Luận văn phan khôi với vấn Đề tiếp xúc văn hóa Đông tây trước năm 1945

Lịch sử nghiên cứu vẫn đề Vì “nhạy cắm” chính trị mà trong một thời gián đài Phan Khôi bị rơi vào quên lãng, nhưng trong thời gian gần đây, các nhà nghiên cứu đã đánh giá khách quan hơ

ĐẠI HỌC QUOC GIA HA NOI

TRUONG DAI HOC KHOA HQC XA HOI VA NHAN VAN

DANG THI HUYEN TRANG

PHAN KHOI VOI VAN DE TIEP XUC VAN HOA

DONG - TAY TRUGC NAM 1945

LUẬN VĂN THẠC SI LICH SU

Hà Nội - 2017

ĐẠI HỌC QUOC GIA HA NOI

TRUONG DAI HOC KHOA HQC XA HOI VA NHAN VAN

—— -nne l2 6———-—

DANG THI HUYEN TRANG

PHAN KHOI VOI VAN DE TIEP XUC VAN HOA

ĐÔNG - TÂY TRƯỚC NAM 1945

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam

MIã số: 60.22.03.13

Cán bộ hướng đẫn hhaa học: PGS.TS Trần Việt Nghĩa

Ha Nội - 2017

LOT CAM DOAN

Tôi xin cam doan luận văn này là kết quả nghiên cửu của

riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần Viét Nghia va

chua từng dược công bộ trong bắt kì công trình nào khác

Tôi boàn toàn chịu trách nhiệm về luận văn mây

TH Nội, ngày 19 tháng 12 năm 2017

‘Vac gia

Đặng Thị Huyền Trang

LOI CAM ON

Dé hoan thành luận văn này, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ

va gop ý nhiệt tình của nhiều cá nhân và tập thể

Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn Đan Giám hiệu Trường Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội củng Quý thầy cô

trong trường và Khoa Lịch sử đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành tốt khỏa học

này

"Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc dén PGS T8 Tran Viết Nghĩa Thầy dã

luôn tận tình, chu đáo và động viên kịp thời từ khi định hướng cho tôi lựa

chon dễ tài nghiên cứu cho đến khi hoàn thành luận văn

Cuối cùng, tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, người thân va ban

bè đã luôn động viên, hỗ trợ tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Mac di da rat cố pắng, song luận văn khó tránh khởi những hạn chế

và thiểu sót nhất định Kính mong nhận được sự thông cảm cùng những

nhận xét, góp ý quý báu dủa Quý thẫy sô và cáo bạn

Hà Nội, ngày 19 tháng 12 năm 2017

Học viên

Đặng Thị Huyền Trang

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cửu

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liều

5 Đóng góp của luận văn

6 Bế cục luận văn

Chương 1: CUỘC ĐỜI PHAN KHÔI VÀ VẤN ĐẺ TIẾP XÚC

VAN HOA DONG TAY Ở VIỆT NAM THỜI PHÁP THUỘC

1.1 Cuộc đời Phan Khôi

1.2 Vẫn đề tiệp xúc văn hóa Lông - Lây ở Việt Nam thời Pháp thuộc

Chuong 2: QUAN DIEM CUA PHAN KHOI Vit ĐÈ

TIẾP XÚC VAN HOA DONG - TÂY TRƯỚC NĂM 1945

2.1 VỀ văn hỏa phương Đông

2.2 VỀ văn hỏa phương Tây

2.3 Sự khác biệt Dông phương và Tây phương

2.4 Thái độ ứng xử trong tiếp xúc văn hóa Đông — Tây trước năm 1945

Chương 3 MỘT SỐ ĐÓNG GÓP VẼ VĂN HÓA CỦA PIIAN KIIOL

TRƯỚC NĂM 1945

3.1 Phổ biên và phát triển chữ Quốc ngữ

3.2 Xây dựng nên Quốc học mới

3.3 Khơi dòng Thơ mới

3.4 Dôi mới nghiên cửu lịch sử

3.5 Đỗi mới trên lĩnh vực tư tưởng

a

Chân dung Phan Khôi

MO DAU

1 Lido chon dé tai

Phan Khôi (1887-1959) là một nhà báo, nhà văn hóa, nhả tư tưởng lớn

nita du thé ki XX Vốn lả người thông minh, sắc sảo, nhạy cắm trước cái mới

nên ông sớm bé lỗi học khoa cử để chuyến sang học chữ Quốc ngữ vả tiếng

Pháp Ông là một trong những nhà bảo có nhiều bài viết nhất ở Việt Nam trước năm 1945 đăng trên nhiều tờ bao ở cả ba miền như: Đông 7ây, Đăng CỔ

tùng báo, Nam Phong, Hữu Thanh, Hà Nội bdo, Phy nit thoi dam ở TIà Nội,

Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phụ nữ Tân văn, Trung lập ö Sài Gòn:

Tràng ân, Sông lương ở Huệ) Một trong những chủ để bao chi ma ong

viết nhiêu và dành được sự quan tầm của người đọc là văn hóa Trên điển đản

báo chỉ,

ng thẳng thắn tranh luận các vấn dé văn hóa Việt Nam dầu thế kỉ

XX đặc biệt là vẫn để tiếp xúc văn hóa Dông - Tây

Quá trình xâm nhập của thực dần Pháp đồng thời cũng đưa đến cuộc gặp gỡ

lịch sử piữa hai nền văn minh Âu - Á Xã hội Việt Nam gần như bị xáo động hoàn

toan trong cuộc giao luu, tiếp biến ấy Mâu thuẫn, xung đột văn hỏa Dông - Tây

trở thành một đặc diểm lớn cúa văn hóa Việt Nam dầu thé ki XX Cac nha Nho, tri thức cấp tiến lúc bấy giờ dóng vai trò mớ dường, khởi xướng những cuộc tranh

luận về văn hóa, từ đó tìm ra những cách thức ứng xử phù hợp với văn hóa

phương Đông và phương Tây, cách tiếp thu tĩnh hoa văn hóa phương Tây, cách

‘bdo ton và phát huy các giá trị văn hóa truyền thông, và cách thức xây dựng một

nền văn hóa Việt Nam mới trên tỉnh thần hỏa hợp văn hóa Đông - Tây Phan Khôi

thuộc số những trí thức hàng đầu cỏ công tạo ra mặt bằng tri thức vả văn hóa cho

xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỉ XS, nhưng khác với họ, ông thé hiện

minh & vai trỏ phản biện, và sự phần biên đỏ đem lại chiều sâu mới cho trị thức

Khi nghiên cứu văn hóa Việt Nam buổi đầu thể ki XX, không thể không nhắc đến

Phan Khôi bởi lầm vóc, vai trả to lớn của ông đối với văn hóa Việt Nam

4

Tháng 8 năm 2007, nhân 120 năm ngay sinh Phan Kh6i, lan dau tién 116i Khoa học Lịch sử Việt Nam, Tạp chi Xưa & Nay đã tổ chức lễ kỉ niệm tại hội

trường Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (25 Tông Dân, Hà Nội), với sự có mặt

của một số nhà nghiên cứu củng cơn cháu dòng họ Phan Khôi Buổi gặp mặt

nảy mới chỉ hé mở đôi chút câu chuyện về cuộc đời và sự nghiệp của Phan

Khôi nhằm “giải oan” cho ông, chưa phải là một guộc hội thảo khoa họu Đến

dầu năm 2017, Phan Khôi dược Quỹ Văn hóa Phan Chu Trình vĩnh danh là

“Danh nhân văn hóa Việt Nam thời hiện đại” Tuy nhiên, cho đến nay chưa có

công trình nghiên cứu nào thể hiện được một cách đầy đủ, khách quan vé vai trỏ và ảnh hưởng của Phan Khôi dối với quá trình tiếp xúc văn hóa Đồng - [ầy

ở Việt Nam trước năm 1945

Thế kĩ XXI là thể kí mà xu hưởng khu vực hỏa, toàn cầu hóa trở thành

xu thể chung của thế giới, vấn đề hội nhập nhưng không hỏa tan, phát triển

kinh tế nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa dân tộc đặt ra ngày cảng cấp

thiết Những bài học quý giá về quan diém tiếp xúc văn hóa Đông - Tây của

Phan Khôi từ những thập kỉ đầu thé ki XX vin g1ữ nguyên giả trị Vì vậy, tôi

quyết định chọn đề tài Phan Khôi với vấn để tiếp xúc văn hỏa Dông — Tây

trước năm 1945 làm đề tài cho Luận văn Thạc sĩ của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vẫn đề

Vì “nhạy cắm” chính trị mà trong một thời gián đài Phan Khôi bị rơi vào

quên lãng, nhưng trong thời gian gần đây, các nhà nghiên cứu đã đánh giá

khách quan hơn về cuộc đời, sự nghiệp cùng những đóng góp của ông đối nền

văn hỏa nước nhà Chính vì thế mả nhiều hội thảo khoa học về ông được tổ

chức, nhiều cuốn sách ra đời và nhiễu bải nghiên cứu được đăng trên tạp chi

2.1.1 Phan Khôi trong các sách nghiên cứu về lịch sử báo chỉ, văn học

dtu thé ki XX

Cuốn sách Thiếu Sơn, Nghệ thuật và Nhân sinh (Lê Quang Tĩưng sưu

lầm và chinh Ii, Nxb Vin hoa Thong lin, 114 Néi, nim 2000) gém nhiều bài

phê bình nhân vat - cdc tac gid, nha vin, nha báo, chính khách nỗi tiếng đầu

thế kỉ XX của nhà văn, nhà phê bình văn học Thiếu Sơn Với thái độ công

Š cáo học giả nổi

bằng, thẳng thắn, những nhận xót sắc sáo, Thiểu Sơn viết vị

tiêng Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Phan Khôi, Hỗ Biểu Chánh, Hoang

Ngọc Phách Trong đó, với Bài học Phan Khôi, Thiéu Son khắo hoa “Hau hết dộc giả bỗ I3 xu ra mua Phụ nữ Tân văn dễu chỉ muốn dược coi bài của

Phan Khôi hay Chương Dân, những bài viết gãy sọn, sảng súa, đanh thép với

những dễ từi mới mé, những lí luận thần tình làm cho người dọc say mê mà thông khoái Cái dặc biệt ở Phan Khôi là chẳng công thức (non confbrnuisie)" [31, tr.353]

Cuốn sách Phan Khôi - Tiếng Việt, Báo chí và Thơ mới (Vụ Gia, Nxb

Đại học Quốc gia Thành phố Hà Chí Minh, năm 2003) day gan 700 trang với

15 chương bằng sự khách quan, công bằng, tác giả đã giúp người đọc hiểu rõ,

kĩ và dúng chân dung tỉnh thần và nhân cách Phan Khôi: tỉnh thần yêu nước

nồng nhiệt từ thuở thiếu niên đến lúc bạc đầu; khát vơng và nhiệt tình đối mới

sôi sục, lỗi sông trong sảng, rạch ròi, ngay thẳng đến mức cực đoan (Chương,

1: Huyễn thoại của một thời, Chương 2: Aigười làm chủ được bản ngã) Vụ

Gia còn làm rõ nhiều vẫn để về những nội dung nỗi bật trong các tác phẩm

báo chi cla Phan Khôi Bên cạnh đó, táo giá cũng giới thiệu một số nhận

định, đánh giá về Phan Khôi của một số học giả nội tiếng như Hoài Thanh, Lưu Trọng Lư, Vũ Ngọc Phan và Thanh Lãng

3.1.2 Các cuộc tọa đàm, hội thảo khoa học về Phan Khôi

Cuộc Tọa đàm tưởng niệm nhân 120 năm ngảy sinh của ông (18§7-

2007) dã tập hợp nhiều bài viết của cáo nhà nghiên cứu, nhả khoa học, nhà văn ghi nhận, đánh giá cao những đóng góp của Phan Khôi trong các lĩnh

vực.

