trừng vả
Thanh Mai ở cuối tác phẩm cũng ngâm nói lên một điều thật xót xa Dường như những điều tốt đẹp đang rời bỏ vương triểu nhà Trần ma di Vay thi con
li do gi dé không dỗi mới, thay dòng nước duc bằng déng nước trong”
Gỏ thể nói, với quan niệm khá mới về tiểu thuyết lịch sử, Nguyễn
Xuân Khánh đã dem dến cho người dọc cách nhin nhận, danh giá về lịch sử thật công bằng và sâu sắc Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh là con
người có tài, đám làm, dám chịu và đặc biệt là người được lịch sử giao cho
sứ mệnh dỗi mới dất nước Những cách tân dủ đúng đến mẫy cũng luôn gặp phải những trở lực rất lớn Chống lại nhà Trần, đủ là đặt việc nước lên trên
hết, dù là để mở ra mội thời đại mới, thì IIề Quý Ly cũng không khỏi chịu tiếng là thoán đoạt, là phần phúc, đa sát và tản bạo Hằng những trang viết
của mình, Nguyễn Xuân Khánh đã trả lại cho 116 Quý Ly những gi ông xứng
đáng được hưởng Điều nảy nhờ vào thái độ tự do của nhà văn đối với lịch
sử là quan niêm của Nguyễn Xuân Khánh về thể loại tiểu thuyết lịch sử
Tiểu thuyết Giản thiéu của Võ Thị IIầo nói về thời nhà Lý, giai đoạn
1088-1138 dưới hai triều đại Lý Nhân Tông và Lý Thần Tông Cho thấy Võ
Thi Hao: “hidw va dồn sức vào những nhiệm vụ thực sự của tiểu huyết khi
tiếp cận đề tài quả khú”[3| Nếu như Hồ Quỷ Ly là bức tranh hiện thực lịch
sử sống động, ở đó, quá khử được coi là tiễn sử của hiện tại và sự vận đông
của lịch sử tự nó sẽ soi sáng những vấn đề hiện tại luôn mang tính thời sự,
thi Giản thiêu cũng mang dén cho người dọc những vấn dé thai sự kbông kém Diéu nay được lý giải qua quan niệm sáng tác của Võ Thị Hảo
-33- Luận văn thạc sỹ
Trang 35Năm 2003, Giàn thiêu xuất hiện trên văn đản với nhiều bất ngờ và mới mẻ Nếu như Nguyễn Xuân Khánh quan niém “Tidu thuyét lịch sử: có hai loại ” như trên đã trình bày thi đối với Võ Thị Hão, viết tiêu thuyết lịch
sử, cu thé 14 qua nhan vat Dao Hanh thì, nhân vật này “rong chỉnh sử và dã
xứ chỉ là “cái đình” để tôi treu bức tranh của mình lên đó ”[31] Từ quan
niệm đó, Lắc giá Giản thiêu dã sử dụng các chất liệu lịch sử một cách thật
hợp lý để tác phẩm này trở thành tiểu thuyết lịch sử Dúng như nhà phê bình
Lại Nguyên Ân nhận định, Võ Thị Hảo đã làm được điều: “2 các chất liệu
về hai nhân vật lịch sử truyền thuyết hoá, nhà văn xây dựng nên một nhằn
được người dân lin theo Và một Thần Tông - ở kiếp thứ hai mang đầy duc vọng nhớ tiếc xa xăm
Nhân vật Tử Lộ - Thần Tông đã được tác giả Giản thiêu thể hiện
không phái như một lắm gương hay một bán thành tích công đức, nghĩa là
không phải như nhân vật sử thi mà như một cơn người với số phân va tinh
cách riêng của nó; như những kinh nghiệm sống, những chiêm nghiệm thành
bại trong cuộc đời, nghĩa là như nhân vật tiểu thuyết Khi là Từ Lộ, giải
đoạn là vị đại sư núi Sài đức cao vọng Irọng, nhân vật được phác hoạ bằng những chỉ tiết miều lã tâm lý, nói lên suy nghĩ của nhân vật Khi Từ Đạo Hạnh dược chúng smh tan sting vi công giáo hoá và chữa bệnh cho họ, vị
đại sư bỗng nhận ra việc thao ting lòng tin của mọi người sao mả để dang dén thé Va càng khuyên day ho coi khinh vật đục, chịu đựng mọi nỗi khổ
