Luận văn nhân vật lịch sử hoàng hoa thám trong các sáng tác văn học trước năm 1945

Như trên đã nói, Hoàng Hoa Thám là một nhân vật lịch sử đặc biệt, con người nảy đã khiến cho người Pháp phải đau đầu trong suốt ba thập ký chính phạt xử An Nam; còn với người dân Việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIÁ HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PEE

HOANG THI HIEN

NHAN VAT LICH SU: HOANG HOA THAM TRONG

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Hà Nội - 2015

DAI TIO QUOC GIA IIA NOI

TRUONG DAI HOC KHOA HOC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PREEEE

HOANG THI HIEN

NHÂN VAT LICII SU IIOANG HOA TILAM TRONG

CÁC SÁNG TÁC VĂN HỌC TRƯỚC NĂM 1945

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành VĂN IOC VIET NAM

Mã số: 60220121

Người hướng dẫn khoa hoc: TS TRAN HAI YEN

TR Nội - 2015

LOLCAM DOAN

Tỏi xin cam đoạn đây lá công trinh nghiên cứu của bán thân tôi thực hiện

đưới sự hướng dẫn của T5 Trân Hải Yên Các kết quả nghiên cứu treng luận văn là trung thực và chưa sử dụng dễ báo vệ một công trình khoa học nào

Những luận điểm sử dụng của tác giả khác, tác giả luận văn đều có phú chủ

rõ ràng nguồn gốc Tác giả hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính xác thực và nguyên

Tuân của luận vẫn

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Hiện

LOT CAM ON

Đổ có được những thành quả như ngày hôm nay, tôi xin gửi lời cảm ơn chân

thành nhất dến những người đã giúp dỡ tôi trong suết thởi gian qua

‘Die biệt, để hoàn thành luận văn tốt nghiệp này, tôi đã nhận được sự chi bao

tận lâm, ch đáo từ phía T8 Trần Hai Yến Cô đã lân tình hướng dẫn cách trình bày,

giải quyết vẫn đề đề tôi hoàn thánh tốt luận văn nảy, Xin trân trọng cảm ơn côi

Tiên cạnh đó, tôi xin gửi lời cảm ơn đền các thây cô khoa Văn học, trường Dại đọc Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, những người đá nhiệt tình giâng đạy để

tôi hoàn thánh tết khóa học và luận văn tốt nghiệp

Ngoài ra, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu nhả trường, phòng Sau Đại học đã tạo những điều kiện tốt nhất cho Lôi trong suốt thời gian học tập lại

trường

Tác giã luận văn chân thành biết ơn những người thân trong gia định và bạn bè

dã giúp đỡ, động viên, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong suối thời gian cua

Hà Nội, ngày 16 tháng 10 năm 2015

Tác giá

Tleàng Thị Hiên

2.1 Văn liệu Việt Nam về Hoàng loa Thám

2.2, Vain liện cña người Pháp về Hoàng Hoa Thâm San 3

7 Câu trúc luận văn :2222 tt nH0112011122112210 c n are 5

Chương 1 Cư sở lý thuyết và thực liễn - - 6

1.1 Lịch sử vào văn chương: thực tế [Việt Nam] và những quan niệm 6 1.1.1 Sơ lược về điền trình tự sự lịch sử của uăn học Việt Nam 6 1.1.2 Quan hệ giữa sự thật lịch sử và hư cấu văn chương 11 1.2 Hoàng Ioa Thám và cuộc khởi nghĩa Yên Thể 18

1.2.1 Cuộc đối đầu Việt — Pháp những năm cuối thế kỷ XIV dit thé kp XX 18 1.22 Diễn tiến van tắt của cuộc khởi nghĩa Yên Thể và vai trò lịch sử của

2.1 Lược thuật các phiên bắn văn chương Việt Nam về Hoàng Hoa Thám 27 2.2 Chan dung Hoang Hoa Tham qua trang viết của các nhà văn Việt Nam 29 2.2.1 Hoàng Hoa Thêm trong tác phẩm Chân tướng quân của Phan

3.2.5 Chân dụng Hoàng Hoa Thâm trong Tiéu truyén danh nhân Tôn Thất

Thuyết và những văn thân trong phong trào CÂn vương của Cổ Nhỉ

Chương 3 Văn chương và chứ nghĩa dân tộc thời thực dân tre 56

31 Äự khác biệt sử - văn, Pháp - Việt trong chân dụng Hoàng Hoa Thám trước

của đần tộc theo cách nhìn của từng nhà văn Vì

\y, quan hệ giữa hiện thục lịch sử

và lu cầu trở thành một vẫn để thường gặp trong thực tiễn sáng tác và đời sống lý

luận phê binh hiện đại

Cuộc khởi nghĩa Yên Thê nỗ ra vào những năm cuối thê kỷ XIX và mười năm dầu thế kỷ XX là phong trảo khởi nghĩa kéo đải nhất kế từ khi thực dân Pháp

chính thức xâm lược Việt Nam (1858) Xét vẻ lịch sử, cuộc khởi nghĩa nảy đã trở

thành sự kiện chuyển giao đặc biệt quan trọng của lịch sử Việt Nam Theo thông kê

cia Khang Đức Thiêm thì “cuộc khôi nghĩa Yên Thế dã trải đài lới hơn 20 dai

Tổng trú sứ và Toàn quyền Dâng Dương, nêu kế cả quyền Tổng trú sử thị can số

lên tới 26 vị kể từ năm 1884 — 1913” [S2, 15] Tên tuổi Hoàng Hoa Thám (hay Dé

Thám) đã xuất luện trong ghỉ chép của các chỉ sĩ yêu nước dương thời và cả dối thủ của họ là thựo đân Pháp Cũng theo tổng kết của Không Đức Thiêm thì “đã có tới Tràng trăm đầu sách được xuất bản sớm nhất vào năm 18§8 và muôn nhất vào nằm

2009 dẻ cập tới cuộc khởi nghữa này” [52, 16], và diễu ngạc nhiên là “phân lớn tác giả là các sĩ quan Pháp và các nhà thực dan” [52, 16] Dang théi, cach phan ánh về uban val nay cũng không thông nhất, do quyền lợi đân tộc, chính in khác biệt rhau

Như vậy, hiện tượng Hoang Hoa Tham và cuộc khởi nghữa do ông lãnh đạo

có thể cai là một trường hợp điền hình đề khảo sát mối quan hệ giữa lịch sử và văn

học, tìm Hiểu chủ nghĩa đân tộc (ai quốc) trong sáng tác văn học Đó là những lý đo

để người viết lựa chọn đẻ tài “Nhân vật lịch sử Hoàng Hoa Thám trong sang tic

săn học Việt Nam trước năm 1945” cho luận văn Thạc sĩ của mình

2 Lịch sử vẫn để

Bắt nguồn từ thực tế lịch sử, hấu hết các tác phẫm văn chương déu phan anh những biến cố đã qua nhưng được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của tác giả Như

trên đã nói, Hoàng Hoa Thám là một nhân vật lịch sử đặc biệt, con người nảy đã

khiến cho người Pháp phải đau đầu trong suốt ba thập ký chính phạt xử An Nam;

còn với người dân Việt Nam, ông là niềm tự hào của lịch sử thời cận hiện đại Vì vậy, những tư liệu về ông rất đầy đặn, lừ cả hai phia Việt Nam và Phúp, tuy nhiên

dạng sử liệu nhiễu hơn Trong khuôn khổ mã ngảnh của để tải luận văn, chủng tôi

sẽ nhìn lại những tư liệu mang sắc thải văn chưzơng (văn liệu) như sau

21 Lăn liệu Việt Nam về Hoàng Haa Thám

Dupe coi som nhật là truyện Chẩn tướng quân của nhà chỉ sĩ yêu nước Phan Bội Châu Truyện Chân tướng quân được đăng tãi trên tờ Binh sự Tạp chỉ ð Hàng

Châu (Chiết Giang — Trung Quốc), trong ba số báo (41-43) từ tháng 9 đến tháng 11 năm 1917 Tác phẩm không đơn giản là một thuật sự lịch sử về thú lĩnh nghĩa quân

Yên Thế mà còn là một khắc hoa nghé huật

Sau Phan Bội Chau, vào những năm 30 oda thé ki XX, con có một số tác giả khác tìm hiểu và viết về [ioàng 1loa Thám Có những cuộc khảo sát, thăm đỏ thực

liên tiếp trên Vgày Nay - một tờ bào của nhém Ty Luc Van Dean Vao năm 1913,

C6 Nii Tan (bút danh của Phùng Tắt Đắc) đã viết tập “Tiểu truyện danh nhân Tôn Thất Thuậết và những văn thân trong phong trào Cẩn vương" Dây là những cầu chuyện kế vẻ các sĩ phụ, văn thân của phang tảo Cân Vương, dung lượng cuỗn

sách không lớn (khoảng trên 150 trang, theo bản in mới, năm 2015) nhưng có dén

1⁄3 số trang viét vé [loang Lloa Tham

Sau 1945 nhân vat lich sit Hoang Hoa Tham tiếp tục xuất hiện nhưng đều thuộc phân nghiên cửu lịch sử hoặc mảng ấn phẩm dạng giáo khoa thư lịch sứ danh cho thiếu nhỉ`, Phải từ hai thập niên cuối của thế kỷ X%, Dẻ Thám mới trở lại trong sang lác của nhà văn đương đại Có thể kế ra dây tiểu thuyết “Ai rừng Yên Thế”

của Nguyên Hồng, (2 tập, tập 1- 1981, tập 2 - 1993), truyện ngắn “Mua Nh Nam” (2001) của Nguyễn 1Tuy Thiệp; tiểu thuyết “gười trăm năm eÑ” (2009) của Tioàng,

Khởi Phong, Hiến thiêng sông núi (2010) của Huàng Tiên; hoặc 4 tập tiểu thuyết

lừng thiêng Yên ïhế (2013) của Lluy Cờ,

Như vậy có thể tháy rằng Hoàng Hoa Thám là một treng số các nhân vật lịch

sử được các nhà vẫn quan lâm trong suối thời kỳ đãi trên một thể kĩ, đã không liên

tục, và cũng đã có nhiều công trình nghiên cửu, bài viết đánh giá các sáng tác nói trên Tuy nhiên chúng tôi chưa tìm thay một nghiên cứu nào xâu chuối những sáng,

tác văn học liên quan Lới nhân vật lịch sử nảy thành một dễ tài chuyên sâu

32 Văn liệu của người Pháp về Hoàng Hoa Thắm

Theo nguồn tài liệu của Không Đức Thiêm [52], cuốn Giặc Hoảng Hoa

Thám (Hoàng Hoa Tham Pirate) cia Paul Chack, xuất bản tạ Pháp năm 1933 là

một trong những cudn sách đầu tiên viết bằng phong cách văn chương về Lloảng Hoa Thám Cuốn sách này có 6 phần, 44 chương, được viết đưới đạng tiểu thuyết

tái hiện toàn cánh cuộc khởi nghĩa Yên Thế và chân dung của Hoàng Hoa ‘bam

La tác phẩm viết về nhân vật lịch sử Việt Nam nhưng ngôn ngữ lả tiếng Pháp niên tác phẩm này mới chỉ được giới sử học Việt Nam biết đến sơ bộ; cẻn với đời sống văn chương (đọc, đánh giá, phẩm binh) ở Việt Nam nó vẫn là đối tượng xe lạ Trong tĩnh hình đó, tư liệu này cũng sẽ được dẫn đựng trong luận văn ở mức độ

hấật định với mục đích Em sang tổ thêm cho nguồn văn liệu Việt

' Tra cứu trên website của Thư viên Quốc gia Việt Nam (hffp://103.23.144.229/opao/) có

thể thấy ngay những đầu sách này.