Tháng 7 năm 2010, Nxb Trị thức và Quỹ Văn hóa Phan Chu Trinh tổ

chức buỗi tọa đàm Phan Khái và nhân cách người làm bảo ưa phản biện Bài

phát biểu của Lại Nguyên Ân và những chia sẻ của Chu Hão đã góp phần

dựng lại chân dung Phan Khôi - một trí thức, một nhà bảo lớn của báo chí

Việt Nam 50 năm đầu thế ki XX Pham Duy Hiễn, Nguyên Ngọc cho rằng

Than Khôi xứng đáng được coi là nhà khoa học đầu tiên của Việt Nam Ông

thể hiện sự am hiểu sâu sắc về nhiều lĩnh vực trong các công trình đăng tái

trên báo chí Ông cũng là người có tỉnh thin phố biến khoa học cho đại bộ

phận dân chúng lúc bấy giờ Các ý kiến tại buổi tọa đâm đều cho rằng, do

nhiều nguyên nhân khác nhau, cho tới nay, vị trí và vai trỏ của Phan Khôi trong lịch sử Việt Nam vẫn chưa được nhìn nhận một cách đúng mức

Thang 10 năm 2014, Hội thảo khoa học với chủ đễ Phan Khôi và những đồng góp trên lĩnh vực văn hóa đân tộc nhân địp kỉ niệm 127 năm ngày sinh Phan Khôi tại Thành phế Tam Kỳ do Sở Văn hóa Thông tm và Du lịch và Liên hiệp các hội khoa học kĩ thuật tỉnh Quảng Nam tổ chức Hội tháo di sâu

vào việc nhìn nhân, đánh giá con người trí thức Phan Khôi một cách đa chiều

từ cá tỉnh, cuộc đời đến vai trỏ nhà báo, nhà văn với nhiều cách lân, phân biện

xuất sắc từng để lại dấu Ấn và gây tiếng vang trong cả nước Theo [ương

Trung Quốc, điều đáng mừng là trước khi tổ chức hội thảo, ban tổ chức đã tập

hợp im thánh kỉ yếu với 50 tham luận của nhiều nhà nghiên cứu lên tuổi và cả

những tác giả mới củng những nhìn nhận cũng khá mới mẻ về Phan Khôi

Một số tham luận được trình bảy tại hội thảo tiếp tục ghi nhận những đóng

góp của Phan Khôi trên các lĩnh vực: P† thế Phan Khôi trong phong trào Thơ

mới - Nhìn từ thực tại The môi 1932-1945 (Nguyễn Hữu Sơn), Phan Khôi với

việc bảo vệ quyên lợi của người dân (Trương Công Huỳnh ý), Phan Khôi - người Quảng Nam thứ thiệt (Pham Phú Phong) Quê hương, gia thế Phan

Khôi (Nguyễn Văn Đăng), Phan Khôi với thơ trào phúng và nghề làm

bdo (Vu Gia), Phan Khôi với ludn ii hoc (Ngé Quang Iuy), Dong gop của Pham Khôi về nghiên cứu Việt ngữ (Phan Thanh Minh)

Thang 3 năm 2017, Quỹ Văn hóa Phan Chu Trinh đã tôn vinh Phan Khôi

là “Danh nhân văn hóa Việt Nam thời hiện đại” để khẳng định những cống

hiển quan trọng của Phan Khôi cho nên văn hóa, học thuật của nước nhà Phan

Khôi đã trở thành cái tên thứ năm được vĩnh danh trong dir én cao quý nhằm

lưu giữ và phổ biển tới công chủng tắm vóc cũng như đi sắn to lớn mà các danh

nhân lỗi lạc đã để lại trong lịch sử hiện đại Việt Nam kế từ thể kỉ XIX

2.1.3 Một số luận án, luận văn nghiên cứu về Phan Khôi

Luận án tiến sĩ báo chỉ học Mhững đóng góp của Phan Khôi dối với bdo

chí Việt Nam đầu thế kỉ XX (2015) của nghiên cứu sinh Phạm Thị Thành trên

cơ sử việc tìm hiểu, phân tích sự nghiệp báo chí và khắc họa chân dung nha

báo Phan Khôi đã tổng kết, đánh giá những đóng góp của ông đối với sự phát

triển của báo chí Việt Nam đầu thế kỉ XX; tim đến sự nhìn nhận công bằng,

khách quan hơn dối với Phan Khôi trong lịch sử báo chí Việt Nam Tuy nhiên luận án chưa đi sâu nghiên cứu quan điểm, thái đô và những đóng góp của ông

đối với công cuộc tiếp xúc văn hỏa Đông - Tây ở Việt Nam đầu thể kỉ XX

Ngoài những công trình đã nêu ở trên, cỏn có một số luận văn thạc sĩ,

khóa luận cử nhân khác nghiên cứu về con người, sự nghiệp hoặc một khía

cạnh trong sự nghiệp của Phan Khôi như Luận văn Thạu sĩ sử học Tiếp biển

văn hảa Đông - 1ây đầu thé ki XX nhìn từ góc độ báo chỉ qua truờng hợp Phan Khôi của Kiều Thị Ngọc Lan (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân

in, Dai hoc

Quốc gia Hà Nội, 2008), Luận văn Thạc sĩ Ngôn ngữ học Bước đấu tìm hiểu

nghệ thuật sáng tạo trong ngôn từ của nhà bảo Phan Khôi của Phạm Anh

Nguyên (Bai học Thái Nguyên, 2013), Luận văn Thạc sĩ văn học Vẩn để phụ

nữ trong trước tác của Phan Khôi của Cao Cam ‘Thi (ai hoc Khoa học Xã hội

và Nhân văn, Đại học Quấc gia I1ả Nội, 2013), Luận văn Thạc sĩ Báo chí học

Phan Khôi và mội số cuộc tranh luận tiêu biểu trên điển dan bdo chi dau thé ki

XX của Nguyễn Thị Minh Hằng (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại

học Quốc gia Hà Nội, 2017)

Có thể thấy những nghiên cứu trên đã trình bày được những đóng góp của Phan Khôi liên quan đến văn chương, báo chí, văn hóa quan điểm, thái độ của Than Khôi trên một hoặc một số khía cạnh gủa công cuộc tiếp xúc văn hóa Đông

— Tây Tuy nhiên cho đến nay, vẫn chưa có một công trình nghiên cứu riêng,

biệt, chuyên sâu nảo về Phan Khôi với vin dé tiếp xúc văn hóa Dông Tây

trước năm 1945 Vi vậy, việc tìm hiểu vẫn dễ trên có ý nghĩa quan trọng và thiết thực

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Dôi tượng nghiên của

Đôi tượng nghiên cứu của luận văn là Phan Khôi với vấn đề tiếp xúc văn

hóa Đông - Tây trước năm 1945

3.2 Phạm vì nghiên cứu

- Vẽ thời gian: từ năm 1928 đến năm 1945 Dây là thời gian mà Phan

Khôi có nhiều bài viết thể hiện rõ quan điểm, thái độ về vấn đề tiếp xúc văn

hóa Đông - Lây ở Việt Nam

- Về không gian: Nghiên cứu tại Việt Nam

~ VỀ nội dung: Luận văn tập trung vào một số nội dung chỉnh như sau

+ Cuộc đời và sự nghiệp của Phan Khôi

1 Quan điểm của Phan Khôi về văn hóa phương Đông

+ Quan điểm của Phan Khôi về văn hóa phương Tây

+ Quan điểm của Phan Khôi về sự khác biệt giữa Dông phương và Tây

phương

+ Thái độ ứng xử trong tiếp xúc văn hóa Đông — Tây trước năm 1945

| Mat s6 đóng góp của Phan Khôi đối với văn hóa Việt Nam trước năm 1945.

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu

4.1 Phương pháp nghiên cứu

Tôi đã sử dụng các phương phấp nghiền cứu lịch sử, phương pháp

nghiễn cứu văn hóa, phương pháp nghiên viru báo chỉ, phương nháp lôgío, so sánh, đổi chiếu, tổng hợp để thực hiện luận văn nảy

#.2 Nguôn tài liệu

Tôi sử dựng nhiều nguồn tải liệu khác nhau như các sách nghiên cứu, hồi kí,

tap chí, tham luận tại các hội tháo khoa học về Phan Khôi để thực hiện luận văn

4.2.1 Phan Khôi Irong các hồi kỉ

- Cuốn hồi kí Mhở cha tôi - Phan Khôi (Phan Thị Mỹ Khanh, Nxb Đà

Nang, nim 2001) đã giới thiệu gia cảnh và những chặng đường đời của Phan

Khôi, những chuyện dời thưởng chuyện văn nghiệp của ông, một số tác

phẩm của Phan Khôi và một số bình luận, nhận định của các nhà văn, nhà

nghiên cứu, nhà báo viết về Phan Khôi Những dòng khép lại đoạn kết, tác giả viết “Mâm may trên 40 năm ngày cha tôi di vào cõi vĩnh hằng Nhìn lại cuộc

đời thăng trầm của ông những năm tháng vinh quang thời tráng niên, rồi

chuỗi ngày lận dan tuổi xế chiều, tôi không khỏi ngậm ngài vừa thương, vừa tiếc Với đối điều hiểu biết còn nông cạn, với mứ kí niệm buôn vui lẫn lận, tôi

xin trần trọng gởi đến bạn đọc những trang hồi ức trung thực mà tôi ấp ñ từ

lâu, qua đó, bạn đọc sẽ hiểu thêm về con người của cha tất" |41, tr142|

Cuốn hồi kí là tiếng lòng đầy cảm động của người con gái khi nhìn lại cuộc

đời và sự nghiệp của cha mình

- Cuốn hồi ki Mắng dược thì cứ nắng (Nxb Trï thức, năm 2013) do người

con trai út của ông Phan An Sa viết chửa đựng rất nhiều thông tin về Phan

Khôi, mặc dù sách chỉ giới hạn ở giai doan 1936 dén cuối đời ông - thời kỉ

Phan Khôi từ vai trò chủ nhiệm tuần bảo Sông /Zương dến vai trò chủ nhiệm

tuân báo Nhân văn rôi đi vào văn học sử Việt Nam với tư cách một trong số

19

những tá gia trọng yếu của phong trảo Nhân văn - Giai phẩm Trong cuốn

sách nảy, tác giả khai thác được các nguên kí ức của cáo thành viên trong đại gia đình Phan Khôi, nhất là hỗi ức của bả Nguyễn Thị Huệ, mẹ của tác giả - người phụ nữ luôn bên cạnh Phan Khôi từ năm 1934 đến 1946 & Hà Nội, Huế, Sài Gòn, Quảng Nam và từ năm 1955 đến 1959 ở Hà Nội

4.2.2 Bộ sách sưu lâm cáo tác nhằm báo chỉ của Phan Khôi

Bộ sách do nhà nghiền cứu Tại Nguyên Ân sưu tầm và biến soạn, gồm

08 cuôn: Phan Khôi, tác phẩm đăng báo 1928 (Nhà xuất bản Dà Nẵng và Trung lâm Văn hóa Đông Tây, năm 2003), Phan Khối, tác phẩm dăng bảo