hiện kiếp để hưởng sung sưởng nơi Niết Bàn, đại sư càng nghỉ ngờ lòng tin
của chính mình Ngài cảm thấy đường đến Niết Bàn càng đi cảng xa, vậy mà
-34- Luận văn thạc sỹ
Trang 36ngẫm ra mình chưa kịp có một ngay séng cho minh Ngai thấy bọn người quyén quí riêng hưởng xa hoa, làm du thir bay bạ lại có quyền đựa danh đức
phật đê tự an ủi và lấp liếm tội ác Tóm lại, trong tầm can Từ Đạo Hạnh,
lòng ham sống trần gian vẫn con quá sâu năng Và ngay cả khi sông ở kiếp
thử hai thì tham vọng quyền lực, thoả mãn khát vọng cao sang, quyền quý
vẫn mãi còn deo duỗi nhân vật này Thời điểm chữa bệnh cho Thần Tông
chính là bằng chứng nói lên tất cả Mặc đù đã nhớ lại kiếp trước mình làm
những gì, bây giờ, có thể siêu thoát để không cỏn vương vấn gi với đời Nhưng chỉnh tham vọng quyền lực, thoả mãn khát vọng cao sang quyền quý
từ kiếp trước sẽ mãi là căn bệnh cổ hữu không thể chữa khỏi Sau cái chết
của Dương Hoán Thần Tông, với chỉ tiết cuối: Các dệ tử của đại sư Đạo Hạnh trên núi Sài vẫn thấy nhục thân ngài chưa hề hư hoại; họ tự hỏi Chẳng lẽ đức thầy của họ đến bây giờ vẫn còn lo ling ở cối trần luận này sao Qua đó người đọc có cách nhìn nhận về nhân vật này, sự ham hồ cỗi
trần vẫn là tỉnh cách bất biển ở nhân vật
Cũng chính bởi những quan niệm như trên đã tạo cho Giản thiểu
mang đậm chất tiểu thuyết Và khi gấp lại cuốn sách, nguời đọc có thể đi tới những chiêm nghiệm về cuộc đời như: con người sinh ra vấn không phải để
trả thủ, người chỉ sống với hận thủ cũng là nhân dạng móo mó không dễ sửa
chữa: kế thuyết giảng với người đời một đường, bản thân lại làm một nẻo
chắc chắn sẽ bị người đời lật tẩy; khát vọng sắng nhiều hơn một kiếp hữa
hạn là có thể hiểu dược nhưng tham vọng qué dang Ut sé bi gly đỗ Và sau khi đọc tiểu thuyết Giản thiêu, người đọc không thể đánh giá nhân vật Từ
Lộ đã được xây dựng thành nhân vật tốt hay xấu Chí có thể nói, đó là một nhân vật với số phận và tính cách của mình Tính cách đó dặt trong hang
loạt mối quan hệ với các nhân vật khác Ngoài nhân vật Từ Lộ, thì các nhân
vật như Nguyên Phi ý Lan, vua Nhân Tông cũng là những cái dinh dễ tác giả
treo những bức tranh của mình lên Nếu như trong chính sử ta bắt gặp một Y Lan coi việc nước với biết bao công trạng, được nhân dân tôn sùng lập đến
-35- Luận văn thạc sỹ
Trang 37thờ, Đức Nhân ông làm mọi việc đều sáng suốt, thì trong tiểu thuyết Giản
thiêu, nhân vật Ý Lan phải tự đội mề đứng dậy để nói về những tội ác của
mình đã gây ra cho Dương Hậu vá các cung nhân đi theo bả Còn đức Nhân
'Tông thì cũng có lúc nhằm lẫn, lâm cho nổi oan của Từ Lộ không được sáng
tỏ Hay việc đưa cô gái xinh đẹp đầy hoang lạ Ngạn La vào cung hầu hạ
trong khi ngài đã quả giả làm cô phải lên giản thiêu khi tuổi xuân còn phơi
phới Tất cả những điều đó khẳng định rõ ràng, Võ Thị Hảo viết tiễu thuyết
lịch sử trước hết là tiểu thuyết Các nhân vật mang day đủ tỉnh cách của mat
con người, không ai giống ai và cũng không ai tốt hoàn toàn, không ai xấu hoản toàn được
Có thể nói, với quan niệm lịch sử chỉ là những chiếc dinh treo, Võ Thị