- Chỉ ra những tương đồng và khác biệt trong cách nhìn của người Pháp và

tgười Việt về Hoàng Hoa Thám cũng như cuộc khỏi nghĩa Yên Thể, và lý giải hiện

tượng này với tư cách những biểu đạt tỉnh thần dân tộc từ một vải gợi ý của các

nghiên cứu văn chương thời thực đân

4 Pham vi dé tai

Dễ thực hiện để tải này, chúng tôi tiến hành đọc, khảo sát các tác phẩm sau:

- Chân tướng quân của Phan Bội Châu

- Tự phản của Phan Bội Châu

- Cầu vồng Yên Thế của Trần Trung Viên

- Lịch sử quân Đề-Thám Tên-Thể” của Ngô Tất Tổ và L.T.S

- Báng người Yên Thế của Việt Sinh

- Tiểu truyện danh nhân Tôn Thất Thuyết và những văn thân trong phong trào Cân vương của Có Nhĩ Tân

Ngoài những tác phẩm chỉnh này, chúng tôi còn tham khảo thêm các tác

phẩm viết về Lloang Loa ‘Tham sau 1945 (vi dụ Mử rừng Yên Thế của Nguyên

Hang, Mua Nha Nam của Nguyễn Huy Thiệp, Ngưới trăm nam cif ola Hoàng Khối

Phong, Nửng thiêng Yên Thế của Huy Cờ ”) và một số bản dịch từ tư liệu của

quyền 9 đến 20 ghỉ "Lịch sử Dễ 'Lhám" Dây là lý do sau này tác phẩm được nhắe đến bằng những cái lên khác nhau Sách do Nhật Nam thư quán án hành năm 1035

‘Ngoai bin in Microfilm, chúng tỏi còn sứ dụng cả bản trích từ 7uyên đáp Ngô 7át Tổ, tập 1 của Phan Cự Độ, xuất băn năm 1877,

? Xin xem thông tin vé tac phim ny tat http://nhandan.com.vn/vanhoa/nghe-dec-

người Pháp viết về Hoàng Hoa Thám để có thêm những dối sánh giúp nhìn nhận doi

tượng nghiên cứu chỉnh xác hơn

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp văn học sử sẽ lả cách tiếp cận quan xuyên toản bộ luận văn Ngoài ra chúng tôi sẽ sử đụng thêm cách nhỉn văn hoả học hoặc liên ngành đề đổi tượng nghiên cửu có hề được bộc lộ dây đủ hơn,

Việc phân tích chỉ tiết trong luận văn sẽ được thực hiện bằng các thao tác 'phân tích tác phẩm theo thẻ loại Bên cạnh đó, chúng tôi cũng sử dựng thêm một số

thao tác như: so sánh, bình luận, khảo sát, thống kê, phân loại và tổng hợp

6 Đóng góp cúa luận văn

- Chỉ ra những đan xen giữa lịch sử và văn học trong nhần vật Hoảng Hoa Thám, túc là phương thức ứng xứ của các nhà văn trước 1945 đối với nhân vội lieii

sử Toang Iloa Tham

- Chỉ ra sự khác biệt trang cách nhìn Pháp - Việt vẻ nhân vật Hoàng Hoa

Thám

- Góp phẩn lam rõ thêm một số phương diện của lý thuyết về tiểu thuyết lich

sử và nguyên lý sáng tạo văn học Lừ nguyên mẫu đến lịch sử

7 Câu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đẫu, Kết luận và 'hư mục tham khảo, luận văn được triển

khai thành 3 chương,

Chương 1: Cơ sứ lý thuyết và thực tiễn

Chương 2: Hoàng Hoa Thảm trong các phiên bản văn chương Việt Nam trước

1945

Chương 3: Văn chương vả chú nghĩa dân tậc thời thực dân

NOI DUNG Chương 1

Cơ sở ]ý thuyết và thực tiễn

1.1 ich six yao văn chương: thực tế [Việt Nam] và những quan niệ

1.1.1 Sơ lược về điền trình tự sự lịch sử của văn học Việt Nam

Tịch sử cũa dân tộc Việt Nam là lịch sử dựng nước và cứu nước Kế lừ khi có chữ viết, những sự kiện lớn lao của lịch sử dã dược các tác giả trí thức Nho giao

phan anh trong những trang viết của mình

Thời nhà Hồ dầu thể kỹ XV, trong để Lựa cho cudn Nam Ong mony luc, HS Nguyên lrừng viết: “Sách Luận naữ từng noi: “trong xóm mươi nhà, thể nào cũng,

có người trung tín như Khâu này vậy”, huông hỗ nhân vật ci Nam Giao từ xưa đã dông đúc, lẽ nào vì ở nơi hếo lánh mả vội cho là không có nhàn tải! Trong lời nói

việc làm, trong tải năng của người xưa có nhiều điều khá thú, chỉ vì qua cơn bình

lửa, sách vở bị cháy, thành ra những điều đó bị mắt cả, không còn ai được nghe, há

chẳng tiếc lắm sao? Nghĩ tới diễm nảy, tôi thường tìm phủ những việc cũ, nhưng, thấy mất mát gân hết, trong tram phần chỉ còn được một hai, bèn góp lại thành một

tập sách, đặt tên là “Nam Ông mộng lục", phòng khi có người đọc tới; một là đế

biểu đương các mẫu việc thiên của người xưa, hai là cung cấp những điều mới la

cho người quân tủ” [33, 4] Truyền thống viết đị văn là khuynh hướng thâm

chi phối sáng tác văn xuôi trung đại toàn khu vực “đồng văn” như Trung Quốc, Triểu Tiên, Nhật Bản Ổ Việt Nam, từ thể kỷ X dén XIV, đã có nhiều tác phẩm kế chuyện quái đị như Ƒiệt điện œ lĩnh tập, Lĩnh Nam chích quái lục Song, lỗi việt đị

văn của Nam (Ông mộng lục chỉ chiếu 20% (6/31 thiên), phần còn lại (25 thiên), Hỗ

Nguyên rừng viết vẻ “người thải, việc thật' bởi ông muốn chứng minh ring

“mộng” Nam Ông là hiện thực 100%, chỉ có điều nó là ký ue", Nam Ông mộng lục

* Một sô truyện về các nhân vật lịch sử của Nam Ông mộng lục

1 Nghệ vương thủy mạt Chuyện vua 'Trần Nghệ Lông,

2 Tric Lâm thị tịch: Chuyện về sự băng hà của vua Trần Nhân Tông, hiệu Trúc Lãm

3 Phụ đức trình nưnh: Chuyên vợ vua Trần Duê Tông đi tụ

4 Đức tất hữu vị Chuyện vua Trần Minh Lông lên làm vua

6

được viết qua trí nhớ, trong dỏ có những tình tiết câu chuyên được trình bảy theo ngòi bút hư câu nghệ thuật Như vậy, trước thuật này đã được xây dựng không phái

trong (inh than nhất thiết lệ thuộc vào chính sử, mà là “mnột bố sung cho chính sử, dựa vào kinh nghiệm cả nhân và phần nào lư cẩu tự đo nãy sinh trên cơ sở kinh

nghiệm ấy của người sáng tác Theo cách nói của người xưa, “phận sự của sử là

“tuyển tin”, quý ở “chân”, phân sự của tiểu thuyết là “uyển kỳ” quý ở “huyễn”, ngòi bút của sứ là “thực lục”, của tiểu thuyết là “hư bút” Liòm lại, sử là “thực” mà

tiếu thuyết là “hư” [33, 8, số 3], hoặc “sử đừng lại ở chuyện đời thường, còn tiếu

thuyết lại có thể vươn lới những xriển Bì ấn mà cốn người ÍL biết hoặc chưa biết”

[33, 9, số 3]

Nhu nhiều nghiên cứu đã khẳng định do van dé văn tự, phải đến cudi thể kỳ

XVI, văi Hội vỀ lịch sử Việt Nam mới bài đâu xuâi biện dưới đạng liều thuy é

Nam triều công nghiệp điễn chi Tac gia Tran Nghia trong quá trình nghiên cứu về

tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam đã sưu tâm được 37 tác phẩm và phân ra 7 loại, dựa trên nội dung và bút pháp rniêu tä gầm: tiêu thuyết bút ký, tiểu thuyết chỉ quái, tiểu thuyết truyền kỳ, tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết công án, tiểu thuyết diém tinh va tiêu thuyết đu ký [33, 11, số 3] Về nội dụng, phân ảnh những bước ngoặt quan trọng trong lịch sử dất nước có các cuốn như Mam triểu công nghiệp dién chi, Hoan Châu ký, Hoang Lê nhất thông chỉ lloàng Việt Long hưng chỉ, Việt Lam xuân

thu và Trùng quang lâm sứ:

Vẻ nghệ thuật, tác giá Trần Nghia chia ra lam hai nhỏm: nhóm lầy việc tả thực lam chính gồm tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết bút ký, và nhóm lấy việc hư cấu làm chỉnh gồm tiếu thuyết truyền kỳ, tiếu thuyết chí quái, tiêu thuyết cêng án tiểu

5 Tả linh: định mệnh: Chuyên và linh hồn vua Trần Nhân Tổng truyền ngôi cho chấu 1à Trần Minh Tỏng -

6 Păn táng khỉ tryệi Chuyện về vua Trần Thái Tông qua đời

7 Văn 1rình ngạnh trực: Sự cương trực của Chu Văn An

8 Thị thân chỉ quân: KẾ việc Trần Nguyên Đán làm thơ tự thán đề can gián vua

thuyết điểm tinh Nhóm tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết bút ký có đặc diém “lay “str thực” làm gốc, nhưng không bê nguyên xi lịch sử mmà phải có sự cân nhắo, chọn lọc

“gia công nghệ thuật” mặt khác cũng tham khảo nguồn kẻ từ đân gian để bd sung thêm, làm cho câu chuyện dậm đà hơi thở cuộc sống” [33, 12, số 4] hay nói khác di

là bản thân lịch sử được tải hiện một cách nghệ thuật, Ở phương thức trần thuật,

“hau hết các tác phẩm liễu thuyết lịch sử đều trình bảy theo kiểu chương hồi Toàn

bộ câu chuyện được tách ra làm nhiều “hỏi” hoặc “tiết” có quan hệ “khép” “mở”,

vừa gián cách, vừa liên tục, hợp lại mà thành” [33, L5, sẻ 4] Tiên cạnh đó còn có

những đoạn đặt ở đầu, giữa hoặc cuối mỗi hồi nhằm giải thích hoặc đánh giá nội

dung sự kiện, nhân vật

Đầu thế kỷ XX, lịch sử lại trở thành một đề tài “nắng” trong đời sảng văn học dân tộc Mô đầu là tiểu thuyết lịch sử

thật, sống động cụ thẻ, đẩy đô lính cách của con người bình thường, được nhìn nhận

vả miều tả từ nhiều phạm tri dai lap, qua dé khich lệ lòng yêu nước, hay chửa dựng, những bài học vẻ đạo lý sâu sắc Tiêu biểu cho loại này là các tác phẩm như Việt _Nam Là Thái Tổ của Nguyễn Chánh Sat, Ciot mau chung tinh cia Tan Dân Tử, Việt

Nam anh kiệt, Việt Nam Lý trung hung của Phạm Minh Kiên, gọn cử vàng của

Tinh Gia Thuyết Nguyễn Tủ Siêu là tác giả việt nhiều tiền thuyết lịch sử hơn cả, ý

ông là “bồi đấp được chút đình về cái quan niệm đối với Tổ quốc", nhắc

mọi người nhớ đến “cái nghĩa vụ đối với đất nước” (Jai Hả đánh giác)”

Iguyễn Huệ Chỉ và Vũ Thanh trong bài Mimg đồng góp của Nguyễn Từ Siêu cho loại hình tiêu thuyết lịch sử giai đoạn đầu thế kỹ đã tau ý tới không khi thời đại có ảnh hưởng

thuyết lịch sử ra dời một mặt do như cầu tình thần của công chúng dương thời, mặt khác là do yêu cầu của sự đa dạng hỏa về để tải và chúng loại trong tiền trinh hiện đại hóa văn học Tuy nhiên, vẫn có thể nhận thấy những ảnh hưởng vẫn còn rất đậm của tiểu thuyết có diễn 1rung Hoa từ ngôn ngữ, kết cầu cho dến cách xây dựng nhằn vật Nhận xét về hiện tượng này, Phan Mạnh Iiùng đã li gì êu cầu thực tế sảng,

tác dời hồi văn học hướng lới tằng lớp bình đâu là những người lao động bình

thường trong xã hội, vốn đã quen thuộc với đề tải “trung, hiểu, tiết nghĩa”, “ở hiển

gặp lành” của văn học truyện théng Tam lí phóng khoáng, thích phiêu lưu mạo

Tiểm, trung thực nghĩa khí là những van đề phân ảnh trong riội dụng của truyện Tau _Diễu đó cho thấy tại sao có phong trảo đọc tiểu thuyết Tâu rộng rãi như vậy ở Nam

Kỳ, những truyện này phản lớn là tiên thuyết lịch sử [HE] Tiên thuyết lịch sử của

các nhà văn Nam Kỷ đã có những đồng góp Lích cực cho sự phải triển củn loại hình

tiểu thuyết lịch sử đầu thể ki XÄX, mà đáng kế nhất là sự thay đổi trong quan niệm

sáng tác nghệ thuật của nhà văn, quan niệm về con người, khi mà các tác giả đã chú