1929 (Nhà xuất bản Đà Nẵng và Irưng tâm Văn hóa Đông lây, năm 2004),

Phan Khôi, tác phẩm đăng báo 1930 (Nhà Xuất bản Đã Nẵng và Trung tâm

Văn hóa Đông Tây, năm 2005), Phan Khôi, tác phẩm đăng báo 1931 (Nha

xuất bản Hội Nhả văn, năm 2006), Pham Khôi, tác phẩm đăng báo 1932 (Nhà

xuất bản Tri thức, năm 20093, Phan Khôi, tác phẩm đăng báo năm 1933-1034

(Nhà xuất bản Trí thức, năm 2010}, Phan Khối, tác phẩm dang báo năm 1935

(Nhà xuất bản Tri thức, nằm 2011), Phan Khôi, tác phẩm đăng báo 1936

(Nha xual ban Trí thức, năm 2012), Phan Khôi, tac phẩm đăng báo năm 1937

(Nhà xuất bản ‘Iri thức, năm 2013)

Đây là công trình sưu tầm số lượng khống lề các tác phẩm báo chí của

bút” Phan Khôi sung

sức nhất trên diễn đàn báo chí Việt Nam nửa đầu thể kí XX, với đủ các thể loại

Than Khôi Lừ năm 1928 đến năm 1937, cũng là thời kỉ *

báo chỉ: Thời sự trong nước và quốc tế, tùy bút, ghi chép, bình luận chính ị,

văn hóa, nghệ thuật, phiếm luận, ý kiến, nởi chuyện nghễ bảo, tranh luận về các

lĩnh vực văn hóa, chính trị Theo tác giả Lại Nguyên Ân: “Phan Khôi là một

trong những tên tuổi lớn của bảo chỉ, văn bạc và tr tướng Việt Nam thé ki XX

Tim hiểu các lình vực ấp, người ta không thể bỏ qua vai trò Phan Khôi và vì vậy

không thế không tìm liễu it ra là mội phần trong số những điều Phan Khôi đã

11

viết ra, đã đăng bảo, in sách suốt hơn nửa thế kỉ sống và hoạt động của ông”

121, r6] Trong khi "Sự nghiệp của Phan Khôi hdu hết hay cần nằm rải rác

trên mặt báo Mà có lẽ những sì tình tíy nhất của ông, linh lợi nhất nơi ông,

hóm hình nhất ở ông, “Phan Khôi nhất” trong ông hình như đều chưa được in

thành sách mà hãy còn giấu kín dưới những chẳng báo” [115, tr.110] Vì vậy,

Lại Nguyên Ân cho rằng: “Trong tình hình tư liệu hiện lại, việc nghiên cứu một

tác giả như Phan Khôi giờ dây có lẽ buộc phải bằt dầu từ công việc sưu lầm và

công bồ lại, nếu không được toàn bộ thì cũng phải được phan khó lớn những tác

phẩm của ông, từng dăng tii trên búo chỉ khắp ba mién iệt Nam từ những năm

20 dẫn những năm 50 (thé ki XX)" [4, tr.6]

Thư vậy, có thé nói bộ sách sưu tầm những tác phẩm đăng báo của Phan

hôi các năm 1928, 1929, 1930, 1931, 1932, 1933 - 1934, 1935, 1936, 1937

đo lại Nguyễn Ấn sưu tầm và biên soạn có giá trị quan trọng, là nguồn tư hiệu

quý giá cho những nghiên cứu về học giả Phan Khôi

Cuốn sách Pban Khôi — lấn đề phụ nữ: ở nước ta, (1.ai Nguyên Ân sưu

tâm và biên soạn, Nxb Phụ nữ, 2016) là cuốn tư liều gồm 6 phần, tập hợp

những bài viết và tác phẩm của Phan Khôi về vẫn đề phụ nữ Có thể nói, Phan

Khôi là một trong những tác gia Viét Nam đầu tiền tiến cận tư tưởng nữ

quyền một cách hệ thống và thuyết phục

Bên cạnh đó là các tải liệu nghiên cứu về cáo học giá khác củng thời với Phan Khôi, các công trình liên quan đến lịch sử cận đại về giáo dục, báo chí, văn

hóa Đặc biệt là những tài liệu liên quan đến vẫn để tiểp xúc văn hỏa Đông - Tây

5 Đáng góp của luận văn

- Hệ thống hóa những bài viết, những cuộc tranh luận thể hiện rõ quan

diểm, thái dộ của Phan Khôi đổi với từng khia cạnh của vấn dễ tiếp xúc văn hóa Đông - lây ở Việt Nam trước năm 1945

- Lam sáng tỏ được những đóng góp của Phan Khôi đối với việc định

12

hướng xây dựng nền văn hóa mới nói chung và ông cuộc tiếp xúc văn húa Đông - ây nói riêng

- Rút ra một số kinh nghiệm về thái độ, quan điểm và bản lĩnh ứng xử

đối với quá trình tiếp xúc văn hóa trong bối cảnh toàn câu hóa, khu vực hóa

hiện nay

- Kết quả luận văn góp một cách nhìn mới, đánh giá công bằng hưn đối

với cuộc dời, sự nghiệp của Phan Khôi, bên cạnh những hạn chế cúa ông ở

những thời điểm lịch sử cụ thể

6 Bỗ cục luận văn

Ngoài phần mở dẫu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn

gồm ba chương như sau:

Chương 1: Cuộc dời Phan Khôi và vấn dễ tiếp xúc văn hóa Đông - Tây ở

Việt Nam thời Pháp thuộc

Chương 2: Quan điểm của Phan Khôi về tiếp xúc văn hỏa Đông - Tây ở

Việt Nam trước năm 1945

Chương 3: Miột số đóng góp về văn hỏa của Phan Khôi trước năm 1945

13

Chuong 1

CUỘC ĐỜI PHAN KHÔI VÀ VẤN ĐÈ TIẾP XÚC

VAN HOA DONG - TAY G VIET NAM THỞI PHÁP THUỘC

1.1 Cuộc đời Phan Khôi

Phan Khối hiệu là Chương Dần, sinh ngày 6-10-1887 tại lảng Bảo An,

xã Điện Quang, huyện Điện Bản, tỉnh Quảng Nam Ông được sinh ra trong,

một gia đình danh gia vọng tộc, và là trưởng nam trong gia đình Ông dược

học chữ Nho một cách bải bản từ nhỏ Dòng họ Phan của ống nếi tiếng với

những người con ưu tủ như chí sĩ Phan Thành Tải — nhân vật chủ chất của

phong trảo l3uy Tần ở Quảng Nam vả Việt Nam Quang phục Hội ở miễn

Trung, bị thực dân Pháp bắt và xử trầm năm 1916; ba vị đại biểu Quốc hội khóa dầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hỏa như Phan Diễu, Phan Bôi (tức Huỳnh Hữu Nam) và Phan Thao Ông nội của Phan Khôi từng làm

Ấn sát tỉnh Khánh 11òa đưới triều vua Tự Đức, còn ông ngoại là Iloảng Diệu -

Tổng dốc hai tinh Hà Nội và Ninh Bình

'Thân sinh của Phan Khôi là Phan lrân Phan 'Irần vôn sinh trưởng trong

và thí đỗ đại khoa Khi ấy, do hoàn

cảnh gia đỉnh khó khăn: nhạc phụ tuần tiết vỉ tỗ quốc, còn cha lại bị triều đỉnh

cách chức, nên Phan Trân đành ra làm Tri phủ Diễn Khánh, tinh Khanh Ida

dòng dõi nho gia hiển đạt nên học gì

Ông nghĩ rằng với đồng lương quan phủ có thể chu cấp cho ed gia đình hai

bên trong cảnh khó khăn Tuy nhiên, cha của Phan Khôi làm quan công chi ba

nim 8au đó, vì cãi nhau với viên Công sứ Pháp tinh Khanh Hòa nên ông cáo

bệnh về hưu dạy học, lúc mới 3§ tuổi Phan Khôi chỉ cò một người em pai (pia

đình gọi là cô Ba), bà là vợ nhà văn Sở Cuỗồng Lê Dư và là mẹ của Hằng

Phương (vợ của Vũ Ngọc Phan), Hằng Phân (vợ của Hoàng Văn Chí) và Hằng

Huân (vợ của tướng kpuyễn Sơn),

14

Năm 1913, Phan Khôi kết hôn với Lương Thị Tuệ, quê ở huyện Đại Lộc,

tỉnh Quảng Nam, con của lương Thúc Kỷ Ông Lương thúc Kỳ đã cử nhân

nim 1900, làm quan tại Huế, sau dạy trường Dục Thanh (ngôi trường đầu tiên

của phong trào Duy Tân, mở năm 1905 ở Phan Thiế) Năm 1908, Lương

'Thúc Kỳ bị bắt vả giam ở Côn ảo tới năm 1917 Phan Khôi với bà Lương,

Thị Tuệ có 8 người con: Phan Thao, Phan Cir, Phan Thi Huu Khanh, Phen

Thị Bang Khanh, một con trai chết lúc 10 tuổi, Phan Thị Mỹ Khanh, Phan Thi

Tiểu Khanh, Phan Trản Người vợ thứ hai tên là kguyễn Thị Huệ Hai người

chung sống từ năm 1935 va sinh được ba người son: Phan Nam Sinh, Phan

Thị Thái, Phan lang 8a (sau tự dỗi tên thành Phan An Sa)

Manh dat địa linh, nhân kiệt Quảng Nam chính là cái nôi hình thành nên

tinh cach, bán lĩnh rất riêng vả độc dao cua Phan Khôi Tiếp nhận nền văn hóa Chăm pa, và ngay sau đó, từ rất sớm, con người trên vùng đất mới Quảng

Nam là những người Việt đầu tiên tiếp xúc với văn hóa phương Tây qua các

nha buôn, các giáo sĩ rồi dến người Hoa, người Nhật qua cửa hiển Hội An Sự

g1ao lưu với nhiều luéng văn hóa khác nhau ấy đã để lai những dau Ấn đâm

nhạt khác nhau trên mọi mặt sinh hoạt xã hội, thế hiện trong các hình thái văn

hóa dân gian, tạo nên nét đặc thù riêng biệt của vùng văn hóa Quảng Nam

trong nên văn hóa chưng của dân tộc Việt, đã hun đúc nên con người Quâng

Nam có ý chí, bắn Tĩnh kiên cường, tính Linh phóng khoáng, ham chuộng tự

do, kiên nhẫn, chịu khó, ham học hồi, cầu tiến, khả năng tiếp nhận và phát

huy cái mới Sức sống, sức sáng Lạo của người dân nơi đây luôn gắn liền với

sự “nhạy cẩm với cải mới, khao khát củi mới như đất hạn khát mưa, hảo hức hút ngạp từ giới nước đầu tiên Thậm chỉ khi chua thật sự có giot nude ndo,

chưa thật sự mua đã náo nức hỏng về mưa, căm nhận ra nó rất sớm, chờ dón

nó nồng nhiệt” [126, tr.6]

Trong suốt lịch sử hình thành và phát triển, đất Quảng Nam được coi là vùng “đất học”, “đất khoa bảng” Nơi đây là quê hương của nhiều nhân tải

học rộng, đỗ cao, nhiều vị anh hủng dân tộc qua các thời kì, những con người

làm rạng danh đất Quảng như Phạm Phú Thứ, Trần Quý Cáp, Huỳnh Thúc

Khang, Phan Chu ‘Irinh, Hoang Diéu, Nguyễn Duy Hiệu, lrần Cao Vân,

Từ đầu triều Nguyễn, tại Quảng Nam đã hình thành một trung lâm văn học được cơi là dừng thứ hai đất nước sau trung tâm văn học cổ kinh Thủ đô