Hao đưa người đọc nhìn nhận các nhân vật lịch sử qua các sử liệu và truyền
thuyết xưa không phải là theo cách nhìn của nhà sử học mà khai thác theo dũng cung cách của tiểu thuyết, không lạc sang hướng của các truyện có không khi sử thi
Bằng sự sáng tạo, cách tân, đổi mới của mình Nguyễn Xuân Khánh
và Võ Thị Hảo đã để lại những ân tượng khó phai trong lòng độc giá Mỗi
tác phẩm có những đặc trưng riêng và chỉnh những nét riêng ấy đã tạo nên
sự thành ông cho tác phẩm Nhà văn đã lao động không ngừng vừa kế thừa
truyền thông quý báu của tiểu thuyết lịch sử nước nhà đồng thời áp dụng
những cách tân đổi mới góp phần mang lại bộ mặt mới cho tiêu thuyết lịch
sử nói riêng và cho văn chương hiện đại Việt Nam nói chung
-36 - Luận văn thạc sỹ
Trang 38CHƯƠNG II
NOI DUNG HIEN THỰC LỊCH SỬ QUA
GIAN THIRU VA HO QUY LY
1 Chất liệu lịch sử ; Cách khai thác Hồ Quý !.y và Giàn thiêu
1.1 Chdt ligu lich sir
“Trong tiểu thuyết lịch sử nói riêng và thể loại tiểu thuyết nói chung thi
đề tài rất đa dạng và phong phú: “đó là những vắn đề của cuộc sông mà tác
giá gửi gẳm vào trong tác phẩm nhiễu hay íi, do dụng lượng của tác phẩm:
quyết định" [19] Đề tài lịch sử có thể là nhân vật, sự kiện, thời kỳ hay tiến
trình lịch sử Chỉnh bởi nét khu biệt này mà tiểu thuyết lịch sử có sự khác
biệt với các loại tiểu thuyết khác bởi dối tượng, miều tả cũng như cách tiếo cận đời sống của nó Chẳng hạn, tiểu thuyết phong tục, tiểu thuyết kiểm
hiệp, tiểu thuyết trình thám mỗi loại lại có những nót khu biệt riêng về đề
tài Trong tiểu thuyết phong tục, nhà văn chú ý phản ánh phong tục vốn la
sản phẩm mang linh lịch sử của một cộng đồng và đây chỉ là phương diện
gián tiếp lịch sử Trong tiểu thuyết kiếm hiệp cũng thường có yêu tổ lịch sứ, tuy vậy, nhả văn không coi đó là mục đích phản ánh, mà chủ yếu chỉ để làm lăng sứu hấp dẫn của cốt truyện Còn khi viết tiểu thuyết lch sử, đối Lượng của nhả viết tiểu thuyết là lịch sử, có thể là quá khứ xa gần nhất dịnh, người việt phải vừa có kiển thức uyên bác, sự tỉ mỉ của một nhả sử học nhưng
-37- Luận văn thạc sỹ
Trang 39đồng thời lại vừa phải có khả năng biến những chỉ tiết đó thành nghệ thuật Nhà văn đựa trên những chất liệu lịch sử để sáng tạo nên tác phẩm theo ý đề
của mình nhưng đồng thời vẫn đăm bảo tỉnh xác thực của các sự kiện, thời
gian, tập quán Nhả văn có thể hư cấu, sáng tao trong chừng mực nhưng không làm sai lệch gương mặt lịch sử nhằm tạo nên sự hấp dẫn cho lắc phẩm Và dương nhiên, nha vin cé thé hư cấu những nhân vật không có
thực trong lịch xem giữa những nhân vật có thực tạo ra sự liền mach cho cét
truyền Từ đó tải năng của người nghệ sỹ được thể hiện qua việc gắn kết các
nhân vật, sự kiện hư cấu với các nhân vật, sự kiện có thực, làm nỗi rõ dụng ý của nhà văn Ở đỏ, “chất liệu là yếu tổ vật liệu, vật chất hàng đầu và cốt yếu
nhất dược dùng dễ làm nên tác phẩm nghệ thuật tức là dễ thể hiện dự dỗ
sảng tác của nghệ sĩ” [53, 39]
Chúng ta có thể tạm chia các nhà tiểu thuyết lịch sử Việt Nam tir thé
ky XX dén nay lam hai nhóm Một nhóm tái hiện chính các các sự kiên lịch
sử, không khí lịch sử, chẳng hạn như Vũ Ngọc Dĩnh trong Midi hai sii quan