ý mưểu dến yếu tổ đời tư, chất dời thường cửa nhân vật lịch sử Tân Dân Từ dã nhẫn mạnh tính chất “đời tư” của nhản vặt, quyền năng hư cầu trên sự thật lịch sử

của nhà văn: “Lịch sử đại lược chỉ tôm tắt những sự kiện lớn lao mà không nói cặn

kế những sự mảy mún Còn lịch sử tiểu thuyết thi nói đủ cả Lịch sử dại lược có Tiói nhơn vật sơn xuyên, quốc gia hưng phê mà không tả trạng mạo ngữ ngôn, không

tổ tính Linh phong cảnh Còn lịch sử tiếu thuyết thì tả đủ khiến cho kẻ đọc ấy dé căm xúc vào lòng, vào trí” (tựa Gia Long td quốc), nhà văn Nguyễn Triệu Luật cho rằng: “Nhà viết lịch sử tiểu thuyết không cần theo phép của sử học, không cin

có sự thật Tác giã chỉ phâi tưổng tượng ra một câu chuyện có thế có ở một thời đại, rỗi đem chuyện ấy léng vào klrung thời đại ấy”

Ở Bắc Kỳ, người đành nhiều tâm huyết che tiểu thuyết lịch sử có thể kế đến tác giả Nguyễn Huy Tưởng với An Từ, Đêm hội Long trì, Bắc Sơn Khác với các nhà

Tới sự lựa chọn tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Tử Siêu nói riêng và của các nhà văn Nam

Ky bay gid: “đó lá mong muôn được nói lên khát vọng của cả một dân tộc muôn tim lại

hôn nước, muốn tiếp nỗi hếng gọi “hồn nước” ` từng một thời cất lên sôi nếi với Phan Bội

Chan, Phan Chau Trinh, Déng Kinh nghĩa Thục ” [5]

9

văn lăng mạn khác Nguyễn Huy Tưởng viết vẻ lịch sử không phải để trốn vào lịch

sử, mà khai thác lịch sử từ góc độ hiện thục lịch sứ đương thời và phục vụ cho cuộc

sống Tiện lại Còn các nhà vậm hiện thục lại bấm sát sìr kiện lịch sử và tham khảo

thêm các nguồn đã sử,

Giai đoạn 1945—1975, tiểu thuyết lịch sử có chững lại, nhường chỗ cho các tác phẩm theo khuynh hướng sảng lác hiện thực đi vào cuộc sống kháng chiến và hiện thực xã hội chú nghĩa hoặc mang âm hưởng sử thi đáp ứng, yêu cầu cách mạng hỏa văn học Dặc điểm của tiêu thuyết thời kỳ này là nhân vật quân chúng trở thành trung tâm phân ánh, lối viết thoát khôi hình thức chương hội, íL yếu tổ hư cầu để tạo tiên những nhân vật lịch sử mang âm hướng thời đại, có khả năng cổ vũ, khích lệ tinh than chién dau

sự lịch sử thời kỷ mày la su da dang quan niệm viết: Thứ nhất là quan niệm tiếu thuyết lịch sử là sự phạc hiện lịch sử bằng nghệ thuật, nghĩa là người việt chủ tiết hóa lịch sử bằng những chỉ tiết hoán toàn có thật, tác giá dùng trí tướng tượng để đái

tạo, còn sảng lạo chỉ át hiện với điều kiện là phải có lý, có thể xây ra Thứ bai là

quan niệm lịch sử chỉ là cải đinh dễ các tác giã treo tác phẩm của mình, có nghĩa là lịch sử chỉ là cái có để nhà văn hư cầu truyện hoàn toàn không có thật, thậm chí trái ngược với lịch sử, nhằm gửi gắm những thông điệp của minh về con người và xã hội nhiêu khi không liên quan gi đến lịch sử được kể Thứ ba là quan niệm trung,

thành với lịch sử là trung thành với bản chất của sự kiện lịch sử, của nhân vật lịch

sử trên những nét chính để nhà văn 66 Loan quyén ## cấu Có thể nói tiểu thuyết lịch sử giai đoạn nảy đã dành không gian rộng rãi cho hư cầu nghệ thuật của nhà

văn, nhất là những trang miều tã đời tư và tâm lý, tính cách nhân vật Không chỉ cách làn về phương thúc tải hiện, các tác giả đá không còn xem việc sáng lạo vấn

10

chương chỉ là quá tình “diễn xưởng” lịch sử Thậm chỉ có những tác phẩm củn di

“giải thiêng” lịch sứ, “giải thiêng” nhân vật, giễu nhại, đụng chạm đến “thần tượng” lịch sử như trường hợp Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Quang Thân, Võ Thị Hảo

Như vậy, trong chặng dường vận động, phát triển của mình, việc viết tiểu thuyết lịch sử đã trải qua những thay đổi, tuỳ thuộc vào hoàn cảnh thời đại và quan tiệm về mối quan hệ sự thật - hư cấu trong viết về lịch sử, quan miệm về chức năng, của tiểu thuyết lịch sử

1.12 Quan hệ giữa sự thật lịch sử và hư cầu văn chương

Trong khu vực các nước thuộc văn hoá chữ Hán thời trung đại, việc chép sử được coi như một kiểu trước thuật không phân biệt với văn chương Tư Mã Thiên, người thời Tây Hán đã xáo định công việc của người chép sử như sau: “Tôi chỉ thuật lại chuyện xưa, sắp đội lại các chuyên trong đời chứ có phải lò sáng tác đâu”

[32, 15] Theo ông, người viết sử cản có thái độ nghiêm túc, khách quan, tôn trọng,

sự thật Cuốn Sứ ly của Tư Mã Thiên trên 52 vạn chữ, 130 thiên, xếp loại các thông, tin thành Š phần khác nhau: Bản ký, Biểu, Thu, Thê gia và Liệt truyện Phan Ban

ig danh cho bậc để vương, Phần Liét iruyén 48 cap đến nhiều nhân vật, từ thường,

dân đến quý tộc, hoặc các nhân vật quan trọng như I.ão Tử, Mặc Tứ, Tôn Tủ, Kinh Kha, vv

Ở Việt Nam, đời Trần Thải Tông, Lê Văn LIuu soạn Dai Việt sử Áợy Sang đến đến Lễ Thánh Tông, Ngô Sÿ Liên cùng với Kiêu Phú và Vũ Quỳnh đựa trên những,

nguồn tư liệu còn sót lại, tham khảo, sưu tâm thêm chỉnh sử, dã sử, ngọc phá má sắp xếp tu chỉnh cho khoa học hơn, soạn ra bộ Dại Việt Sử ký toàn thư Trong Tựa sách Dai tiệt Sử kỷ ngoại kỹ toàn thư, Ngô Sy Liên viết: “Sử đề ghú chép việc, mà việc

hay dé dang lam gương răn cho đời sau”, khi dâng sách Đại Liệt Sử ký toàn thư lên vua Lê Thánh Tông, ông cững nêu rõ quan điểm của mình: “Ngày xưa có sử làm

tn, điển lớn của nước, để chép quốc thống lúc ly lúc hợp, để tô trị hỏa khi thịnh khi

suy La muốn treo gương răn cho đời sau, hả chỉ tố rỡ cơ vi về dĩ vãng ‘Tat phat khen chê mọi điều hay đở, thì người sau mới biết khuyên ran, tat phải nghiên cửu

tốn nhiền tâm thắn, thì trước thuật mới có giá trị, không thể lâm câu thâ, không thể

11

nói dé đảng” và công vide cia nha chép sit la “cét cho thiết thực gon gang, bỏ hét rườm rà hoa mỹ chép đủ công việc vua tôi các triểu, xét rõ nguồn gốc xưa nay của

trị loan ” [14, 20], Như vậy, với các nhà chứu sử, quan điểm của họ là lồn trọng sự

Sang địa hạt sáng tác văn chương, quan niệm “văn di tải đạo, thi đĩ ngôn chí” đã trở

thanh kim chỉ nam cho các tác giả là nhà nho Về vấn để này, nhà nghiên cứu

Nguyễn Lộc viết: “Quan niệm văn học của Mho giáo biểu hiện một cách tập trung trong hai mệnh để cơ bản là van af tai dao va thi đĩ ngôn chỉ Thục ra nói hai mệnh

đề nhưng tựu trung vẫn là một Bồi vì Hong thời gian khá đài, người ta vẫn chưa có

v thục chất cũng chính là đạo” [24,

182] Dat trong bói cảnh ấy, chúng ta có thể hiểu cách viết sử cũng nh sảng tác văn

phân biệt cụ thể giữa văn và thơ Chí ở

how thé trang đại

Thế kí XX và những năm đầu của thế kỉ XXI tỉnh hình trên có những thay đổi Biểu hiện rõ nhất là qua các cuộc tranh luận xoay quanh mỗi quan hệ giữa lịch

sử và hư cầu văn chương, sự khác nhau trong nhiệm vụ của nhà viết sử và người viết tiểu thuyết lịch sử, mỗi quan hệ giữa sự kiện lịch sử và vai trỏ của hư cầu nghệ

thuật, tiểu thuyết lịch sử và nhiệm vụ soi sóng những vẫn để cña đời sống hiện đại,

12

kết hợp với quan niệm sáng tác của tường phái lắng mạn Vì vậy, ông đã ly tưởng hóa những nhân vật trẻ tuổi của mảnh trong đáng Tiêu Sơn, miu tả họ như những anh hùng lý lưởng, Nhà thơ Tú Mỡ đã để

cao lòng yêu nước của dang viên Tiêu Sơn

trong việc phò Lẻ, chống Tây Sơn: “Irong quãng dời ấy, hợ dã tận tụy hy sinh cho

tưởng: lòng yêu nước lòng trung thành, chí khẳng khải, cái nhiệt tình và tinh than ding edi của họ đáng mến phục ” |9, 1756| Còn Hoài Thanh cho ring

“sai lâm chính cúa Khải Hưng là đã ca ngợi một bọn phong kiến suy tàn hoàn toàn

không có tư cách gì đại biểu cho chính nghĩa” và “ca ngợi bọn phò Lê mạt chống

Tây Sơn, Khái Hưng bất chấp cả sự thật lịch sử Đối với một quyền tiểu thuyết lịch

sử thi độ là một sự tùy tiện quá đáng, nhất là những sự thật lịch sử này giờ đây lại qua hién nhiên”Š Đẳng quan điểm ấy, Phan Cự Đệ nêu rõ: “Sự thực những hành động của đám tráng sĩ, lôi trung nhà Lê Irong việc phỏ I.ê Chiêu Thống chống Tây

Sơn đã đi ngược lại xu thể của lịch sử” [9, 176-177] Cả Hoài Thanh và Phan Cự Dệ

đêu không chấp nhận cách viết của Khải Hưng, trong khi Tú Mỡ đánh giá cao tính lí

tưởng pủa những nhân vật trong truyện Quá trình tranh luận ấy họ không chủ ý tới

một vẫn để phức tạp hơn: các đáng viên Tiêu Sơn it nhiễu mang rnảu sắc tâm trạng,

của con người hiện đại thời kỳ 1930-1945 Những nhân vật trong chủ nghĩa lãng

mạn chính là thể giới tầm hén của nghệ sĩ, phát ngôn cho suy nghĩ cảm xúc chủ

quan của tác giã, lả một thứ “chân dung tác giá” Phạm Thái trong lịch sử vừa mang, giấc mộng anh hùng, lại vừa có phong thái của một nghệ sĩ, vừa lì khách cbinh phụ lại vừa là khách finh sỉ Nhãn vật lãng mạn này phủ hợp với tâm trạng của một lớp

thanh niên sau khi cuộc khởi nghĩa của Việt Nam Quốc dan đảng bị tan võ Không

làm được anh hùng ngoài đời thì làm anh lùng trong mộng tuởng Tiêu Sơn tráng sĩ

vi thể mượn lịch sử để chuyển tải tâm sự của một lớp nhả văn lãng mạn mang khát vọng giải phóng khỏi những định kiên, quy phạm cả trong cuộc sống [và có thế cả

quan riệm nghệ thuật]

' Hoài Thanh (1982), “Dánh giá nhân sinh quan Tiêu Sơn tráng sĩ” trong 7uyễ» đập Hoài Thanh, tập 2, Nxh Văn học, Hà Nội, tr.309-310