Hà Nội Tinh tuý của học thuật Quảng Nam là cái học thấu suốt, cách vật trí

trị, học để hiểu biết thêm ý nghĩa và mục đích của học van, hoc đi đổi với

hành, học dễ phát buy đạo đức Học hành giỗi, thi dỗ làm quan, là con đường,

lập thân của người đản ông Việt Nam thời trước Quan trường là phương tiện

tốt để những người yêu nước thương dần dem khã năng của mình ra phục

vu Da số những danh sĩ Quảng Nam lả những người yêu nước thương dân

TIọ là những vị quan thanh liêm nỗi tiếng Gặp thời loạn li, đất nước bị ngoại

xâm, họ tích cực chống giặc bảo vệ tổ quốc, hoặc từ quan để tham gia vào các

phong trào cách mang giải phóng dân tộc

Phan Khôi là một trong những người tiêu biểu cho “Quảng Nam hay

cãi” Không phải ngẫu nhiên mà người Quảng có câu “lí sự quá Phan Khôi”,

Ông vốn không phải là người bảo thủ, mà luôn nhạy bén với cái mới Cái “cốt

tính” xử Quảng đã ăn sâu vào máu út ông, hình thành nên hệ thống tư duy

thể hiện "sự vươn lên của tâm hôn, tỉnh thân bắi khuất, đúc tính chịu khó,

hãng hải làm việc nghĩa, rấi can đảm, sẵn sàng hủ sinh đếu tranh chẳng

những thê lực đầu áp Đó là cái trâm lặng của con người nghĩ nhiễu, cảm

nhiều, hành động nhiều và gặp tường họp nào cũng biết nói lớn Cái cả tính

Ấy dược thể hiện qua hành dộng tủ và cùng phong phú Người xử Quảng rốt

giàn tình cảm, nhưng không bộc lộ ôn do mè lại thâm kin, bén chặt Họ giản

di, tết thực, thằng thắn, chân thành, rất giầu nghị lực Dó là mẫu người có ÿ

l6

chỉ cương quyết, có con lim hào hùng” [31, tr.82] Phan Khôi là mẫu người

như thế

Một trong những người có ảnh hưởng sâu sắc đến tính cách và bản lĩnh

của Phan Khôi đó là bà uỗ nội - người dựng nghiệp họ Phan ở Điện Bàn Phan

Khôi từng viết: '/1ø Phan chúng tôi, ông thấy tô nguyên ö Nghệ An vào lập

làng lại Quảng Nam, kêu là Bảo An” [4, tr.229] Làng Bảo An do ba họ

Nguyễn, Ngõ và Phan lập ra Họ Phan từ khởi thủy đến dời ông cố Phan Khôi

vốn “nghéo hén, dét nét”, nim 1309, ông lây bả cố, chung sống 15 năm, có 7

con thì ông mắt; người con út (ông nội Phan Khôi) mới 2 tuổi Ba cố buôn

gánh ở Hội An, nuôi con trong 6 năm Hà tái giá, làm vợ kế một ông Đội khá

giả ở làng IIội Vực nhưng bà ra điêu kiện: phải để cho bà về nhà chồng trước

trồng nom cơn cái

'Theo lời những người giả trong làng, bà thường cưỡi ngựa đi từ lắng Hội

Vực về Bảo An hay ngược lại, đồ vật chất day trên cd ngựa, nhờ vậy mà các

con bà được ăn học Sáu năm sau, ông Đội mất, bả dem 2 con với ông Đội về

nruôi cùng 7 con đời chồng trước Nhờ có vốn, bà mở đại lí buôn đường với

Tảu khách ở Hội An, trở thành người phụ nữ đầu tiên có hãng xuất cảng

đường và thành “cự phú" Dù có công lớn với gia đình, nhưng vì tội tái giá,

nên sau khi mất (ở tuổi 73), bà không được chôn ở đất công của làng Vì

vậy, rong Chuyện bà cố tôi đăng trên Phụ mữ tân văn, số 25, ngày 17-10-

1929, Phan Khôi đòi kiện cái luật cỗ hủ của xã hội thời ấy

Người phụ nữ độc lâp, cưỡi ngựa "nhảy qua" hàng rào lễ giáo cỗ hủ đầu thể kỉ XIX dã tác dộng mạnh mẽ đến tư tưởng và hảnh động của Phan Khôi Vì

thể, ông luôn đâu tranh cho quyền làm người của phụ nữ đồng thời tiên

phony và phản biển trong nhiễu lĩnh vực văn hóa và Lư tưởng

Ngay từ nhỏ, Phan Khôi dã nỗi tiếng thông mình, ham học hỏi và hay “lí

sự” Trong cuến tự truyện Di học đi thị, Phan Khôi đã viết về mình: “Tôi

17

nhé cé tu bam thông mình lạ Lên 13 tudi d& “cu thé tam trường”: Nghĩa là

về lỗi văn khoa củ, kính nghĩa ở trường nhất, thì phú trường nhị vẫn sách

trường ba tôi đều làm được cả trong tuổi ấy Ông nội tôi và ông thân tôi đều

đễ lì vọng vào lôi nhiều lắm Ông nội lỗi sống đến năm lôi 16 tuổi, đã thì khoa đầu, hông trường nhất, rỗi người mới mẩt” [145, tr.518] Phan Khôi

học Trần Quý Cáp 10 năm, từ năm 1896 đến năm 1906 Trần Quý Cáp (1870-

1908) - Tiến sĩ khoa Giáp Thin (1904) củng với Huỳnh Thúc Kháng dậu

Hoàng giáp củng khoa và Phan Chu Trinh đậu Phó bảng (1901), là ba nhà

lãnh dao Duy Tân Sau khi đỗ đại, năm 1905, ba ông rủ nhau di vào Nam và

phát động phong trảo l3uy Tân (1906-1908), chủ trương bài xích cử nghiệp,

đề xưởng tân học Trin Quy Cáp là người hướng dẫn tư tưởng thanh thiểu

niên và tiếp tục vun xới tình thần ái quốc ở Phan Khôi Học trò của thầy Trần

Quý Cáp có đến hàng nghìn người

Trần Quý Cáp là người hay chữ nhất trong ba vị lãnh tụ Duy Tân Huỳnh

Thúc Kháng cho biết: 'FÊ thí văn của Tiên sinh không hen ban cáo, chỉ có

đồng nhân cùng tôi còn nhớ đôi bài lượm lạt chép thành tập, gửi nơi liêu

Đâu Nguyễn Bá Trác” AO, tr.16] Cái chết thảm khốc của Trần Quý Cáp đã im dấu Ấn sâu đậm trong cuộc đởi Phan Khôi và ảnh hưởng sâu xa đến đường lỗi

văn hoá và sự tranh đầu bat bao động của ông sau này

Năm 1905, Phan Khôi ra Huế thì Hương, nhưng thí trượt ở bậc Cứ nhân

và chỉ được xếp hạng Tủ tải (vì thế mà Phan Khôi thường lấy biệt hiệu là Tú

Sơn) Chân lối học từ chương khuôn sáo và thị cử nên Phan Khôi không tiếp

tục chuẩn bị cho khoa thi tiếp theo Túc bấy giờ, trước ảnh hưởng của làn

sớng duy tân trong và ngoài nước, Phan Khôi chuyển sang học chữ Quốc ngữ

va liéng Pháp Cùng với sự kiện này, Phan Khôi mạnh dạn cất tác ngắn, đi quyên tiễn và chọn người cho phong trio Hong Iu bat chấp sự phân đối của

cu thân sinh vá họ hàng gia tộc

18

Năm 1906, Phan Khôi học chữ Quốc ngữ với Phan Thành Tài, mat

người bả con trong họ Phan Thành Tài chỉ mới biết đọc biết viết, không đả

sức dạy lên nữa nên Phan Khôi chuyển sang trường thầy Lê Hiên tại làng Phi

tỉnh Quảng Nam) Thầy Lê

Thú (nay thuộc xã Điện Quang, huyện Điện Bài

Hiên chỉ mới đỗ bằng Liễu học nên chỉ có thể dạy Quốc ngữ và tiếng Pháp

thee chương trình lớp vỡ lòng và dự bị Phan Khôi học Hắn văn từ nhỏ, nhờ

đọc các sách Tân thư nên có tỉnh thần duy tần và tin ð dan quyền Khi phong,

trào Duy Tân diy lên, Phan Khôi lập tức hưởng ứng

Năm 1907, Phan Khải ra Hà Nội, dạy chữ Hàn ở trưởng Đông Kinh

nghĩa thục và viết bài cho tờ Dang C6 Hig bảo do phong trào này xuất bản

Kam 1908, trường Đông Kinh nghĩa thục và tờ Dáng Cổ tùng báo bị

cắm, Phan Khôi lánh về Nam Định học tiếng Pháp với Ngưyễn Bá Học, một

nhả Nho sớm biết tiếng Pháp ở trình độ cao hơn thầy lê Hiện

ăm 1909, Phan Khôi ra Iuế nộp đơn xin vào học trường dòng Pellerin

đo các cổ dạo Thiên chúa sáng lập, chuyên dạy các mỗn bằng tiếng Pháp

‘Thay Phan Khôi lớn tuổi (22 tuổi) nhưng ham học nên trường này nhân đơn,

song lại buộc Phan Khôi sát hạch vào lớp nhì, học cùng bọn trẻ lên 10 Hai

tháng đầu, Phan Khôi bị xếp hạng chót Tháng thứ ba, Phan Khôi vượt lên

đứng đầu Iiọc được mấy tháng thì ở nhà có đại tang nên Phan Khôi phải về

quê thọ lang và thôi họo, ở nhả

Liúc này có một số phong trào tự phát của quần chúng nói lên, Phan Khôi

tham gia biểu tình xin xâu, đòi giảm xâu thuế, rồi tham gia phơng trảo Duy Tân ở Quảng Nam Trong một cuộc biểu tỉnh dỏi piám thuế Phan Khôi bị bắt và bị giam

†ại nhà lao Hội Án cùng Huỳnh Thúc Kháng và nhiều nhân sĩ yêu nước khác

Trong thời gian bị tủ (1911-1913), ngoài việc thơ phủ xướng họa với các

nhân sĩ bạn tù, Phan Khôi tự học tiếng Phán Đầu năm 1914, vì có chiến tranh

19

Đức - Pháp, Toàn quyền Albert Sarraut méi ân xá cho nhiều tù nhân, trong đó

có Phan Khôi

Sau khi ra tủ, ông trở về nhà cưới vợ và mở lớp dạy chữ Hán Ông cải

ầy đồ xưa, khiển cho học trò xa

tiến cách giảng bài dễ hiểu, khác với các

gần nô nức đến học Năm 1916, Phan Khôi thôi day và khuyên học trò nên

học chữ Quốc ngữ vả chữ Pháp Sau đó, ông ra Hải Phòng làm thư ki cho

Công ti vận tai dường thủy của Bạch Thái Bưởi, chuyên viết thư từ giao dịch

bằng chữ Hán với các hãng buôn Hồng Kông, Vân Nam vả thảo các văn

thư ngắn bằng tổng Pháp gửi các hang tau thủy ở Pháp dễ kiểm sống Công,

việc này không phủ hợp với nguyện vọng nâng cao kiến thức nên sau đó Phan

Khôi xin thôi việc, mặc đủ Bạch Thái Dưới làm mọi cách để giữ chân ông,

Từ tháng 2-1918 dến tháng 5-1919, ông dược Nguyễn Bá Trác giới thiêu

vào Mam Phong, viết bài quốc ngữ đầu tiên trên Aam Phong số § (2-1918),

khai trương mục Nam Am thị thoại với bút danh Chương Dân Ông viết cả

chữ Hán lẫn chữ Việt, với nhiều thể loại: nghị luận, khảo luận lẫn sáng tác

văn chương luy nhiên, ngoài mục Nam Âm thị thoại, tác giả chưa thể hiện

được gì nhiều ở các bài mục khác Trong thời gian làm việc cho Nezn Phong,

Phan Khôi sưu tầm sách chữ Hán, chữ Pháp để nghiên cứu khoa luận lí học và trao đổi, thảo luận môn học nảy với một số sinh viên trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội Ngoài ra ông tìm đọc sách, báo Trung Quốc xuất bản trong và sau Cách mạng lần Hợi (191 1), tìm hiểu sự phát triển của nên văn học "Trung