Chu Thiên với Bóng nước Hồ Qươn; Thái Vu với Cờ ngiĩa Ba Dinh MAL
số khác chỉ coi lịch sử là chất liệu, thậm chỉ là phương tiện để viết tiểu thuyết Họ tập trung vào xây dựng nhân vật hoặc qua lịch sử đặt ra những
vẫn dé cho hôm nay và mai sau Đó là những cây bút như Nguyễn Huy
Tướng, Hà An, Hoang Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh, Võ hị Hảo
Có thể nói, đối với một số nhà nghiên cứu lịch sử, họ coi việc tái hiện
sự kiện lịch sử, không khi lịch sử là nhiệm vụ chỉnh của mình
chỉnh xá:
Thì đối với các nhà văn, lịch sử chỉ là chất liệu, thậm chỉ lâ một phương tiện
ổu thuyết Họ tập trung vào xây dựng nhân vật tiểu thuyết hoặc từ
để v
lịch sử đặt ra những vẫn để cho hôm nay va mai sau J (uy Jy của Nguyễn
Xuân Khánh và Giản Thiêu của Võ Thị Ilảo là hai tác phẩm tiêu biểu cho
khuynh hướng này,
Nếu như giai đoạn trước, văn học coi con người là phương tiện để
biểu đạt lịch sử thì ở giai đoạn này, lịch sủ được đủng làm vỏ nghệ thuật để
-38- Luận văn thạc sỹ
Trang 40nha văn trình bảy những thông điệp về hiện thực Gôncurt cho rằng: "Lịch
sử là cuốn tiểu thuyết đã viết xong, tiểu thuyết là lịch sử có thể điễn ra như
thế” Dù là tác phẩm sử học hay tiểu thuyết lịch sử thì đó đều là “sự sảng tạo
thứ hai” của con người Nhà sử học và nhà viết tiểu thuyết lịch sử đều cố
gắng phản ánh trung thành lịch sử nhưng cái đích của mỗi người không
giống nhau Người viết tiểu thuyết lịch sử có sứ mệnh chỉ ra những nguyên nhân sâu xa trong tâm hồn cơn người, những sự thật đã bị các nhà sử học bỏ
qua: “Các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn các nhân vật
lịch sứ vì các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử được trao cho sự sống còn các
cá nhân lịch sử thì đã sống” Mhư vậy, hiện thực sẽ không bị đông cứng bởi
tiêu chí lịch sử theo tình thần sứ thi má mang nội dung sinh động, dần chủ
hơn với nhiều hứng thủ kiếm tìm “lich sử trong mỗi con người” Văn học là tắm gương phản ánh cuộc sống, là “cầu hỏi của cuộc đời” Vi vậy, trong quá trình sáng tạo các nhà viết tiểu thuyết lịch sử vừa phải tôn trọng các sự kiện
lịch sử, vừa phấi phát huy cao độ vai trò của hư cấu, sáng tạo nghệ thuật
Môi trường của tiểu thuyết lịch sử thuộc về quá khứ, người cầm bit không
những phải có vốn hiểu biết của nhả sử học mà cần có vốn sống và quan điểm về con người một cách tiến bộ Tác giả Hồ Quy Ly và Giàn Thiêu đã
chứng (6 được bán lĩnh của mình khi sáng tác
1.2 Cách khai thác chất liệu lịch sử qua Hỗ Quỷ Ly và Giản thiêu
Với Hồ Quỷ Lụ và Giản Thiêu, quan niệm lịch sử là “ngôi đền
thiêng” của dân tộc không xuất hiện trong hai tác phẩm nảy Cá Nguyễn
Xuân Khánh và Võ Thị Hảo đều nhìn lịch sử như chủ đề để sảng tạo văn
học Nghĩa là nhà văn có thái độ tự do với lịch sử, nhào năn lại chất liệu lịch
sử một cách nhuần nhuyễn dễ rồi từ đó tạo ra nhân vật tiểu thuyết với xung
đột, quan hệ, diễn biến tâm lý
Nếu dem so sánh Hồ Quy Ty và Giản Thiếu ta thấy chủng có nhiều điểm khá tương đồng với nhau, nói như vậy không có nghĩa là hai tác phẩm nảy cùng viết về một nhân vật một cuộc đời hay một vương triều lịch sử
-39- Luận văn thạc sỹ