13

Cũng liên quan tới cuỗn Hoàng Lé nhdt théng chi, nim 1973-1974, trén Tạp

chi Van hoc va Yap chi Triét hoc din ra cudc tranh Iwan gitta cac tac gid Va Due

hon vé vai trò của Ngô Thì Nhậm trong mỗi quan hệ với Tây Sơn Từ một số phân

tích”, Vũ Đức Phúc để xuất “đừng quả In váo những chỗ “hư cấu” của Hoàng Lê nhất thống chỉ và cần phải nghiên cứu lịch sử với một tính thần phê phán sảng suốt, đừng qua tin ở tiếu thuyết” [40, 129] Trong cuộc tranh luận này, có thế thấy Vũ

nhà sử học, ông yêu sầu một sự chính xác, ông,

trong công trình Văn học Việt Nam nửa cối thể

nhận định: “oảng Lê nhất thống chỉ viết về những sự kiện lịch sử, lại chịa ảnh thưởng lối tiêu thuyết chương hồi của Trung Quốc, vì vậy nên nhiều nhà rurhiên cửu hay Jam lẫn, cho đó là tiểu thuyết lịch sử giống như 7a quốc, Thủy hữ của Trung, Quốc Thực ra, nếu ổi sâu vào đặc trưng kết cấu nghệ thuật của nó, không thể gọi Hoàng Lê nhất thông chí là tiểu thuyết lịch sử được, mà phân gợi nó là một láo phẩm

ký sự lịch sử moi dung” [22, 254] Để làm sảng tỏ ý kiến của mình, Nguyễn Lộc phan tích: “Nói đến tiểu thuyết lịch sử là nói đến tưởng tượng, đến hư cầu nghệ thuật Vấn dé quan trạng đối với nhà tiễn thuyết lịch sử là ở chỗ hư cấu như thể mảo để không phả vỡ tính logic của lịch sứ Người viết tiểu thuyết lịch sử không, thắt buộc phải trung thành với tiểu thuyết lịch sử ở cả những chỉ tiết nhỏ nhất của nó,

giả lưu ý: "đó là cuốn sách của họ Ngô nên những điều ca ngợi Ngô 'Thỉ Nhim,

thoi dé biu các tướng lĩnh khác của Tây Sơn như Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân càng khiển chững ta phải cảnh giác” |40, 107] Đội với nhân vật lịch sử Nguyễn Thiệp, Vũ Đức Phúc thẳng thắn bảy tỏ: “Ông ta là một ông già trung hậu, hiển lành, hơi thiển cận, vẻ tàu Một

cơn người bình thường, trang một lức nào đó, có it công với Tây Sơn ” [40, 129]

14

mã chỉ đòi hỏi họ phan ánh trang thực bản chất của lịch sử và quả trình phát triển khách quan của nó Llodng L8 nhất thông chi không phái là tác phẩm được sảng tác theo mét quam tiệm như vậy Cáo tác giả viết về những sự kiện lịch sử vừa mới xảy ra chứ không phải những sự kiện lịch sử xa xưa Tất cá con người, năm thang,

ở đây đều có thực, chính xác, tác giả có ý ghỉ chép một cách trung thành mà khong bia dit didu gi” [22, 255] Nhimg ban khoăn về ¢

¿ loại của Hoàng Tê nhất thống chí vẫn chưa ngã ngũ khi B.L Riptin, nhả nghiền cứu người Nga trong bài Hodng Lé nhất thắng chí và truyền thông của tiểu thuyết Viễn đông” lại cho răng

gọi tác phẩm này là cuốn lý sự ch sử là không thật thôa đăng, Dựa trên việc phân

tích đặc trưng của tiểu thuyết, lịch sử, ảnh hướng và môi quan hệ của vẫn xuôi vùng, Viễn đông, tác giả kết luận: “#oàng Lê nhất thông chí không phải là một bản ghi

chớp có tính: chất biên miên và ruột tác phẩm ký sự, 1nà là rnột cuỗn Tiêu thuyết do

như Nguyễn Thị Lộ, Nguyễn Trai, Quang Trung, Gia Long, Hoang Hoa Tham

Những tranh luận về các tác phẩm nảy đã được Phạm Xuân Nguyên tập hợp trong

cuốn Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp với hai xu hướng chu

Thứ nhất, xu hướng, phần dõi, phủ nhận, chỉ trích và lên án các truyện lịch sử của Nguyễn Iuy Thiệp Liẫu hết các bài viết này không chấp nhận việc hư cầu các nhân vật

lịch sử một cách “tỷ tiện" Đó không chí là việc “hạ bế” thân tượng mà tác piã cẻn bị

“gán” cho cái tội “làm cho diện mạo lịch sử méo mỏ đi”, “xúc phạm tới danh dự dân

tộc” Những “triết học lịch sử” trong truyện của Nguyễn IIay Thiệp chỉ “là bằng chứng,

Tổ rệt về sự nhận thức phiến điện, về một trình độ học vẫn chưa đây đủ ” (Tạ Ngục Liễn), hay “là một cách bản súng lục vào quá khứ” (Nguyễn Thuỷ Ái, Liết như thế cũng

là một cách bằn súng lục vào quá khứ, là kẻ đang chạy theo một cái “mốt di dạng” và

* Tạp chí Văn học số 1, 1984, 31-41.

“xúc phạm nghiềm trọng tới lịch sử và người dọc” (Vũ Phan Nguyễn, Ba lấn đọc Phẩm

tt của Nguyễn 1iuy Thiệp)

Thứ lun, có thế coi là xu hướng Ông hộ, chấp nhận lỗi hư câu lịch sử của Nguy

Huy Thiệp như một sự cách tên trong kỹ thuật viết, phân biệt một cách rõ rằng “dọc văn

phải khác với sử" Ở đây, thay vi mô tả biện Zhực sự thật là một hiện thực nghệ thuật

gid dink, thay vì nhận thức kinh nghiệm lịch sứ là tầm tuông bỗ sung mội cách hình

dung mới về nhân vật và diện mạo lịch sứ Một điều dễ nhận thấy là những người tâm đắc với các sáng tác của Nguyễn Iiuy Thiệp tuy chmra phân tích, làm rõ các khia cạnh cách tân trong kỹ thuật kế chuyện một cách có hệ thống song ral dé cao nhiing cai mot trong nghệ thuật kẻ chuyện của tác giá và thái độ vĩnh danh độc giả như một chú thể tiếp nhận độc lập Còn Trương Hồng Quang và Nguyễn Mai Xuân, trong ý kiến tranh

uyên ngắn Vàng hire đã cho rằng: “Tạ Ngọc Liễn đại

luận với Tạ Ngọc Liễn về

điện cho một lỗi dùng toàn bộ lịch sử để biện hộ cho các vận đề đạo đức, nói đúng hon là những ảo tưởng vẻ đạo đức” [36, 229] Cùng ý kiến trên, Văn Tâm nhận định Nguyễn Huy Thiệp “không viết những tác phẩm truyện ký dễ mình họa sử ký giáo

khoa thư với yêu cầu "chân thực lịch sử thông thường” [36, 292], mà “đưa váo tác

phẩm của mình võ số những chỉ tiết huyền thoại hoang đường” và đó là “kết quả

của bút pháp mang cảm hứng huyền thoại mạnh ruế” |36, 293-296|

Cỏ thể thấy sự bắt đồng ý kiến không nhằm khẳng định hay phủ nhận tải năng của Nguyễn Huy Thiệp mà tập trưng vào các vẫn để: hư sầu — sự thật lịch số, chỉnh — tà trong nhân vặt lịch sử Đỏ là một trong những, biểu hiện của sự cách tân văn học thời

ky moi Mỗi tín hiệu trong văn bản văn chương nghệ thuật có khá năng không đơn

nhật Một nhân vật lịch sử không nhất thiết là một hình ảnh toàn bích Đảng thời, việc

khám phá và lý giải lịch sở bằng, cải nhìn của cá nhân tác giá cũng khiến cho lịch sử trong tác phâm văn chương sẽ không trùng khớp với một số quan niệm vốn có cửa công đồng,

Vào đầu thé ki XXL, tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh cũng trở thành hiện tượng trong phê bình văn học Bộ ba tiên thuyét H8 Quy Ly (2000), Mau

Thượng Ngàn (2006), Đội gạo lên chùa (2011) đã tạo nên dâu Ấn đặc sắc trong, đời

16

sống tiêu thuyết đương dại Việt Nam, ma van dé tranh luận tập trung vào tiểu thuyết

116 Quy Ly Ngay 15/10/2012, Viện Văn học đã tổ chức buổi tọa đảm với chủ để

“[ịch sử và văn hóa qua tự sự nghệ thuật oủa Nguyễn Xuân Khánh” Nhà nghiên

cứu Phạm Toản mở dầu tọa dảm với việc phân dịnh lại khải niệm "lịch sử", “khoa học lịch sử" và “tiêu thuyết lịch sở" Ông cho rằng, lịch sử là người câm đổ đi mất

Người làm khoa học lịch sử cũng chỉ lì người ghỉ chép lại đieo quan điểm của cá nhân họ Chỉ có người nghệ sĩ là chạm đến những khát vọng của lịch sứ, &đơi mớ

những vần dé dn khuất và lau động con ngưài [S7] Y kiên của Phạm Toàn là đề xác Tập một ranh giới tự do cho các nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử, loại trừ những tranh cãi về tính đúng - sai, sự thật - hư cấu trong tiểu thuyét lich sit ‘Tran Dinh Sir cho ring, Nguyễn Xuân Khánh là người có tư lường riêng chứ không mình họa cho tư

tưởng nào khác Ông viết lịch sử là để việt về con người, về những giá lrị nhân văn trong đời sống Nhà nghiên cứu La Khắc Hòa cho biết, ông nhìn thấy ở Kguyễn Xuân Khánh sự đối mới tác phẩm tự sự từ nguyên tắc sử thi trước 1575 sang 1rguyn lắc của tiểu thuyết Đó lá, thay vì "ổn lại" những câu chuyện rnả sỉ cũng biết của một cộng đồng lớn để chuyên sang câu chuyện của mình, về mình [57] Còn

chính tác giả Nguyễn Xuân Khánh thì clúa sẽ ông không viết với tư cách một người

truyền giảo, mà chỉ giới thiệu một lỗi sống trong thời hiện dại Cũng như thê, lịch sử chỉ là cải định treo để nhà văn bày tố những cái nhìn về cuộc sống [S7]

Nhin lai những cuộc trauh luận lrên, có thể thấy có lại khuynh hướng quan xuệm: một là cơi văn chương là mỗ bình phán ánh hiện thực, tức la doi hoi van hoc nghệ thuật phải theo sát và trung thực với thực tế, hai là nhìn văn học như ruột hình

thức nghệ thuật để chiêm nghiệm và suy tư về hiện thực Theo quan niệm thứ hai nay, văn học có thể và có quyền độc lập nhất định với thực tế, với sự thật lịch sứ Thực chật đây là những vân để đã được đúc kết căn bản trong công trình Tiểu tngiết lịch sử (viết trong hai năm 1936, 1937) của Œ Tu — triết gia, nhà văn, nhà phê

bình văn học người Llang-ga-ri Ông cho ring ở lĩnh vực xây dựng tiểu thuyết lịch

sử, tài năng của nha văn bộc lộ qua việc phân ảnh những nguyễn nhân dẫn đến sự

thật trong (rai tim con người, những sự thật mà các biển động của chúng đã bị giới

17

sử học bỏ qua: “Các nhà tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn các nhân vật lịch sử,

vi các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử được trao cho họ sự sống, còn các cả nhân lịch sử thì đã sông” |7, 41] Iuncaoa đã nhân mạnh sự khác biệt giữa tiểu thuyết lịch

sử cỗ diễn và tiểu thuyết lịch sử ngày nay ở chổ: tiểu thuyết lịch sử ngày nay gẫn bỏ với những vẫn đẻ thời sự lớn của thời hiện tại Diễm yếu của tiểu thuyết lịch sử gây nay là: “chỉ bước đầu nêu những đấu hiệu khỏi đầu thuộc về tư tưởng làm chuyển động thời hiện tại mà không vạch ra được những sự kiện ban đầu, cụ thể của

số phận nhân dân, điền ma trong thời kỳ cố điền của nó tiếu thuyết lịch sử đã làm được” [7, 43] Vậy cái gì là quan trong trong tiểu thuyết lịch sử? Theo Œ Tucaes, viết tiểu thuyết không nên biến tác phẩm thành một luận văn lịch sứ mang tính chất giáo huấn và những quy chiếu lộ liễu về hiện tại vi “mỗi quan hệ sinh động với hiện

tại thể hiện ngay chính trơng sự được rnô lã của lịch sử, và tự nó sẽ nói lên” [7, 43 |

e

1.2 Hoang Hoa Tham và cuộc khởi nghĩa Yên

1.2.1 Cuộc đối đầu Việt— Pháp những năm cuối thê kỹ XIX dau thé ky XX

Năm 1858, cuộc xâm lược quản sự dầu tiên của Pháp chính phục để chế An Nam chính thức diễn ra tại Đả Nẵng, Bắt đầu từ đây là thời kỷ “chính phục và bình