Toa, đặc biệt chú trọng nghiên cứu các nhà văn tiến bộ như Lỗ Tấn, Hỗ

Thích Trung Quốc vào thời diểm sau Cách mạng Tân Hợi và nhất là sau

cuộc Ngũ Tứ vận động (ngày 4-5-1919 với sự tham gia đồng đảo của học

sinh, sinh viên), giới trí thức nhận thấy cần phải có một lối văn gần với quốc

dân hơn Bạch thoại (văn bình đân) được đề cao và văn ngôn có tính bác học

tị xét lại Thật ra, trước cuộc vận động nay, tri thức Trung Quốc cũng đã

20

nhiễu lần đặt lại vấn đề đổi mới văn nghệ Những xao động nảy cũng ảnh

hưởng tới học giới, văn giới Việt Nam những năm đầu thé ki XX ‘Vat nhiên,

Phan Khôi để tâm theo đời những chuyển biển tư tưởng ở Trung Quốc Ông

đổi hẳn lỗi việt văn rưởm rả sang thể văn ranh mach, phin tích, lí lẽ

Hơn một năm sau, Phan Khôi rời Hà Nội vào Bài Gòn 'Tờ báo đầu tiền ở Sài Gòn má Than Khôi cộng tác là Dục tĩnh tân văn với loạt bài kéo đài thành

mục bảo đăng nhiều kì về thường thức xã hội hoặc khảo về ngôn ngữ Đó là

mục Lâm dân phải biết và mục Ghi chép Hồng An Nam it lau sau bi sa thai vì

viết bài công kích một viên chức cao cấp Pháp sắp lên làm Toản quyền

"Tháng 9-1919, ông trở về quê Quảng Nam

Trong hai năm 1921-1922, ông viết cho Thực nghiệp dân bảo và Hữu

Thanh ð Hà Nội Năm 1922 ông vàn Nam, liên lạc và hoạt động với nhỏm

Nguyễn An Ninh

Từ năm 1922-1925, ông xuống Cả Mau ấn náu Trong thời gian nảy, ông

tiếp tục học thêm tiếng Pháp bằng cách viết thư với 13ejean de la Bâtie và dich

Kinh Thánh (dịch toàn bộ ân Ước và 1/3 Cựu Ước) từ bản tiếng Hán và Pháp

văn sang Quốc ngữ

Sau khi Phan Chu Trinh mắt (1926), Phan Khôi soạn bản điệu triệu quốc

đân và việt Lịch sử Phan Chu Trinh,

Đầu năm 1928 được đánh dấu là thời kì thứ hai Phan Khôi góp mắt với

báo chí Sài Gòn Thời kì nảy kéo đài khoảng 5 năm (1928-1933), hoạt động,

báo chí của ông gắn với các tờ Dông Pháp thời bảo, Thân chưng, Phụ nữ Tin

văn, Trung lập tiếng Việt, và một số ít với các tờ Quản báo hoặc Hoa kiểu

nhật báo viết bằng chữ Hản ở Chợ Lớn Cũng cần nhắc lại đây là giai đoạn

báo chí Sài Gòn lớn mạnh nhờ làn gió mới Lừ phong trào Duy Tân từ Pháp trở

về Từ năm 1923, Nguyễn An Ninh đã từ Pháp về Sải Gòn dễ lận báo Le Cloche jềláe (Chuông rè) mở màn cho cuộc đầu tranh bằng báo chỉ đầy hứng

21

khởi Cũng năm nảy, Ngô Đức KẾ từ Côn Đảo về, nỗ ra cuộc bút chiến giữa

Ngô Đức Kế và Phạm Quỳnh nhân “vụ án tuyên Kiểu”

Trên tờ Đồng Pháp thời báo, phần văn học, Phan Khôi tham gia khá đa

dạng: sáng tác thơ, bình luận văn học, giới thiệu văn sĩ và văn chương nước

ngoài, dịch thuật văn chương Dặc biệt, chính trên tờ này, Phan khôi đã bắt

đầu viết tiểu phẩm (hải đàm) Dưới bút danh Tân Việt trong mục Câu chuyện

hồng ngày do chủ bảo Diệp Văn Kỷ đặt ra, Phan Khôi trở thành người viết

chính Ông tiếp tục thực hiện vai trò này trên tờ Thần chung (1920-1930)

Viết cho báo Thân chứng, Phan Khôi duy trì mục “Câu chuyện hằng

ngày”, với bút danh 'Iần Việt Trong loạt 21 kì của tiểu luận Cái ảnh hưởng

của Không giáo ở nước ta (bat đầu từ ngày 3-10-1929), Phan Khôi xuất hiện

với họ tên thật của mình Bên cạnh đó, ông vin ding bat danh Chương Dân hoặc kí tắt C.L) trong những bải về ngôn ngữ, về thi văn và bút danh Khải

Minh Tử cho một số bài báo chữ Ilán trên tờ Quần bảo của Iloa kiều ở Chợ Lớn

Giữa năm 1929, Phan Khôi tham gia từ dầu dối với tuần bảo Phụ nữ Tân

trăn Dây là tờ báo ghỉ dấu an thành công đáng kể của báo chí tiếng Viết những năm 1930, với lượng bài khá lớn (hơn 100 bải trong tổng sẽ 273 kì xuất bản từ

ngày 2-5-1929 đến ngày 21-4-1935) Những bài báo Phan Khôi đăng trên Phu

nữ Tân văn chủ yêu viết về các chủ đề như giới nữ, nghị luận xã hội, khảo luận

lịch sử, nghiên cứu văn học, sáng tác thơ văn Ông kiên trì quan điểm “bình đẳng

Lc biệt năm 1930, đánh đấu sự tham gia, sự quan tâm của những độc

giả có học vẫn cao đổi với Phụ rữ Tân văn, mà khởi nguồn là đo có loạt bài thao luận của Phan Khôi về tư tưởng học thuật Ông dã khởi xưởng các học giá tham

gia thảo luận băng cách để nghị trao đổi hoặc chất vấn về nội dung học thuật,

như Đọc cuỗn Nho giáo của ông Trân Trọng Kìm (trên Phụ nữ Tân văn số 54,

ngày 29-5-1930), Cảnh cáo các nhà học phiệt (trên Phụ nữ Tân văn số 62, ngày

24-7-1930}

22

Nim 1932, trên Hà thành ngọ báo của d

con nha ty san Bui Xuan Thanh, Bui

Xuân Học và sau đỏ là Phụ nữ tân văn, bài báo Ađột lỗi Thơ mới trình chánh giữa

làng thơ cùng bài thơ Tỉnh giả của Phan Khôi được ví như phát đại bác bắn vào

thành trí Thơ cũ lạc hậu Do đó, ông được voi lá vị chủ soái phong trào Thơ mới

"Tờ báo thứ tư ở 5â Gỏn mà Phan khôi tham gia 14 nhật báo 7zng lập

Luong bài Phan Khôi viết và đăng trên 7rưng lập nhiều nhất so với ba Lờ báo

Sãi Gòn đã nêu trên Ba mục phi dậm dấu ấn Phan Khôi trên Nhật báo Trung

lập, đó là: Hài đàm Những điều nghe thấy với bùt danh Thông Reo, các bài

chính luận và mục văn chương Chỉ sau hơn một tháng, khi tờ 7g lấp dỗi mới ra đời, Phan Khôi đã khởi xướng cuộc bút chiến giữa hai tờ ?rung lập và Dude nha Nam, bàn về thai độ đổi với các sự biến vừa xảy ra lúc đó ở Nam

Ti, như: Trong khi nông dân biểu tỉnh bị đản áp đổ máu, các nhân vật hang đầu của Đảng I.ập hiến giâu mặt im lặng hay trước những sự biến liên quan

đến vận mệnh đân chúng Những đóng góp về văn chương của Phan Khôi trên

Trung lập cũng gần gũi với các bài loại này mà ông đăng trên Phy nit Tan

vấn Thông thường, một bải của ông nếu không đăng trên tờ này thì sẽ đăng

trên tờ kia và ngược lại, Irong một số trường hợp có những bài đăng đồng thời

cả trên hai tờ đó, chẳng hạn những bài ông thảo luận với Trần Trọng Kim,

Pham Quynh, Iuỳnh Thúc Kháng, những bài ông tranh luận về “quốc học”

với Lễ Dư

‘Trong những năm sống và viết báo tại Sải Gòn, Phan khôi còn cộng tác

với một số từ báo ở IIã Nội Trước hết là những bài viết về học thuật của ông

ding các bảo trong Nam được không it tờ báo ngoài Bắc như Ha thank ngo

báo, Đông Tây, Thực nghiệp, đăng lại, thứ hai là loại bài ông viết riêng cho

các báo ở Hà Nội, liêu biểu như loạt bài trong mục Độc the tity but ding én

báo Phổ thông từ ngày 2-9-1930 đến ngày 7-10-1930 Chui bat to Dang Tay la

Tloang Tich Chu (1897-1933) đặc biệt ưa thích ngôi bút Phan Khôi, sau lần

23

chủ nhiệm Tông Tây vào Nam gặp gỡ đông nghiệp, cuối năm 1930, sau đó,

độc giả bắt đầu thấy Phan Khôi có những bài viết riêng cho tờ báo này, khi Ấy được coi như tờ báo của giới trẻ Bắc Ki, Dó là loạt bài trích thư Nguyễn Pho

kế chuyên ngành Trung Hoa học & tong đại học bên Pháp (đăng trên Đồng

Tây, các số ra ngày 23-5; 30-5 và 3-6-1931), tiếp đó là những bài về học thuật

(Đi điều nên biết về Nho giáo, Đông Tây, các số ra ngày 26-8, 2-9, 5-9, 23-

9; 30-9-1931), về việc trừng trị quan lại ăn hỗi lộ (đăng trên Đồng Tây, các số

Ta ngày 21-10-1931; 28-11-1931), nhận xét về sự thiểu vệ sinh và văn hóa đô

thị nỏi chưng của người Việt (đăng trên Đồng Tây ngày 14-10-1931), bàn về

quyền tự do ngôn luận (dãng trên #2ông 74v, các số ra ngày 21-11-1931; 12- 12-1931), đặc biệt là loạt bài tham gia luận bàn về “vấn để quốc học” do

những tranh luận giữa Trinh Đình Rư và 1ê Dư khởi ra

'Từ ngày 17-9-1933, Phan Khôi bất đầu xuất hiện trên tờ Phụ nữ thời

đàm Ông có 22 tuần làm việc trong vai trỏ chủ bút và là người viết chính của

tờ tuần báo này Điểm nỗi bật của tuần báo này dó là tờ bảo đã trình ra một

thái độ xã hội cấp tiên, khác hẳn thái đô bảo thủ của tờ báo cũ, nhất là trên

vấn đề phụ nữ Hầu như số nào cũng có một bải ngắn, kí Phan Khôi hoặc P.K., nêu mệt khia cạnh liên quan đến nữ giới, với rất nhiều nội dung: Bàn về

¥ nghĩa thậi sự của vẫn đê phụ nữ ở xứ ta (Phụ nữ thời đảm, số 1, ngày 17-9-

1933), nêu các việc đảng quan tâm gắn với phụ nữ vả trẻ em Phan Khôi tiếp

tục công việc của ngòi bút bình luận thời sự với mục Uưới mắt chứng tôi, ông cũng không quên chọn địch các sự tích nhân vật trong các truyện kí chữ Hán

thời trước cho mục Chuyện cũ nước nhà Điểm mới mẻ nỗi bật ở ngôi bút của

ông thời kì nảy lâ các bài viết được gọi chung lả “tiểu phê bình”, từ “tiểu phê

bình về nhân vật” đến “tiểu phê bình về phong tục”, “tiểu nhê bình về báo chỉ,

sách về”

24

Cuối năm 1934, Phan Khdi tré lai cdng lac voi Phy nit Tan van (Sai

Gén), gép mat bang một số bài nghị luận quan trọng: "?zên lịch sử nước ta không có chế độ phong kiển ”, số 268, ngày 29-11-1934; “Câu chuyện lấy vợ

đâm", số 269, ngày 6-12-1934; “Thánh Hiền ta đời xưa chưa hễ có tự tưởng

dan chit, số 270, ngày 13-12-1934, “‡ kiến tôi đối với sự bỗ kiếm duyét bdo

Quấc ngữ”, số 271, ngày 20-12-1934 Đây cũng là thời điểm kết thúc của tờ

báo từng gắn bỏ nhiều nhất với những thăng hoa trong dời làm bảo của Phan

Khôi (Phụ nữ Tân văn ngừng ở số 271; sang năm 1935 tục bản, chỉ được 2 kì:

số 272, ngày 11-4 và số 273, ngày 20-4-1935)

Dau năm 1935, Phan Khôi ra Huế, làm chủ bút nhật báo ?rảng An Đây

là tờ báo tiếng Việt, ra 2 kìtuần, là một trong hai tờ báo mới ra ở IIể từ ngày

1-3-1935, chủ nhiệm là Bùi Huy Tin Ngoài các bài xã luận về thời sự xã hội

kí tên Phan Khôi hoặc kí tên tỏa soạn, ông còn mở nhiều mục cho các loại bài

phiếm luận, tạp trở như “Có cá không không”, “Nhớ đâu nói đó", ông viết và

lẫy bút danh Tuệ Tĩnh, C13, Sao Đuôi, , mở mục “Chuyện rông” cho Hoài

‘Thanh viét dưới bút danh Nha Qué: rồi các mục mở cho ngòi bút của Liêu

Diéu Tử (tức Tiêu Viên Nguyễn Đức Binh), cho Hương Giang Lão Nhân,

Hương Giang Thiếu Niên, cho øác cây bút trẻ như lrần Thanh Mại, Phan

Nhưng, Tờ báo trong thời gian Phan Khôi là chủ bút cũng là nơi đăng bải

của Hoài Thanh trong cuée tranh luận “vị nghệ thuật - vị nhân sinh”

Dầu tháng 8-1936, ông cho ra mắt tờ tuần bảo “Sông lương, tờ báo duy

ảng lập, chủ nhiệm kiêm chủ bút

nhất trong đời mình, Phan Khôi là người

Ông duy trì tờ báo qua 32 ki, tạm ngừng sau số ra ngảy 27-3-1937 Trong 32

kì Sông 1ương, Phan Khôi đã tập hợp được khá đồng những cây bút khác

nhau, nhiều nhất là những cây bút thiên về nghị luận, dù viết khảo cứu hay phê bình, văn học hay sử học: Hoài Thanh, Vũ Ngọc Phan, Irương 'Lửu,

Thiếu Sơn, Trần Thanh Mại, Lê Tràng Kiều, Phan Thị Nga, Từ Ngọc, Phan

25

Thưng, cạnh đó là một số cây bút sáng tác: Vũ Trọng Phụng, Lưu Trọng Lư, Nam Irân, Nguyễn Đình Miễn, Xuân 'Iâm, Xuân liêu, I.an Viên,

Về phần mình, Phan Khôi viết nhiều loại bài mục, từ các bài nghị luận

về thời sự xã hội đến các bài nhỏ, nhằm lấp kín các góc trắng mà chỉ những,

người lảm thứ báo sắp chữ in khuôn mới biết rõ Ông tiếp tục các để tài sử

học, ngữ học quen thuộc; ông cũng tạo những mục mới: Sử liệu từng mảnh

vụn, Lí luận của tôi, bên cạnh những mnục ông từng viết ở các báo khác như

Ngự sử đán văn, Chương Dâm thì thoại Ông cũng cho m lại tập bài giảng

Hàn văn độc iu từng in én Phụ rrữ Tân vấn năm 1932

Thời gian ở Huế, Phan Khi dã tập hợp lại các bài viết trong mục Nam

âm thị thoại của mình, cho xuất bản dưới tên mới Chương Dân thi thoại Đầy

cũng là quyền sách dầu tiên ông xuất bản

Sau khi bán tờ Sông ương, Phan Khôi vào lại Sài đòn, chủ yếu đạy học

tại trường tư thục Chấn Thanh mà chủ nhân là một người Quảng Nam, trường

nảy chuyển về Đả Nẵng vào cuối năm 1941, Phan Khổi trở về sống ở làng,

Báo An quê nhà Suốt thời gian đó (1937-1941), Phan Khôi vẫn viết báo, nhất

là vẫn theo đuôi những tranh luận với đồng nghiệp ở các nơi: Trong năm

1936, khi đang chuẩn bị ra tờ #âng Hương, Phan Khôi cộng tác với Hà Mội

báo (chủ nhiệm Lê Cường, chủ bút Lê Tràng Kiều), đóng góp những bài về

lich str (Adat me tây thuỡ Gia Long - Minh Miạng, số 17, ngáy 29-4-1936), về

ngôn ngữ (Vể sự thay đôi mắy vẫn quốc ngũ, sô 19, ngày 13-5-1936), về nghề

làm báo (Cải ác ý bởi nghệ nghiện, số 23, ngày 10-6-1936), về thể loại (Thư tình

trong kinh diễn, số 20, ngày 20-5-1936, Văn học tiểu thuyết là cái quái gi?, số 21,

ngày 27-5-1936) hoặc nhân vật (Cái chỗ buôn cười của ông Lương Khôi Siêu, sô

26, ngày 1-7-1936),

"Trong năm 1937-1938, Phan Khôi công tắc với ông J2ương tạp chí (tục

bản, do Nguyễn Giang lảm chủ nhiệm, Vũ Trọng Phụng là thu ki tỏa soạn

26

phần chữ ViệU), có bài đăng liên tục Lừ số 24 (ngày 23-10-1937) đến những số

cuối cùng, trong đó đáng chú ÿ nhất là những bài ông bàn về Vhà Nho và dân

chủ (số 33, ngày 25-12-1937), Nhà Nho với quân chủ (số 36, ngày 20-1-

1938), về cde nhân vật Trung Hoa như Cõ Hỗng Minh (số 24, ngáy 23-10-

1937), lôn Văn (số 25, ngày 30-10-1937), nữ tác gia Hoàng Lư Ân (số 27, ngày 13-11-1937), luận về địa vị văn học Trung Hoa trén vin đàn thế giới (số

28, ngay 20-11-1937), về các nhân vật Việt Nam (Hạng “lương dân” của

Phan Chu Trình hạp là từ Nguyễn Thuật, I1ồ Lệ đến Bài Bằng Đoàn, sô 30,

ngày 4-12-1937, Nội các với ngự tiễn văn phòng, số 32, ngày 18-12-1937, Cái tâm lí người tù chính trị dược tha, số 3T, ngày 27-1-1938), đáp lại nhà

báo Phạm Mạnh Phan về chuyện nếu Phan Khôi là “học phiệt” (sb 31, ngay

11-12-1937),

"Trong tháng 7 và tháng § năm 1938, Phan Khôi cộng tác với báo Thai vu

(Hà Nội, chủ nhiệm Phạm Toàn, chủ bút Nguyễn Đức Bính) có đăng một số

bài: Không có công dân giáo dục, sẽ không thể thi hành chỉnh thể dại nghị (số

42, ngay 5-7-1938), fir ngd cho Kham Thiên đến Liệt Nam tự trị (số 44, ngày

2-7-1938), Giữa chánh phủ và nhân dân (số 51, ngày 5-8-1938), Sẽ làm gi ngạch nông quan? (số 54, ngày 16-8-1938) 'Tháng 8, 9 năm 1938 ông cộng tác

với tuần báo Dự luận (Tà Nội, chủ nhiệm Đỗ Xuân Mai, chủ bút Phùng Báo Thạch), có các hải đăng háo như Cự Phưm Sào Nam va Nhat Ban (1-8-1838), Bsope

tức là Doãn 1ÿ? (§-8, 15-8-1038), Liọc sinh với quốc sự (20-8-1938), Một bài phú

giá hai ngàn lượng bạc (5-9-1938), Thanh miễn với hỏa bình (12-9-1938),

Năm 1939, ông có bài đăng khá đều đặn trên tạp chí Tao đản của Nhà xuất bản Tân đân (chủ nhiệm Vii Dinh Long, cli bit Lan Khai), với một số

bài tiêu biểu như: Khái luận và văn học chữ Hán ở nước (a (số 1, ngày 1-3;

số 2, ngày 16-3-1939), A'gười Việt Nam và óc khoa học (số 3, ngày 1-4-1939),

Tục ngữ phong dao và địa vị của nó trong văn học (số 9 và 10, ngày 16-7-1939 ;

27

số 11, ngày 16-8-1939), Tới với tí s? Tân Da (sb 9 và 10, ngày 16-7-1939),

không Tử chẳng diy vat ma cũng chẳng dup tâm (số 12, ngày 16-0-1939), Vận ngữ với thơ (sô 13, ngày 16-10-1939)