đình” của thực dần Pháp Không chấp nhận thân phận nô lê, phong trào kháng Tháp

nỗi lên khắp nơi, từ Bắc dến Nam, nhất là Nam Kỷ Tuy nhiên triều đình phong kiên

đi ngược lại với nguyện vọng cửa quân chúng vả sĩ phu yêu trước Sau thất bại của Nguyễn Trí Phương, triểu đình Tự Đức đã vô đi đất câu hòa, năm 1862 - ba

tính miền Đông, năm 1867 - ba tinh mién Tay,

(IIarmand) nim 1883 va Patonét (Patendtre) nim 1884, đầu hàng thực dân Pháp, gây phân nộ lớn trong nhân dan Tai Hué phái chủ chiên đo Tôn Thất Thuyết đứng đầu, đưa Hàm Nghĩ, dời khỏi kinh thành Huế, ra Tân Sở (Quảng, Trị), hạ chiều Cẩn

ký các Hiệpước Hácmăng

vương tập hợp các nhân sĩ yêu nước tiếp lục chồng Pháp [Hanh dang xuất bôn của

vưa Hàm Nghĩ đã thối bùng phong trào dan tranh của sĩ phu và nhân dân cả nước,

sử gọi lả phong trảo Cần vương Phong trào Cần vương thực chất đã trở thành một

hệ thống các cuộc khối nghĩa vũ trang trên khắp oả nước, kéo đài từ 1885 cho

đến 1896 Mặc dù sau đó Hàm Nghĩ bị bắt, nhưng phong trào Cần vương vẫn phát

18

triển, nhất là ở Bắc Ky và Bắc Trung Kỷ Sau cái chết của Phan Định Phùng (1895), phong trào Cân vương gần như chim ditt 6 mién Trung Nhung ở miễn Bắc, những, cuộc khởi nghữa vẫn Hiếp điển mà tiên biểu là phong trào Yên Thế,

Đến khi hoản thánh chiến địch bình định quân sự, Pháp chuyên sang khai

thác thuộc

la, biến Việt Nam thành xứ thuộc địa nằm trong Liên hiệp Pháp thỉ các phong trào ái quốc chuyển sang ruột hình Hải mới: yêu nước — duy lân Đầu thế kỹ XXX, các nhà nho canh tân, tuy chú trương đối phỏ với thực dân Pháp có thể khác

nhau, sơng đều tán thành việc cải cách văn hóa, mở mang đân tri, nang cao dan khi, phái triển kinh tế để lự cường, với hai nhân vật đại điện là Phan Bội Châu va Phan

Chau Trinh?

Như vậy, kế tù khi thực dân Pháp xuất hiện, phong trào yêu nude & Viét Nam

đã diễn re liên tục, thể hiện ý thức đân tộc, tnh thần chéng ngoại

Những đặc điểm trên đã chỉ phối vào sự phát

nước chồng thực dan, với khuynh hướng viết về chân dung cae vi anh hùng đân tộc,

âm ranh mẽ

in cia van hoc, nhất là văn học yêu

trong đó có nhân val lich sử Hoàng Hoa Thám và cuộc khởi nghĩa Yên Thế

1.2.2 Diễn tiến vẫn tắt của cuộc khởi ngiĩa Yên Thế và vai trò lịch sử của Hoàng Hoa Thám qua nguồn sử liệu Pháp, Việt

1.2.2.1 Sử liệu và ghi chép của Pháp

'Theo Khổng Đức hiếm)”, tải liệu sớm nhất viết về cuộc khởi nghĩa Yên Thể và thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám là cuốn “Giác giữ và thả phì ở Bắc Kỳ Quân đội

® Những năm tiếp Theo đã điền ra Phong trào yêu nước đân chủ công khai của tiểu tir sẵn thành thị và lư sản lớp đưới Họ lập ra nhiều lỗ chức chinh hị như Pigs Nam Nghia dodn, Phục Việt (1923), Hung Nam, Thanh win cao vong (1926), thành lập nhiều nhà xuất bàn

nhw Nam Déng tue x8 (Ha Nội), Cường học thư xã (Sài Gòn), Quan hải lùng tuc (HUẾ), ra

nhiều báo chú liên bộ nh Chuông ran (La Cloche félée), Người nhà quê (Le NhaqHe), An Nam tê (J.a jatme nam) Có nhiều phong trào đâu tranh chỉnh trị gây tiếng vang khả lởn như đầu tranh đòi thả Phan Bội Châu (1925), lễ tray diệu và đễ tang Phan Châu Trinh, đâu tranh đòi thà nhà yêu nước Nguyễn Án Ninh (1926) Cùng với phong trảo đầu tranh

chính trị, tiển tư sản Việt Nam côn tiên hành mốt cuộc văn động văn hóa tiến bộ, tuyên

truyền rộng rấi những tư trởng lự do dân chủ Tuy nhiên, cảng về san, cùng sự thay đổi của điễu kiện lich sử, các phong trào trên đây ngày cảng bị phân hoá mạnh, và cũng rơi vào thoái trao

!® Trong phần sử liệu và ghi chép của người Pháp về Hoàng Hoa Thảm, chúng tôi chủ yếu dua vao cudn Hoang Hoa Tham (1136— 1913) của tác giả này

19

ehting ta d Yén Thé” (Pirates ct rebelles au Tonkin Nos soldats au Yen The) do dai

ta Frey, người trực tiếp chỉ huy chiên dịch đánh chiếm đổn Liễ Chuối (điển ra từ cuối tháng 12/1890 đến đầu tháng 1/1891) viết, Cuốn sách xuất bận tại Pan nắm

1892, Ngay trong phản mở dầu, người viết dã mô tả khả kỹ về dia ban và vị trí chiến lược của vùng Yên Thẻ, những hoạt động chồng Pháp quyết liệt cùng những,

chiến công, những địa đành nhự Hồ Chuối, Cao Thượng, Dương Sắt, Phủ Khé,

nhất là khu vực Hữu Thượng với các làng Thuống, làng Mạc, làng Vàng mà

nghĩa quân Yên Thẻ đã giành được, đặc biệt trong khoảng một năm từ tháng 6/1890

đến tháng 6/1891

Gan với thời điểm xuất hiện tải liệu ghi chép của Lrey là cuốn “Những cuộc hành quân tại Bắc Kỳ” (Opárationms militaires au Tonkin) tác giả Chabrol - sĩ quan Pháp xuất bản lại Paris năm 1896 Cuốn sách ghú lại quá trình xâm lược bình định

xứ Bắc Kỳ của người Pháp Trong những ghi chép của mình, Chabrol đã mô tả khá

ky vé Hoang Hoa Thám và những hoạt động của nghĩa quân Yên Thể, trong đó thần ruạnh tới phạm vì và víng ảnh hướng của người (hủ lĩnh cũng như nghĩa quân

khá rộng: Từ Bắc Giang, Bắc Ninh đến tận Hả Nội Chabrol cho rằng vai trỏ thực

sự của Đề Thám được khẳng đính vào năm 1894, sau cái chết của Đề Nấm và sự

phân bội của Bá Phức Trước dó, Để Thám chưa phải là đối tượng của người Pháp,

phái đến một loạt sự kiện như trận đánh ở lỗ Chuối (18/5/1895), lang Nua

(17/8/1894), Cau Ré (22/8/2894), Ao Khuya (9/9/1894), Dé Thám bất được hai

người Âu thi vai trỏ của ông mới thật sự trở thành môi lo thường xuyên của chỉnh quyển thục đân Vụ bắt cóc này đã din đến việc ký kết ngày 23/10/1894 giữa Dễ

Tham và chính quyền bảo hộ [52, 34-35]

Nếu như cuồn sách của Chabrol có tính chất khảo cứu về giai đoạn đầu của cuộc khỏi nghĩa Yên Thể thì “Người đương thời Dễ Thám ” (L'homme đu jom Le

De Tham) do Malivemey, chủ búi báo Tương lai xứ Bắc Kỳ (Avenir du Tonkin),

xuất bản tại la Nội năm 1909 lả tập hợp một khối lượng lớn tải liệu sinh động Trong cudn nay cé những bức ảnh chụp phong cảnh Yên Thẻ, Đẻ Thám, các thủ Tĩnh nghĩa quân cùng địa thế đến Phn Xương Phần đâu cuốn sách tóm tắt sơ lược

20

về nguồn gốc, tiểu sử Đề Thám và hoạt dong của ông trước năm 1909 Phản hai của cuốn sách là tập hợp đây đủ những điện tín, bải tường thuật, hoặc những bai bình luận ngắn của các phóng viên báo Tương lai xứ Bắc Kỳ gũi về từ Yên Thế Phan ba

lã tập hợp những bải phỏng sự dai của phỏng viên Rerverony gửi về từ Yên Thế

miêu tả diễn biến chiến sự nơi đây Diễm nổi bật của cuốn sách này là tính cụ thê,

sinh động về hình ảnh và số Nệu cũa quâu đội Pháp khi tham gia chiến trưởng Yên

Thế [52, 40]

THai mươi mốt năm sau khi phong trào nêng đân Yên Thê châm đút, năm

1934, Bouchet, nguyên Đại lí Nhã Nam, đã cho xuất bản cuốn “Ở Bắc Kì Cuộc đời

phiêu lưu của iloàng liaa Thám, tướng giặc” (Au Tonkin La vie aventureuse de Hoang Hoa Tham, chef pirate) tại Pháp Eây là táo phẩm trình bảy khá hoàn chỉnh

về cuộo khởi nghĩa Yên Thể Tác giả cúng cấp những dữ liệu về nguồn gốc Để Thám, nêu ra những nét cơ bản về lịch sử chính trị của đất Yên Thể trước khi có sự xuất hiện của người Pháp Phân cèn lại của cuốn sách là tường thuật những điễn tiiển của cuộc khởi nghữa Yên Thể cho đến khi Để Thám bị hạ sát Trong cuỗn sách này Bouchet có nhiều thư từ trao đổi giữa Hoàng Hoa Thám với nguời Pháp trong, thời gian hòa hoãn, những văn bản của Thông sứ Bắc Kỳ Morel hoặc Công sứ Bắc

Giang liên quan tới Hoàng Hoa Thám như: 7w của Hoàng Hoa Thám gửi giới sĩ

quan và nhà cẩm quyền Pháp (12-1990), thư của Thiếu tướng DOuchemin gửi toàn

quyền Đông Dương Rousseau |52, 681|, Các thư của đại tá alliêni gữi Hoàng How Tham |53, 688-690], Thư trao dỗi trong năm 1008 [53, 692-694], Lời chức

tựng nhân đại thọ của Hoàng Hoa Tham tai dén thê [52, 699-701] Có th nói đây

là cuốn sách chứa đựng nhiều yếu tố hiện thực hơn so với các cuẳn mả người Pháp từng viết vẻ Đề Thảm trước đỏ [52, 42]

Cuồn “7ấn thảm kich Phap 6 Déng Duong” (La tragédie francaise en

Tnđochine) của BanhoueL xuất bản tại Pháp năm 1948 viết về những biển động của

xã hội An Nam khi của chính quyển Pháp thiết lập chế độ thuộc địa tại đây Chương,

Để Thám là hếi ức cuộc khởi nghĩa Yên Thể khi tác giả còn phục vụ trong

Việt

quân đội Pháp vào những năm đầu thế kỷ XẤX và am gia vào cuộc hành quân ở

21

Yên Thế Tác giả đã dễ cập tới rất nhiều khía cạnh của cuộc khởi nghĩa Yên Thể, nghĩa quân, tải năng quản sự của Để Thám vả cơn người ông Ông đánh giá Dé

Thám là “một lên cướp có tài và có nhân cách” trong cuộc đối đâu với chính quyền

thực dân

Năm 2009, tại Pháp, nhà xuất bản L Iarmattan đã án hành cuốn Để Thớm (1846-1913) - Mội chiến xĩ kháng chiến chống lại chế dộ thuậc dịa Pháp (Le De