Cũng trong năm 1939, ông cho ín tiểu thuyết Trở vỏ lửa ra trên Phd

thông bán nguyệt san (số 41, ngày 16-8-1939 của Nhà xuất bản 'Lân Dan

Suốt thời gian tờ Điện tín do Đùi Thể Mỹ làm chủ bút (1935-1939), Phan

Khéi chỉ gửi đăng một “thi thoại” cho số Tết năm 1936 Khi Bủi Thế M

chuyển sang làm chủ bút ân báo (Sài Gòn), Phan Khôi đã cộng tác tích cực

hơn nhiều Ông kí họ tên thật trong những bài Iranh luận với bảo Điện tín ở

Sài Gòn, với tác giả Trúc Khê và báo Nude Nam ở Hà Nội, với bảo Tiéng dân

ở TIuế Ông cũng tiếp tục sử dụng lại bút danh Thông Reo cho chuyên mục

Chuyện hàng ngày, sau dò dỗi sang bút danh mới Hy Tô Mục Chuyện hàng

ngày được ông đuy trì đến cuối tháng 9-1942 Đây có lẽ là bài đăng báo cuối

cùng của ông thời kì tước tháng Tám năm 1945

Điêm ngày 12-7-1946, công, an bao vây nha Khai Hưng, Phan Khôi bị bắt

tai day Sau ngay toan quốc kháng chiến (19-12-1946), Phan Khôi lên Việt

Tắc Thời gian nảy, ông tập trung dịch sách và làm biên khảo Ông chủ yêu

công tác với tạp chi Vấn nghệ của Hội Văn nghệ Việt Nam, mỗi năm đăng

một vài bài, ví dụ năm 1948 đăng Tơ tặng một vệ quốc quan (số 7, thang

12), E? sao tôi viết tiểu thuyết (dịch của LỄ Tân, số 3, tháng 6 va tháng 7),

năm 1949: Chúc phước (dịch của Lễ 'lẫn, số # và 9, tháng 1 và tháng 2), ?ừn

tòi trong tiếng Việt ï (số 15 và 16, tháng 9 và 103, năm 1950: Từn tòi trong

tiếng Việt σ (số 19, tháng Giêng} giới thiệu tiểu thuyết Thời gian, tiễn lên

của V Katayev (6 22, tháng 4), Gidi thiéu tho Trung Hoa hién dai (sb 24,

tháng 6), Đọc cuốn Sử cách mạng cận dại Việt Nam của Trần Huy Liệu (số

25, thang 8), Phát biểu tranh luận sân khẩu (số 26, tháng 9}, năm 1953: A4ột

vi hoc gid mdc-xit thién tai (widt về Xi-ta-lin, số 40, thang 3), năm 19%4:

28

Phần đâu để sảng tạo những tác phẫm văn học ngày cảng hay hon (dich của Chu l3ương, số 44, tháng 2) Trong giải thưởng của Hội Văn nghệ Việt

am 1951-1952, Phan Khôi được trao giải về tất cả các bản dịch thực hiện

trong thời gian nảy Tại Việt Bắo thời kháng chiến, Phan Khôi xuất bản được

3 cuỗn sách mỏng: Yim tdi trong tếng Liệt (1950), Chủ ngiữa Mác và ngôn

ngữ học (dịch cia Stalin, 1951), This làng (truyền, dich của Mã Phung, 1952)

Năm 1954-1955, ông về Hà Nội, gặp lại vợ con từ Quảng Nam ra ở số

$1 Trần Hưng Dao

Thang 9-1956, Phan Khôi nhận lời đứng làm chủ nhiệm tờ tuần bảo

hân vấn của một nhớm vẫn nghệ sĩ +iầu năm 1957, Phan Khôi tham dự Đại

hội Văn nghệ toán quốc Jan thir hai (tử ngày 20 đến 28-2-1957), tham gia lội

nghị thánh lập Hội Nha văn Việt Nam (từ ngày 1 đến +4-1957), được kết nạp

làm hội viên của Hội, tham gia các cuộc thảo luận về thơ do tuân báo Văn

(Hội Nhà văn Việt Nam) tổ chức Ông cộng tác với Tạp chỉ Văn nghệ (từ đây

thuộc Hội Liên hiệp văn học và nghệ thuật Việt Nam) mả bài đăng sau cùng

của ông lả bản dich tap văn Lỗ lấn nhan để Chúng ta không bị lùa lần nữa

đâu (Tạp chí Văn nghệ, số 6, tháng 11-1957) Tác phẩm đăng báo cuỗi cùng

của ông khi sinh thời có lẽ lã truyện ngắn Ông Năm Chuột (Văn, số 36, ngày

10-1-1958)

Sau các dot học tập đấu tranh chẳng Nhân văn - Giai phẩm do Ban

'Tuyên huấn 'Irung ương Dảng Lao động Việt Nam mở cho văn nghệ sĩ (đầu

năm 1958) các hội văn học nghệ thuật được chấn chỉnh lại Theo tinh thần

ấy, Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam tại hội nghị lần thứ tư, ngày 2 và

3-7-1958, đã quyết định khai trừ vĩnh viễn Phan Khôi (cùng Thụy An, Trương

'Tửu) ra khỏi Hột

Sáu tháng sau, ngày 16-1-1959, Phan Khôi qua dời tại nhà riêng ở phố Thuốc Tắc, THà Nội Ông được mai táng tại nghĩa trang lợp Thiện, là Nội

29

Trong chiến tranh, phần mộ của ông bị thất lạc, đến nay gia đình vẫn chưa tim

lại được

Cuộc đời Phan Khôi có nhiều điểm tương đồng với nhà cách mạng Trần

Huy Liệu (1901-1969), đều là "lớp nho sĩ cuối mùa", trước những tác động

của lịch sử đã có những con đường đi riêng nhằm khẳng định cả tính va ban

lĩnh của mình Trần Huy Liệu sinh ra vả lớn lên trong một gia đình nhà Nho

nghéo buổi thoái trảo, năm 14 tuổi, Trần Huy Liệu đã phải vừa di học vừa di

đạy thêm, làm “gà” bài trong các kỉ thi để kiếm tiền góp thêm vào cuộc sống

ngày cảng khốn khó của gia đình Ngay từ nhỏ, ông gần gũi và thông căm với cuộc sống của những người lao động, căm phét bọn cường hảo ác bá, bọn

thực dân cướp nước Lỏng yêu nước, thương dân ở Trin Iluy Liéu sém nảy

nở Nhờ nhạy cám với tư tướng mới của thời dại, thuở còn dang “theo chan cụ

Không”, ông đã tìm cách tiếp xúc với “nên học mới” đang được các sĩ phu

Đông Kinh nghĩa thục hồ hào và cỗ động Ilọc “tứ thư”, “ngũ kinh” nhưng

Trần Huy Liệu vẫn tìm dọc những tác phẩm của Russeau, Miontesquieu,

Lương Khải Siêu, Khang Hữu Vị, Phan Bội Châu Dặc biệt, ông còn thuộc

lòng những bài thơ ca yêu nước của phong trào Đông Kinh nghĩa thục và thơ

ca từ hải ngoại gửi về 'Irong số ấy có thể nói những tác phẩm của lương,

Khải Siêu đã gây nhiều ấn tượng mạnh mẽ, đến nỗi ông vừa đọc vừa “thốn

thức” vả “những giọt lộ ái quốc đã trào lăn én gỏ má” Trần Huy Liệu so

tước lớn lên được lắm cách mạng, cứu dân, cứu nước Khát vọng hoạt động và

vươn tới cái mới của ông được nung nấu từ đây Chính vì thể mà sau khi

người cha (cũng là người thầy) mắt, Trần Huy Liễu đã theo học ông Pai Trình

Khiêm, một nhà Nho cấp tiến nhất trong vùng và nhanh chóng trở thánh

người tiên phong chống lãi các ông dồ “hư nho” Vào thời kỉ này, bên cạnh

những bài thơ Đường luật, ông cũng bắt dầu làm thơ theo lối mới để nói lên

tâm trạng của mình trước thời cuộc Đó lả những bài “cảm tác” đăng

30

trén Nam Phong tạp chí Trần Muy Liệu có mặt trên trang báo từ đây, Đầu

năm 1928, lrần Huy Liệu lại sáng lập Cưởng học tr xã, chuyên xuất ban

những sách mang nội dung yêu nước Trong những năm 1925 - 1930, phong

trào oách mang trong nude ngảy một đăng cao, những tổ chức, đảng phái cách mang lan lượt ra đời, trong đó có Việt Nam Quốc đân dang (12 - 1927) sẵn

có mỗi quan hệ với Mam Đẳng xã (nòng cốt gủa Việt Nam Quốc đân

đăng), Trần Huy Liêu gia nhập dáng này và được cử làm Kì bô trướng Nam

Kì Chưa đầy một năm sau thì xảy ra vụ các chiến sĩ Viet Nam Quốc dan ding am sát tên trùm mô phu Badanh (Bazin) Thue dân Pháp mượn cở dàn

áp các tổ chức cách mạng Trần Huy Liệu và nhiều cán hộ, dâng viên Quốu

dân đảng bị bất và bị đây đi Côn Đảo Chính tại nơi đây được sự giúp đỡ của

những người công sản, Trần Huy Liêu dã tim ra con đường cách mang chân chính cho mình - con đường của chủ nghĩa Máo-I.ênin Sau này, khi chuyển

sang nghiên cứu khoa học, ông là người đặt nền móng cho cơ quan nghiên

cứu lịch sử của cách mạng Việt Nam, là Viện trưởng Viện Sử học dầu tiên

Cuộc đời của lrần Huy Liệu cé nhiều đoạn thăng, đoan trầm, từ một nhà

chính trị chuyên thành nhà khoa học, Phan Khôi oũng chuyển từ chính trị

sang văn hóa — đây là cách những nhà văn hóa chân chính giữ vững bản lĩnh

của mình

Than Khôi sống vả mắt như nhà thơ Phùng Quán từng viết trong bài thơ Fởi mnợ dặn:

¡ nuiỄn làm nhà văn chân thật

Chân thật trọn đời

Đường một công danh không làm ngọi dược lưỡi tôi

Sât nỗ trên đầu không xô tôi ngã

But gidy lôi ai cướp giật di

Tôi sẽ dùng dao viết văn lên đá ”

1.2 Vấn để tiếp xúc văn hóa Đông — Tây ở Việt Nam thời Pháp thuộc

31

Giáo lưu văn hoá, tiếp xúc văn hoá là một thuộc tính của vần hóa Khái

niệm này được dịch ra từ những thuft ngtt nhu cultural contacts,

acculturation cua cac nude phuong Tay, theo nhiều cách khác nhau như văn

hoá hoá, đan xơn văn hóa, hỗn dung văn hoá Cách dịch được nhiều người

chấp nhận nhất lả giao thoa văn hoá, tiếp (xúc) và biển (đồi) văn hoá Dù cách

dịch khác nhau, nhưng nội ham của thuật ngữ đó vẫn cho thấy sự giao lưu và

tiếp xúc văn hoả là sự vận động thường xuyên của xã hội, gắn bỏ với tién hod

của xã hội nhưng cũng găn bỏ với sự phát triển của văn hoá, là sự vận động

thường xuyên của văn hoá

Trong quả trình tần tại và phát triển, trước khi người Pháp vào xâm lược,

văn hoá Việt Nam về căn bản đã có sự giao lưu, tiếp xúc với văn hoá Trung,

Hoa, An Độ và với văn hoá phương Tây Ngay từ thời cỗ dại, qua con đường, buôn bản tơ lụa, Đông - Tây đã có sự gặp gỡ với nhau Đến thể kỉ XV, XVI

sau các cuộc phát kiên địa lý, người châu Âu biết rõ hơn về phương Đông và

từ dây cũng như các thế kỉ về sau dỏ, quá trình sang phương Đông thăm dò,

tìm hiểu và xâm lược điễn ra mạnh mẽ © Việt Nam đến giữa thé ki XVL cdc

linh mục phương Tây cũng đã truyền giáo ở cả Đảng Trong lẫn Đảng Ngoài,

rồi đến thế kỉ XVIII, nhả ‘Tay Son cũng có quan hệ với phương Tây Quan hệ

Đông - Tây diễn ra thực sự trực tiếp ở Việt Nam phải vào nửa sau thé ki XIX, Xhi thực dân Phán nỗ sửng xâm lược Việt Nam (1858) và đặt ách đô hộ lên dân tộc Việt Nam So với cuộc gặp gỡ với văn hoá 'Irung Quốc và Ấn Dộ, tiếp xúc

văn hoá Đông - Tây ở Việt Nam thời ận đại diễn ra trong một thời gian Lương,

déi ngắn nhưng lại cho ta chứng kiến sự vượt gộp hơn hẳn tức lả văn hoá Việt

Tam tiếp thu nhiing điều mới với hình thức cao hơn va hiện đại hơn, khác hắn văn hoá trước đây của mình Trong cuốn Van hóa Việt Nam - Nhìn từ mẫu người văn hóa, nhà nghiên cửu Đỗ I.ai Thúy đã nhận xét: “Sự xâm lược của thực dân Pháp vào Việt Nam đã lạo ra mội sự đút đoạn lớn trong lịch sử dân

32

tộc Một mặt, nó gây ra cho dân tộc ta nhiều đưa khổ; mặt khác, với tư cách là

một công cụ vô ý thức của lịch sử, nó phả vỡ cải vòng phát triển luận qun của

một xã hội nông nghiệp cỗ truyền” [153, tr 15]

Tiếp xúc văn hóa Đông - Tây không phải là vẫn đề riêng của Việt Nam

ama là vẫn đề chung của thời đại Lay danh nghĩa khai hóa văn minh cho các

dân tộc chậm phát triển, gác nước thực dân phương Tây đã tiễn hành các cude

chiến tranh xâm lược dể lắm giảu Phải đến những năm 20, 30 của thể kí XX,

văn hoá phương Tây mới thực sự bất rễ vào Việt Nam Ở thời kỉ này, điều

kiện mới cúa lịch sử Việt Nam hinh thành rõ nét hơn, nổi bật lên là hai cuộc

khai thác thuộc dịa lần thứ nhất (1897-1914) và thứ hai (1919-1929) của thực

dân Pháp đã làm kính tế - xã hội nước ta có những chuyển biến rõ rệt Một

trong những chuyển biến quan trọng nhất là sự ra dời và phát triển của hệ

thống thành thị kiểu phương 'Iầy Từ đây hình thành phát triển một tầng lớp

thị dân với một lối sống mới mẻ “2fp từn đến với văn hoá phương Tây để

thoả mãn nhị cầu của mình L)ãy là một nhu cấu nội sinh chứ không có sự

cưỡng chế hay áp đội văn hoá” [128, tr.23] Cùng với nó là chính sách văn

hoá, chính sách giáo dục của thực dân Pháp đã Lạo ra một đội ngũ trí thức Tây

học được đảo tạo trực tiếp từ nền văn hoá - giáo dục phương Tây Đây chính

là thế hệ tiếp nhận văn hoá một cách toàn diện nhất trên mọi lĩnh vực đưa đến

sự biển đổi sâu sắc điện mạo văn hoá Việt Nam Có thể khẳng địh rằng lớp

văn hóa phương Lây tuy móng, nhưng sức tác động của nó là rất lớn Dây là

sự gắp gỡ của nông thôn và thảnh thị, của nông nghiệp và công nghiệp, của

phương Đông và phương Tây, của Việt Nam và thé giới Kết quả của sự gặp

gỡ này là văn hóa Việt Nam rời quỹ đạo khu vực, chuyên sang quỹ đạo văn

hóa thể giới Con tâu văn hóa Việt Nam bắt đầu rời vùng biển nhà dể ra khơi

"tiên trình xâm lược thuộc dia của phương Tây cơ bản hoàn tất vào

cuối thế ki XLY Không chỉ bóc lột, những kế xâm lược còn đông hỏa văn hóa

33

han wie Với sự ác cảm về chính trị, người dân thuộc địa ban đầu tô rõ sự lạnh

nhạt và thù ghét văn mình phương Tây Tuy nhiên, tiễn trình công nghiệp hóa

thuộc địa, những biến đổi về kinh té xă bội theo hướng hiện đại hóa và sự

choáng lộn trước yếu (Ô vật chất phương Tây đã từng bước làm thay đôi nhận

thức và thái độ của họ với nền văn mình này Với những nước châm phát

triển, nên văn hóa còn mỏng Ủủ việc tiếp thu văn mình phương Tây kha dé đàng, còn những nước có bê dây lịch sử và văn hóa thì thật gai góc và phức tạp” [126, tr.115]

“Trước khi Phan Khôi ra đời, cuộc xung đội văn hóa Đông - Tây ở Việt

Nam dã diễn ra rất quyết liệt “Mó bắt nguồn từ việc thực dân Pháp xâm lược

Piệt Nam Dễ tân tại Việt Nam vừa phải đẳu tranh giải phóng dân tộc, vừa phải tiên hành duy tân đất nước, tăng cường khả năng dây lùi nguy cơ bị xâm lược về văn hoá, giải quyết được vẫn đề cơ bản với phương Đông là thoát

khỏi sự trì trệ, khủng hoàng bằng con đường tiếp thu văn mình kĩ thuật

phương Tây Với tình thân tự tôn dân tộc và óc bài ngoại, nhiều sĩ phú và

quan lại phang kiến kiên quyết từ chối văn mình phương Tây, lio tìm mọi

cách biện bác và quyết không chưng sống với văn mình của lũ Tây di man re

tiêu biểu như Phan tình Phùng, Nguyễn Xuân Ôn và Nguyễn Đình Chiếu

Tuy nhiên, thời kì này xuất hiện một số nhà canh tân nhự Nguyễn Trường Tộ,

Pham Phi: Thi, Dang Huy Trix va Bui Ưiện Họ là những nhà trí thức yêu nước nhưng không bài ngoại li sớm nhận ra su uu viet cia van mink

phương Tây và học theo phương Tây là cách thức giữ nước lỗi nhất Họ gửi

lên triểu đình những đề nghị cái cách giữ nước tất nhất với trọng tâm là học

hỏi khoa học, kĩ thuật, giáo dục và thương mi của phương Tây Song cẩn

phải thấy rằng, dù có diễu kiện trực tiếp tiếp xúc với văn hoả phương Tây,

dưng hoà dược văn hoá Đông - Tây nhưng cả thê hệ Nguyễn 1.6 Trach,

Nguyễn Trường Tô mới chỉ dừng lại ở việc dé ra các biện pháp thực hiện,

34

chứ chưa có một hệ tư tưởng làm bệ đỡ Xu hưởng chỉnh ở Việt Nam trong

nửa cuỗi thể kỉ XIX là chống đổi văn minh phương Tây [126, tr.116]

Phan Khôi ra đời trong thời điểm thực dân Pháp đã cơ bản bình định

xong Việt Nam Những chuyển biến về kinh tế xã hội từ cuộc khai thác thuộo

địa lần thử nhất (1897-1914) và sự du nhập của lân thư từ lrung Quốc và

Nhật Bản vào Việt Nam đã hình thành nên một đội ngũ trí thức Nho học cấp

tiến Một số nhả Nha cấp hiến như Phan Chu Trinh, Lương Văn Can và

Nguyễn Quyền đứng lên phát động phong trào Duy Tân và mở trường Dồng

Kinh nghĩa thục với trọng tâm là học thco văn minh phương Tây Đây thực sự

là một cuộc cách mạng, một bước tiến dải về nhận thức của những nhả Nho

cấp tién IIo sit đụng văn minh phương Tây để phục vụ chiến lược khai dân

trí, một khâu trong lộ trình dẫu tranh giải phỏng dân tộc Những hoạt động,

duy tân của họ đã làm thay đổi đáng kế nhận thức của dân chúng Xu hướng,

†ự nguyện tiếp nhận văn minh phương Tây tầng lên

Sau phong trào I3uy Tân do các nhà Nho cấp tiến lãnh dạo bị thực dan

Pháp đàn áp đối tương tham gia giải quyết cuộc xung đột văn hóa Dông -

Tây là trí thức Tây học Họ tranh luận về những nội dung quan trọng như làm

thế nào để chấm đứt xung đột văn hóa Đông - 'Tây, ứng xử thế nào với văn

hóa phương Đông và phương Tây cho đúng, tiếp nhận văn mỉnh phương Tây

thể nào cho hiệu quá, xây dựng một nên văn hóa Việt Nam mới như thé nao,

Những tranh luận nảy kéo dài trong suết thập niên 1920 đến đầu thập niên

1930 Báo chí trô thành diễn đàn trành luận quan trọng nhất

Năm 1917, Phan Khôi ra Hà Nội váo làm cho báo am Phong của Phạm

Quỳnh, sau đó vào Sài Gòn làm cho báo Zực fĩnh tân văn Năm 1920, Phan

Khôi từ Sài Gòn ra Hà Nội viết cho 7hực nghiệp dân báo và tạp chí Hữu Thanh Nam 1929, Phan Khôi trở thành cây bút trụ cột trong tờ tuần báo Phự

nit Tan van RAt nhiều bài báo của Phan Khôi để cập đến vấn đề văn hóa

35

Đông - Tay và tiếp xúc văn hóa Đông - Tây Từ đây trên diễn đàn báo chỉ,

Phan Khôi có tiếng nói và ảnh hướng quan trọng trong những tranh luận về

vấn đề tiếp xúc văn hóa Dông - Tây ở Việt Nam

Tiểu kết chương 1

1 Từ hai cuộc khai thác thuộc địa với quy mô sâu rộng của thực dân

Tháp ở Việt Nam, xã hội Việt Nam đã có những bước thay đối đáng kế trên

tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hỏa, tư tưởng Từ việc chính quyền

thuộc địa phải đầy mạnh một số hoạt động trong các lĩnh vực giáo dục, y tế để dảo tạo ra một ing lop Ui thie Tay học thân Pháp, một dội ngũ công chức

bản xứ phục vụ dắc lực cho chính quyền, một bộ phận nhân công giá rẻ bán

sức lao động trong các cơ sở kinh tế của Pháp; từ việc chính quyền thực dan

phải bày ra một số hoạt động văn hỏa dể tuyên truyền cho vẫn minh phương,

‘Tay, để “Pháp hóa” đôi ngũ trí thức, tạo tim lý nể sợ chủ nghĩa thực dân,

phục tủng chủ nghĩa “Pháp - Việt đề huế”, lôi kéa đại bộ phận người dân

thoát khỏi ảnh hưởng của văn minh Trung Hoa cũng như ảnh hưởng của

những luỗng tư tưởng mới tiến bộ từ bên ngoài vả phong trào cách mạng

dang lên; từ việc chính quyền thuộc địa phải lợi dụng những hoạt động của

các tôn giao đề mê hoặc quần chúng làm họ quên đi những nỗi khổ do thực

dan gây ra và xa rời đấu tranh cách mạng, một nền văn hóa mới đã có cơ sở ra

đời và phát triển, bất chấp ý đồ chủ quan của người Pháp

2 Sự tiếp thu có chọn lọc những ảnh hưởng của tư tưởng phương lây

của Pháp từ một bộ phận trí thức dân lộc yêu nước, có bản lĩnh đã khiến cho

rnưu dồ nỗ địch của người Pháp không thành công như họ mong muốn Ngay

trong lỏng xã hội thực dân một nền văn hóa mới - kết quả của cuộc giao thoa

Đông - Tây đã ra dời, phát triển và có những thành Lựu dáng kể Sự tiếp biến

văn hóa 13Õng - Tây đã tạo ra một đầu mốc quan trọng, một bước ngoặt trong,

chiều dài tiến trình lịch sở văn hóa Việt Nam, đưa nền văn hóa Việt Nam tién

36