‘Tham Un résistant vietnamien 4 la colonisation francaise) ctia Claude Gendre'",

Tác giả là cháu của một người linh trang đội quân viễn chính Pháp từng tham gia chiếu dịch Yên Thế Hỏi ức về cuộc chiến đã được người lính Tháp ghi lại và hơn thể kỷ sau, cháu của ông - tức tác giá đã tập hợp, sàng lọc xếp sắp và kết nổi lại thành tác phim nay Ngoai phan Mé dau và Ki luận, cuén sách có L3 chương, tái

tiện lại toàn bộ tiểu sử người anh hùng cùng những hoại động của ngiữa quân Yêu

Thế Dáng chú ý là táo giả có một cách nhìn nhận đánh giá mới vé tướng quân Dễ

Thám, không gọi ông một cách miệt thị là nướng cướp [13, 5-6]

Điểm qua những lài liệu ghỉ chép của người Pháp về Hoàng Hoa Thám và cuộc khởi nghữa Yên Thế, có thê thấy số luợng không phái là it, thải độ, cách nhìn

về nhân vật, sự kiện lịch sử này cũng không tắn đã đồng thuận và có sự thay đổi

theo thời gian Đặc điểm này sẽ được trình bảy rõ hơn ở những chương sau

1.2.2.3 Sử liệu và ghi chép của Việt Nam

gian có, hồi ký có Trong phạm vỉ luận văn này, chứng tôi xin được đê cập tới một

số văn bản ghi chép đã được giới nghiên cứu sử học cũng như đông đảo người dân thùa nhận, và đề tiện cho việc khảo cứu, chứng tôi xin trình bày những sử liệu này ở

hai thời điểm: trước rắu: 1945 và sau năm 1945

" Nam 2014, Nxb Thẻ giới đã in bản địch tiếng Việt (địch giá Xguyễn Văn Sự) của tác phẩm nảy cùng với một số tư liệu khác do Trương 5ÿ Hùng biên soạn thánh cuên sách có

nhan đề Đề †hám chẳng chế độ thuộc địa Pháp (1846-1913)

22

Tnrée nim 1945, ghi chép vé Hoang Hoa Tham trong tai liệu của người Việt,

sớm nhất có thể nói là Neve trung thu ota tac gi Phan Hội Châu kể về sự kiện tìm

gặp Hoàng Hoa Thám ð Phần Xương năm 1903 Tại đây, Phan Bội Châu được

ic

bộ tướng của cụ Hoàng như Cả Trọng, Cả Dinh, Cá Huynh tiếp đón và bua sẽ

thưởng ứng phong trào của Phan nếu Trung kỳ khởi sự Sự kiện này được đề cập ở 1nột số chương của Ngực trưng thức

- Chương IV - ¿ta thăm Hoàng Hoa Thám rồi vô Nam kỳ

Trong chương nảy, Phan Bội Châu có nói vi những li do cá nhàn nên cụ Iloàng chưa ra gặp mặi Tuy vậy, để đáp lại thính ý của Giải San, Hoàng Hoa Thám đã cho

bộ tưởng của mình tiếp đòn, và tại đây, Phan lội Châu đã quan sát thấy khu căn cử Thần Xương được nghĩa quân Yên Thế xây dựng với ý đồ chiến thuật sẵn sàng

- Chương XII — Gặp mặt Hoàng Hoa Thám kế về cuộu trặp gõ giữa Phạm Boi Chau

và Ioàng Iĩoa Tham trong lin thir hai tac gid dén Phén Xương Cuộc gặp lần này

đã đi đến một số giao ước giữa hai vị lãnh tụ của hai phang trảo yêu nước tiên biếu

dau thé ky XX”

Nam 1935, bio Ngdy nay cia nhom Ty Lye Văn Đoàn cứ Việt Sinh và Trần

Trung Viên lên làng Chũng và làng Cao thuộc phủ Yên Thế, tĩnh Bắc Giang khi đỏ

để gắp gỡ, khai thác tư liệu từ các thân nhân, nghĩa sĩ Hoàng Hoa Thám Trở vẻ Hả Nội, Việt Sinh có phòng sự Đóng người Yên Thế, Trần Trung Viên có Cầu lồng

Tên Thế (hai văn bản này sẽ được đề cập cụ tu

ở những chương mục san) Công

nm nay Trịnh Như Tâu tự mình lên Yên Thể đẻ khai thác tư liệu và kết quả la Bac Giang địa chí ra đời”, Phần việt về Dễ Thảm, ngoài vay mượn những sử liệu và ghỉ chép của người Pháp xuất hiện thời bây giờ, tác giã còn lấy từ những câu chuyện dân gian vẻ Hoảng Hoa Thám Tuy nhiên quan điểm của người viết nghiêng, về

!° Chân đụng Hoang Hoa Tham con trở lại một lần nữa trong tác phẩm vẫn chương Chân trởng guân của Phan Bội Chiu, tic phẩm này sẽ đề cập tới ở những chương sau

'3 Bắc Giang địa chỉ gồm sắu chương, tái hiện lại dịa hình, nhân vật lịch sử và vẫn vật của

xử Bắc Giang Theo Nguyễn Văn Kiệm: “Bắc Giang địa chỉ của Trịnh Như Tâu việt vào

những năm 1930 của thể ký XÃ Ông vốn là thư ký tòa sử Hải Dương, Bic Giang 1a qué

của ông, do đó có điều kiện sưu tâm, tập hợp nhiễu tài liệu cụ thể” [52,17]

23

nguồn tài liệu của người Pháp Có khả năng do là thư ký của tòa sử, nên với một

trường hợp nhạy cắm vẻ chính trị như lloàng lioa Thám, éng phải giữ sự đẻ dặt

trong khơn chế, bình luận, bày tô quan điểm cả nhân chăng?

Sau năm 1945 ach cai trị thực din cham đút, dặc biệt là sau 1954, việc tìm

hiểu vả đánh giá về [loang Iloa Thảm ở Việt Nam cỏ những bước chuyển rõ rệt

Năm 1958, Hoàng Hoa Thám và phong trào nâng dân Yên Thể do nhôm các nhà sử

học Đình Xuân Lâm, Nguyễn Văn Sự, lần Hồng Việt biên soạn là kết quả của

những đọt khai tháo, sưu tâm tài liệu, hiện vật về Hoàng IIoa Thám đo Tỉ văn hóa

tuyên truyền tính Bắc Giang 16 chức từ 1956 Cuốn sách đã trình bay toàn điện về cuộc khởi nghĩa Yên Lhế, cung cấp những trị thức được khai thác từ nguồn tài liệu

thành văn và tải liệu tại chỗ Vì vậy được sử đụng trong các sách giáa khoa sử học ở

avi cấp học,

Sau sự xuất hiện của 7/oảng 17oa Thám và phong bào nông dân Yên Thể là cuốn Tùm hiểu Hoàng Hoa Thám qua một số tài liệu và truyền thuyết” của Tôn Quang Phiệt thực hiện năm 1963 Tác giá đã thu thập nhiều nguồn tải liêu bằng tiếng Pháp và tiếng Việt để dựng lại lai lịch Hoáng Hoa Thám Trong lời tựa, người viết nêu rõ: “Hoàng Hoa Thám đã được đặt đúng vào địa vị xứng đáng trong lịch sử chống Pháp của nhân dân †a”, song cũng cần “tìm hiểu nhiều hơn nữa về moi khia cạnh của nhần vật và thời đại ông” [38, 12] Cuốn sách chia làm 3 phân: phần thử nhật tái hiện Lai ich Dé Tham, phần 2: Cuộc chiến đâu chống Pháp của Hoàng Hoa Tham va phin 3: Hodng Hoa Thám trong lịch sử chống Pháp của nhân dân Việt Nam Phần đánh giá về vị trì của Hoang Hoa Thám trong lịch sử chống Pháp

của nhân dân Việt Nam, tác giả đã phân tích, 1í giải vì sao cuộc khởi nghĩa Yên Thể

tốn tại được lâu như vậy trong khi các phong trao yêu nước khác chỉ tổn tại trong, khoảng thời gian ngắn Hên cạnh đó, tác giả cũng nều ra những nhược điểm, như

tính cục bộ của cuộc khởi nghĩa, thành kiến cũa Hoàng Hoa Thám với những người

có học má ông thường gọi là bọn do đài Vì vậy, vào đầu thế ký XX, phong trào

$6 Văn hón thông tin Hà Bắc xuất bán năm 1984 - nhan dip kì niệm 100 năm khói ngiữa Yên Thể) [38, 7]

24

Duy Tân hội Đông Kinh nghĩa thục nỗi lên râm rộ khắp cả nước, nhưng vùng Yên

‘Thé vẫn đứng ngoài cuộc Lúc lả, Dễ Thám đã không theo kịp bước tiến của thời

đại mình, mà lế ra, nếu ứng xứ kháe đi thi có lố cuộc khởi nghĩa Yên Thể còn tan lại

lâu hơn nữa

Sau này, trong cuốn Phong trào nông đân Yên Thế chẳng thục dân dân Pháp

xâm lược (1884-1913) của Nguyễn Văn Kiệm, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà

Nội ấn hành năm 2001, tác giả cũng đồng quan điểm trên,

Cuốn /Màng Hoa Thám (1836-1913) của Không Dùc Thiêm xuất bản năm

2014 có thể cơi là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, toàn điện rất vẻ Hoàng loa Thảm và khởi nghĩa Yên hế Cuốn sách có 11 chương, ngoái ra côn có phan giới thiện Các nguồn sử liệu về Hoàng Haa Thám và cuậc khởi nghĩa Yên Thế, và phân phụ luc (những thư từ, văn liệu liên quan đến Hoàng Hoa Thám) Ở cuốn sách nảy, ngoài phân tư liệu đã được công bố trước đây, tác giả đã bố sung rất nhiều

điểm mới để làm rõ thêm nhân thân, lịch sử Hoàng Hea Thám và vùng đất Yên Thé,

tối cảnh của xã hội nói chưng thời kỉ cuối thể kỉ XI, dầu thé kj XX Với những, phân tích, đánh giả tí mí về yêu tế chỉnh trị, lịch sử, xã hội liên quan trực tiếp, hoặc giản tiếp lới diễn biến phong trào tông đầu Yên Thế, vị trí, vai trò của người thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám, công trình có thể cung cấp cho độc giả cái nhìn toàn cảnh,

đa diện, cò chiều sâu và giải quyết những, nghĩ vẫn vẫn còn tên tại về nhân vật lịch

sử Hoàng Hos Thám và cuộc khởi nghữa Yên Thế Ở chương Đánh giá và luận bàn,

tác giả Không Đức Thiêm dã dễ xuất cách dánh giá khoa học hơn về Hoàng Hoa Tham cing nhu khởi nghĩa Yên Thể Tranh luận với ý kiến của Tôn Quang Phiệt và Nguyễn Văn Kiệm về nguyên nhân thất bai của nghĩa quân Yên Thế là “tính hạn

liẹp, báo thú, thêm chí lạc hậu trong ý hướng hảnh động nó làm cho cuộc khởi nghia trở nền thụ động và bị cô lập” [52, 612], Không Dứo Thiêm cho rằng “các tác

giả chưa đái Hoàng Hoa Thám cũng như phong trào Yên Thể vào đứng bối cảnh lịch sử, và nhiều sự việc xây ra từ cuối thể kỉ X1X, đầu thể kí XX được do bằng tim

thước của những năm 50, 60 của thể kỉ XX" [S2, 651] Tác giả đã đánh giá thành

công của khỏi nghĩa Yên Thể ö 3 nhân lố: #uứ nhất là vai trò của người lãnh đạo:

25

“nhà quân sự có tài, có nhân quan sảng suốt, phù hợp với diễu kiện lịch sử dương, thời” và một người như thể “mỗi thể kĩ chỉ xuất hiện một lần thôi” (Barthouet)

153, 644] Thứ hai là nghĩa quân Yên Thể là một tập thể có tính kỹ luậi, quả cầm và

thiện chiến, có sửc chịu dựng trước khỏ khăn gian khổ, khỏng sợ hy sinh, được

nhân đân tin tưởng và ủng hộ Thứ ba là cuộc khởi nghĩa không chỉ xây dụng căn

cứ thủ hiểm ở núi rừng Yên Thể, ở các xóm làng chiến đâu mà còn tạo niên cả vành:

đai báo vệ (Báo Lộc), nit lui (Lam Đáo) vá mớ rộng địa bản hoạt động sang, cả Phúc

Yên Những cuộc khỏi nghĩa do Dẻ Thám lãnh đạo vẫn có những hạn chẻ nhật định, 1â một trong những hạn chế đó là “cát cách phong kiến”, đặt trong bối cảnh Việt Nam lúc đó, không thể không thất bại trước sức tân công dồn đập vả ác liệt của kế

thủ đang ở thê áp đảo Như vậy, tập chuyên khảo này được coi như iä tống hợp về

xnặt Iự liệu, đảnh đâu một chặng đường trong quá trình nghiên cứu về Hoàng Hoa Thám và cuộc khởi nghĩa Yên Thế

Tiên kết

Có thể thấy mới quan hệ lịch sử - văn chương là một hiện tượng phổ ö Việt Nam, mối quan hệ nảy trong thời kỷ trung đại lại càng mật thiết, bởi quan niệm: trước thuật không rạch rời văn - sử - triết Đên cạnh một thực tế phức lạp như vậy

của mỗi quan hệ lịch sử - văn chương, cả phương đông và phương Tây lại cỏ

những quan niệm có tính ly thuyết khả đặc thủ về mỗi quan hệ này Theo thời gian

và không gian, những lý thuyết nảy cũng không lãnh tại Tác phẩm văn chương về

lịch sử là quả khử nhữa bỡi nhà văn Lịch sử dó có thể thánh phương tiện dễ nhà vẫn bộc lộ tư tưởng, quan niệm hoặc về thời đại mình đang sống Cũng có thê lịch sử đó

là những sự thật đã điễn ra, hoặc sự thật nửa hư cầu

Nhân vật lịch sử có thật Hoàng Hoa Thám của Việt Nam những năm cuối thể

kỹ XI, đâu thể kỷ XX đã thu hút sự quan tâm của cả hai phía Việt-Pháp vả trước tiết là người Pháp, song bên bí thì lại là của người Việt Nam Đó là một trong những

nguồn tư liệu quan trọng để cdc nha van phục dựng hình ánh ổng thành một nhân vật trang nhiều tác phẩm văn chương.

Chương2 Lioăng Hoa Thâm trong câc phiín bản văn chương Việt Nam trước 1945

241 Large thu!

cdc phiĩn han vin chương Việt Nam về Hoăng Hua Thắm

Như đê nói ở phần “Lịch sử vẫn đề”, sớm nhất trong sâng tâc văn học vẻ

Tuảng Hos Thâm lă truyện Chđn tưởng quđn của Phan Bội Chđu Truyện đăng trín

Binh sự Tạp chí ở Hăng Chđu (Lrung Quốc) năm 1917?! Khi vị “Chđn tưởng quđn” xuất hiện cùng lă lúc tiếng trống Cđn vương đê tăn lụi Thời điểm viết Chđn tướng

quđn lă lúc Phan Bội Chđu môi ra khối nhă tù Quảng Đồng, chưa có cơ hội trở về

nước, ông đê chọn câch dùng ngỏi bút đề tham gia văo phong trâo ải quốc cứa dđn

tộc

ước sang thời kỳ Mặt trận Dđn chủ, giữa những năm ba mươi của thế kỹ XX,

tỉnh thần dđn tộc bộc lệ mạnh mí vă công khai trín câc trang viết của câc nha vin,

nhă bảo, đặc biệt lă câc tâc giả thuộc hai trăo lưu: văn học yíu nước — câch mạng vă Tuện thực phí phân Trong hai năm 1935-1936, liín tục xuất hiện câc sâng tâc đề tăi

lịch sử" Lịch sứ quđn Đồ-Thâm Yín-Thể của Ngõ Tất Tổ vă L.T.S ra đời trong, không khí đỏ Truyện kể theo phong câch dan gian về cuộc đời Hoăng Hoa Thâm Dang như tín gọi, 20 chương của Zịch sử Quđn Đề-Thâm Yín-Thế phan ânh cuộc

dĩ Lloang Loa Thảm từ tuổi du thơ cho tới khi #ờm thiíng Yín Phd về chôn rừng

xanh nghỉ ngơi vĩnh viễn Không gian của truyện chủ yếu diễn ra ở vùng Yín Thế

vă Thâi Nguyễn, nơi thưởng xuyín diễn ra những cuộc đối dđu quđn sự giữa nghĩa quđn Yín Thế vă chính quyền thực dan

Không hẹn mả gặp, cũng năm năy Trần Trung Viín — tac gia ctia bĩ sach Van

đn bảo giâm đê lín Yín Thế, vừa khảo sât thực địa, vừa ghi chĩp vă cho ra đời the

1, 42, 43 từ thăng 9 đến thăng 11 cũng với hai tâc phẩm nữa lâ Tâi sink sinh vă Tước ẳ

lioang lloa thâm — #ỉm: xẩ: của núi rừng Y‹

'S Như: Nguyễn Tử Siíu có ?rấn Nguyín chiến kỳ, Việt Thanh chiến sử, Hai Bă dinh

giốc , Đình Gia Thuyết có Nươn cờ văng, Phạm Minh Kiín có Lý Thường Kiệt, Trần Thanh Mại có Ngỏ Vương Quyín, Dăo Trinh Nhất có Phan Định Phúng, Ngõ Tắt TẾ

tiểu thuyết Vuø Hảm Nghĩ với việc kinh thănh thất thi,

phẩm Cẩu vồng Yên Thé (con goi la Truyện Để Thám) Truyện dược đăng trên Phụ truong Ngo báo, với 34 chương nhỏ, mỗi chương kề về một sự kiện của Dễ Thảm Tioặc những sự kiện liên quan trực tiếp lới Hoàng Hoa Thám Chọn lối viết chương, hồi, ít nhiều ánh hưởng từ lỗi kể của sử truyện, Cấu vồng Yên Thế của Trần Trung, Viên về cơ bản lây từ các tải liệu lịch sử liền quan đến phong trảo Yên Thê của người Pháp, nhất là hai cuỗn Cuộc đời nhiêu lưu của Hoàng Hoa Thẩm, tưởng giặc

(La vie aveutrireuse de Hoang Hoa Tham, chef pirate) cia A Bonchet - dai li Nha Nam, và cuồn tiểu thuyết “Giặc Hoàng 1Taa Thảm” (IToang [loa Tham Pirate) của Paul Cháck đang lưu hành ở Việt Nam bây giờ Về cơ bản, Cầu vồng Yên Thế của

‘Tran Trung Viên nằm trong phạm vị của tải liệu người Pháp

Chon thé loại phóng sự cho câu chuyện của mình, với Bóng người Vên Thá,

Việt Sinh đã lái hiện chân đụng Đề Thám quá hội ức, kỷ niệm của những người thân, bê bạn và người dân vùng Yên Thể Cuộc trò chuyện với ông Iloàng IHữu Vi — con trai côn lại của Để Thám, bà Lí Chuột - người từng nuôi ông Hoàng Hữu Vị,

ông Thống Tận — một tướng của Để Thám năm xưa và là bỗ vợ ông Hoàng Hữu Vĩ

đã đem lại hình dung về con người và không gian của một thời lịch sứ đš qua Hỏi

ức về “bóng người Yên Thể” năm xưa hiện lên mỗi lúc một đậm trọng lừng cuộc déi thoại, từng bước chân của tác giả khi về thắm cảnh cũ

Tiểu truyện danh nhân Tôn Thất Thuyết và những văn thân trong phong trào Cân vương của Cô Nhị Tân xuất hiện lần đâu năm 1943 là tập hợp những câu chuyện vẻ các văn thân, sĩ phụ yêu nước phong trào Cần vương chồng Pháp vào tiửa cuối thể kỷ XIX, dau thé ky XX Trong phân viết

đã đã lựa chọn những sự kiện, những chiến công tiêu biếu cũng như thất bại của

ằ TIoàng Tloa Thám, tác giả

cuộc khởi nghĩa Yên Thế để khắc họa lên chân dung lịch sứ vả cải chết của nguời

anh hùng,

Có thể nói, việc xuất liệu những phiên bản văn chương viết vé Hoang Hoa

‘Tham néi riêng, cũng như tiểu thuyết lịch sử nói chưng vào những nẽm 30 của thể

!? Năm 1969 được cơ sở xuất bán Phạm Quang Khai in lại, lưu hành ở miền Nam Đến

năm 2015, Công ty Cổ phần Sách Alpha đã xuất bản lại tác phẩm trong chương trình triển khai dự án Góc nhìn sử Việt

28

kỹ XX liên quan rất mật thiết đến tình luồng xã hội bây giờ Đó là sư kiện Mặt trận 1ình dân tại Pháp dang thing thé, chính sách cai trị của Pháp ở cáo nước thuộc địa,

trong đó có Đồng Dương được nới lông hơn Và những ảnh hưởng ngày công rố

Pháp Sinh ra và trưởng thành trong thời kỳ “bão tấp đau thương” ấy, nhà chí sĩ Than Bội Châu không thẻ ngồi yên Là nhà nho tiến bộ, cùng với việc nhiên nam

bên lầu ở nước ngoài, đọc Tân thư, Tân văn, Phan Bội Châu Liếp thu được những

luồng tư tưởng mới mẻ, và nhận thức một cách r6 rệt về tầm quan trọng của ngòi hút văn chương trong công cuộc vận động cách mang

Thư đã nói ở trên, Phan Bội Châu viết Chân tưởng quân trong hoàn cảnh bị

cách li với phong ảo ái quốc trong nước Trước gương hy sinh của nhiều đồng chí, ông thấy có trách nhiệm phi lại cho cho đời sau biết vẻ họ: “đành lây nước mắt mài mực, lấy máu thắm pha son, lượm những sư việc của những người đã chết trước, chép thánh quyển sách nhỏ, gồm những truyện ngắn, luôn luôn mang theo bên xnình, sớm lối đốt hương, cúi đâu cầu khẩn, để tỏ chút lòng mất mãi không quên” 146,6] Chân tướng quân (viết bằng chữ Hán) in ở Trung, Quốc và thành một kiểu tài liệu tưyên truyền cô động ái quốc Như vậy có thẻ nói đổi tượng mả tác giả hưởng tới là tầng lớp sĩ phụ, trí thức - những người dẫn đạo cuộc đâu tranh cách mạng Trong bối cảnh khúng bố gắt gao của chính quyên thực dân với các phong, trảo yêu nước bấy giờ, không khởi có những dao động về tỉnh thân, Phan nhận thây việc lây những nhân vật lịch sử ngay trong nước mình, mã là người cùng thời đại,

đã “treo gương”, sẽ có những tác động tích cực Thử nhất là khơi lại tình thần đâu tranh của trí thức, sĩ phu đang hoang mang sau thất bại của những phang trả yêu

xước Thứ hai là giá gẫm ở họ riềm Iin tưởng họ sẽ tiếp Lục là người “dẫn đạo” chơi

29

quan ching nhân dân, thu lại non sông của tổ tiên Thứ ba, đây cũng là cách dễ tác giả bảy tố lòng yêu nước, niểm tự hảo, tự tôn đân tộc và khót vọng mãnh liệt vẻ tương lại đối nước của mình:

Nếu sơ thời gian ra dời của truyện (1917) với khoảng thời gian kết thúc cuộc khối nghĩa (Hoàng Hoa Thám hy sinh nấm 1913) thì mới vốn vợn có 4 năm Kẻ về

thân vật lịch sử này, Phan Bội Châu dã tựa theo mồ hình truyện về thánh nhâu quản:

tử Bút pháp trang đại khi viết về loại nhân vật này đều dùng kiểu phỏng đại tô đậm

znàu sắc thân kỳ, phi thường, đặc biệt là “liệt kê một số đặc điểm phi thường về

inh than và những năng lực khác của nhân vật

truyện phât nói được cải thân thái, tính cách nhân vật, hoặc mang tính dự bảo về

tương lại nhản vật, hoặc thể hiện mục đích viết để truyền bá, “treo gương” đạo đức Thẻ loai liệt truyện là lời kể toàn bộ, có đầu đuôi cho nên người ta thường chủ ý dén gia thể, với quan niệm pbức đm, đến dạo đức, theo quan niệm cương thường, đến sự nghiệp quá trình thành đạt trong cuộc đời Ở liệt truyện cũng chủ ý

“khắc hợa một vải rét tính cách liêu biểu nhưng với thái độ nghiêm chỉnh, súng kinh, người viết có thẻ có mặt nhưng tự kiểm chẻ, giữ thái độ khách quan, tôn trọng, với nhân vật, có bình luận, nhưng phải hết súc gọn, hầu như bằng một số thuật ngữ xếp loại định sẵn hay bằng cách dừng điển tích, gây liên trổng đến mệt hình ânh có sẵn trong, sử sách” [19, 174] So sánh với liệt truyện truyền thống, người đọc có thẻ thấy nhiều điểm tương đồng trong cách viết truyện của Phan Hội Châu khi mô tả

Tinh thé, isdn mạo khác nguời của thân vật: “Tưởng quân thân hình te lớn, bước

đi rắn chắc nhưng nhẹ nhàng không có tiếng động Nằm ngồi đều không rời sing

đạn, chỉ nhìn qua cũng biết là mốt vị hồ tướng”: “tỉnh nết can dam, tai tri, có thể bắt

gà của người ta giữa bam ngày mà không ai biết” 46, 20J Tả hình nhưng để tả thần,

30

chan dung, tinh cach, tai nang nhân vật đã bộc lộ được thần thái khác người, khẳng, định tái trí, sự nhanh nhẹn của [long Loa Thảm Chẳng hạn như động cơ “bắt gà”

của nhân vật: “Bất được bao nhiêu gà, đều đem cả về cho các bạn chăn trâu, rồi

cùng tụ hợp nhau riẫu nướng củng ăn với nhau rất vui vẻ Ngài thường nói: Gà của nhà giàu nuôi là để cung phụng cho bọn anh em chúng tôi, nếu anh em không đòi tiôi, thì tôi lấy lam gi” [46, 21] Qua đó, lác giả nhắn mạnh phẩm chất nghi hiệp

của người anh lùng tử thủa nhỏ

Vẻ xuât thân của nhân vật, nên các tác giá thời trung đại chú trọng khắc họa sự

xuấi thân mang nhiều yêu tổ phí thường, kỳ vĩ, khi qua đời thường biển thánh, thủ truyện Chân trắng guân cỏ cách viết moi mé hon, Dé dem lại tỉnh khách quan, tác

giả đã miền tả qua lời kế của người khác: “Trong thôn có một cụ lão nêng đã ngoài

bây mươi tuổi, tính tình chất phác, bại biết rất cặn kẽ nhiều chuyện về tướng quân tôi hỏi thăm cụ về chuyện gia đình của tướng quân ” [46, 20] Qua lời kẻ

của lão nâng, xuất thân của người anh hùng Hoàng Hoa Thám không hoàn toàn kỳ

bí, phí thường: “Người mới sinh ra dã mất cha, mẹ thì nghèo khổ, lưu lạc lới đây,

nương tựa vào nhả họ Hoảng 6 tuổi mẹ chết, cha nuôi cũng chết, bo vo cdi cut, di

ở chăn trâu, nhà nghèo không có khả năng đi học ” [46, 20] Các nhân vật anh trùng trong văn chương quá khú thường “bộc lộ tải năng thiên phú”, dặc biệt là khả

năng ứng đối nhanh nhẹn, qua thơ văn có thẻ “đánh giả được phẩm chất và năng

tực” của nhân vật Côn với Hoàng Hoa Thám thì là “tmột vị Chân lướng quân mà

không biết dược một chữ quẻn” [46, 20] Nhân vật Để Thám của Phan Hội Châu, theo cách mô tả đỏ, có những nét gần gũi với các nhân vật người anh hùng xuất thân

bình dị như Thánh Gióng, Thạch Sanh, của người Việt, Đăm Săn của người Ö-đề, -Đăm-o-tit của người Cả tụ

Lai lịch của Iloàng Hoa Thám được thuật lại theo lời kế của nhân vật trong,

truyện Qua đó, tiểu sử của Hoàng Hoa Thám hiện ra đan xent giữa

thự Yếu tô “hư” ở đây có thể hiểu là “hư cấu”, “truyền thuyết hóa” nhân vật bing những chỉ tiết khác thưởng xuất chúng Kế về hoàn cảnh xuất thân của người anh

này là bậc danh nho đương thời, kẻ kia là bac trâm anh thế phiệt Song ngảy nay,

không biết bao nhiều ké đã lúc nhúc quy lạy trước quân giặc, xung hồ quân giặc là trời, là Hoàng để Mã một vị tướng quân canh liệt hiệu ngang chống giặc trong mây mươi năm nỗi tiếng anh hủng, lại là một con nhà ngơ khổ cối củt! Họ tự khoác lac khoe khoang là đòng đối qui quyền, là tầng lớp học thúc, họ có biết trong thể gian

nay con có chuyệu dang hé then không?” |46, 20| Người anh hùng Hoàng Hoa

'Thảm hội tạ những phẩm chất cao quý nhất là tình thản căm trà giặc, yêu nước, cương quyết táo bạo, chin đựng gian khé và sẵn sảng hy sinh: “Khi tướng quân tuổi

đã mười năm thì vữi bộ roi trâu, cởi áo tơi đến mộ quan fam một lên lính trơn Khí

gặp dich thi xông lên trước chém được nhiều giặc Chưa đây nửa năm đã được thăng lên chúc đầu mục Một năm sau được tháng chức bang tá, có thể tự chỉ huy

được muội cánh quan, gap giặc giao chiến một mình, có thể đâm đương được mội mặt phòng ngụ Chủ soái rất yêu tải năng của tướng quân phong làm chức để

đốc."[46, 22] Tài năng mưu trí của vị thủ lĩnh được tác giả ngợi ca bằng thái độ

1rgưỡng mộ, lồn súng: “Mỗi khi tướng quân ra trận, phần nhiều lấy mua lrí thẳng kế địch Tưởng quân có thể váo ngay chỗ hiểm trở để dò la tỉnh hình địch, lại biết đánh vào những lúc địch bát ngờ, cho nên có thể lấy íL đánh nhiều Tướng quân lại có lải

bắn không sai một phát nào, quân giặc gặp phải là chay đải và bảo nhau tránh môi quân của tưởng quản” [46, 23] Hoặc "Tướng quản có tải cướp trận, thu được rất

nhiều sửng đạn của quân địch, nhờ đó rà duy trí được song cũng bị suýt chết không, biết bao nhiêu lần Khi an, loc ngủ, gươm súng vẫn sẵn sảng bén minh, cùng, mây ngan quan than tin chia sé néi bùi ngọt đăng cay” [46, 24]

Bên cạnh đó, tư tuéng yêu nước của Phan Bói Châu có nhiều thay đổi so với truyền thống Thay vì coi ung quân là ái guốc, Phan Bội Châu dùng nghửa đồng,

chủng, đồng bao, va do dé coi đoàn kết toàn đân lã nguồn sức mạnh của cổng cuộc

cứu nước Từ đó, quan niệm về người anh hùng cũ

Tham Bội Châu cũng khác trước

không mang những đặc điểm siêu phảm với những mô típ như: “Hồng vảng”, “Hỗ đen”, “khi trắng” hay “wang hao quang”, “ánh sáng đỏ” : cũng không phải cứ ra

quân là “bách chiến, bách thắng” Người mh hủng của Phan Bội Châu cũng có kẻ

32

thành công, có người thất bại Sự nghiệp cửu nước còn gian nan, liu dai, do vay doi hỏi ở người anh hùng một ÿ chí sắt đá mà Hoàng Lloa Thám lại là bậc anh hừng tiêu

biểu cho ý chỉ ấy: “Bậc đại trượng phú thả chịu chết chứ không chịu nhục Đầu Lôi chưa rụng thì sao tôi lại chịu cúi dẻ theo giặc Tôi thể chết không dâu hang Ai con đám nói đầu hàng, tôi sẽ chém” [16, 25] Xuất thân từ nhà nho, cho nên sách vở thánh

tuển không thể nói là không có ảnh hưởng tới tư tưởng Phan Boi Châu Những ngày

còn trẻ đầu từ tuổi thiêu niên đến khi trưởng thành, ông súng, bái tâm gương những, người trưng nghĩa, người hảo kiệt, sùng bái những phẩm chất đặc biệt của nguời anh

trùng cả nhân Nhưng khi tiếp cận với tư tưởng, sách báo nước ngoài đặc biệt là

phương Tây, quan niệm vẻ người anh húng của Phan Hội Châu đã thay đổi, anh hủng,

là vì nước, vì đân, vì đoàn thể Người anh hủng ngày cảng có tính nhân dan, gan gũi hien với đời thường, bước từ địa vị nrĩnh chủ xuống, địa vị của người đồng chỉ, đồng,

Đào với tình người sâu nặng Quan niệm vẻ người anh hùng của tác giả trong Châu

trưởng quân bộc lộ rất rõ: “Tôi nghĩ xưa nay các bậc kỳ tài, anh kiệt lúc đâu đều bị

phản tục khinh thưởng, thực ra thì tuy họ chưa bộ lô tải năng, nhưng tư cách của họ

đâu phải như bọn tâm thường, ” từ đỏ, với cải nhìn đân chủ, táo giả so sánh: “Cải chi khí của Hoảng tướng quân so với người Âu Mỹ thì có thể then về mặt bình sinh không có học vấn Ví phỏng thượng để cầu tạo ra tưởng quản ở một nơi quyền quý, được học ở tường nay may năm giật lẫy mảnh bằng bác sĩ này, bác sĩ nọ vv thì đổi

với tướng quân cũng đỗ như trở bản tay, phông có khó khăn gì Ngày nay người tạ

nhắc tới Chau Au thi déu tan dong Na - Phá - Luan la bac rat anh hing Ong ta chi thuy đoàn quân tỉnh nhuệ võ trang bằng khí giới sắc bén lại thừa lúc thế nước đương thính và sử dựng số nhân dân đá có trình đô cao Hy sinh biết bao nhiên sắt thép quý báu để tạo thành một Nã Phả Luân trăm trận trăm thắng, tôi cho là chưa phải đã là khó khăn Còn như ở ta thì thế rước đương lúc tan tác, lòng người rã rời, quân thì đều

là bọn người ô hợp, vã lại, quân giới quân nhu không bằng một phần một vạn cửa kẻ địch Giá thứ đặtNã Phá Luan vao tinh huống đó, thì so với tưởng quân ai dễ hơn

ai” [46, 23] Cái mưu lược anh hủng của Hoảng Hoa Thám bộc lộ trong kế sách chiến đấu chống quân thử “Cây trên nủi chỗ rậm chỗ thưa tựa như mắt rùng lắm

tà “

cham và như miệng lỗ châu mai, phục quân đột kích rất có lợi có thể lẫy một người

xột vòng Món ăn ở trước mặt hướng quân lại xoay về phía tên lùy viên Chưa đây

một phút sau khi bắt đầu ăn, tên tùy viên của giặc đã bị ngã lăn quay vì bọn giặc

đã ngẫm sai người bổ thuốc độc vào bát ăn ở trước mặt tướng quân, nhưng tướng quân đã xoay bản cho nên tên tùy viên ăn nhằm phải mà chết, tuớng quân chẳng hệ

gì Người thời bay giờ lại cảng thần phục tưởng quân” [46, 29] Khát vọng về một

xã hội thái bình được biểu hiện qua cách nuiêu tâ không gian của đôn Phốn Xương — doanh trại của Hoàng Hoa Thám không khác gì “cảnh tân đảo nguyện của những,

bac lành đời Xem khắp chưng quanh đẻn, trâu cảy từng đội, chim rừng quyện

người, phụ nữ trễ con nhốn nhớ, Hồng chảy rậm rịch, có cái về vui của những này

dinh đảm hội hè, má không hễ có cải tiếng thở than vẻ chính quyền bạo ngược và aãnh hồ hại người” [46, 32] Có thé thay 6 đây sự kết hợp giữa chất không tưởng

và mô típ tiên cảnh trong nghệ thuật viết của chí sĩ họ Phan

Một điểm nữa trong phong cách viết truyện lịch sử của Phan Bội Châu là sự

xuất hiện lời bình của tác giả với mật độ khá đậm Có thế đẫn ra nhiều đoạn như

vậy: đoạn mở đầu bộc lộ cảm xúc chung về Hoàng Hoa Thám “Than ôi! Tội ác của

kẻ thủ thì ngút trời, thế lực kẻ thủ thì gấp bảng trăm lân, thế mà ồng lloàng một ninh đã chồng chọi được với chúng gân 3D năm trời”: đoạn bình luận về anh Trùng và thời thế: “Than di! Thai thé tao anh hing vá anh hùng tạo thời thế Cái khó

34