Luận văn nghiên cứu Đối chiếu câu bị Động tiếng hán và tiếng việt

Hiện nay, việc nghiên cứu dễi chiếu đặc biết là những ngôn ngữ không củng, loại hình như tiếng Hán và tiếng Việt, phân ánh những nên văn hoà khác nhau của những công dồng người sử dụng v

NGHIÊN CỨU ĐÓI CHIẾU CÂU BỊ ĐỘNG

TIENG HAN VA TIENG VIET

LUAN VAN THAC Si NGON NGU HOC

Hã Nội, 2014

NGHIÊN CỨU ĐỎI CHIẾU CẦU BỊ ĐỘNG

TIENG HAN VA TIENG VIET

Ngành : Ngôn ngữ học

Mã số : 60.22.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Nguòi hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Hồng Côn

Hà Nội, 2014

Cuối củng tôi xin gửi lời biết ơn tới gia đình và bạn bẻ đã động viên và tạo mọi điều kiên thuận lợi để tôi hoàn thành tốt luận văn này:

THả Nội, ngày 10 tháng 9 năm 2014

Học viên

Dam Ich Hoa

LOL CAM DOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả dược nêu trong luận văn tốt nghiệp nay là trung thực và chưa

từng được công bề trước đây

'tác giả luận văn

Đàm Ích Hoa

MỤC LUC

MO DAU

1 Lí do chọn đề tải

t2 Ý nghĩa khoa học vả thực tiển của dễ tài

3 Phương pháp nghiên cứu

4 Tư liệu và dối lượng nghiên cứu

5 Bố cục luận văn =

Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Khái niệm câu bị động trong ngôn ngữ học

1.1 Khái niệm dạng,

1.2 Dạng bị đông trong các ngôn ngữ tổng hợp tính/biển hình

1.3 Dạng bị động trong các ngôn ngữ phân tích tính/dơn lập

2 Quan niệm về cầu bi động trong tiếng Hán

2.1 Quan niệm của các nhà nghiên cứu

2.2 Quan niệm của tác giả luận văn

3 Quan niệm về câu bị động trong tiếng Việt

3.1 Quan niệm của các nhà nghiên cứu

3.1.1 Quan niệm cho ring tiéng Việt có câu trúc bi động

3.1 2 Quan niém cho rắng tiếng Việt không oó cấu trúc bị động

3.1.3 Quan niệm của tác giả luận văn về vấn để bị động trong tiếng Việt

Chương H CÂU BỊ DỌNG TRƠNG TIẾNG HÁN

1 Nhận diện câu bï dộng trong tiếng Hán

2 Đặc diễm và kết câu cầu bị động tiếng Hán

2.1 Loại câu bị động có giới từ ## / IM /‡k

2.2 Loại câu bị động có trợ từ #† vả AT

Chương II CÂU BỊ ĐỌNG TRONG TIẾNG VIỆT

1 Nhận diện câu bị động trong tiếng Việt

2 Đặc điểm và các kết cầu câu hị động trong tiếng Việt 30

2.1 Loại câu có sự xuất hiện của từ “được” :

2.1.1 Nhém cấu trúc bị động 6 tir "dugc" cé tac thé (NI)

2.1.2 Nhóm cấu trúc bị động có tử "được" khuyết tác thể ( N2 } 32

2.3 Loại câu có sự xuất hiện của “bị, được” kết hợp với từ “bởi” (N5%)

2.4 Loại câu có sự xuất hiện của từ “do” 40

2.6 Loại câu có sự xuất hiện đồng thời của 2 từ “bị, được”

Chương IV NHỮNG TƯƠNG BONG VA KHAC BIET CUA CAU BỊ

MỞ ĐẦU

1 Lido chon dé tai

Trong tiéng TIán, câu bị động là một loại cầu mà các nhà [lin ngt hoc

dã quan tâm đến Các phương thức biểu hiện của câu bị dộng đã trở thành một chuyên đề khá phong phú Tuy nhiên, về mặt cấu trúc ngữ nghĩa, so với tiếng Việt, vẫn chưa có ai nói dến Do đó hướng nghiên cứu của luận văn này là phân tích đối chiếu ngôn ngữ trên bình diện cấu trúc — npữ nghĩa biểu

hiện của câu bị động Cụ thể, luận án tập trung miều tả các đặc trưng cấu

trúc — ngữ nghĩa của câu bị động tiếng Hán vả tiếng Việt Trong quá trình

nghiên cứu, tiếng Hán sẽ được cơi là ngôn ngữ cơ cổ vả tiếng Việt là ngôn

ngữ đối chiếu

Qua việc tìm hiểu về cấu trúc — ngữ nghữa câu bị dộng ở hai ngôn ngữ Việt — Irung sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy vả học ngoại ngữ

2 Ý nghĩa khua học và thục tiễn của đề tài

- Về khoa học : Xét về mặt lý luận, việc nghiên cứu ngữ pháp, đặc biệt

là cầu trúc của đơn vị câu là một trong những nội dung rất quan trọng của việc nghiên cứu cấu Irúc ngôn ngữ dù việc nghiên cứu dựa trên ngữ pháp truyền thống hay ngữ pháp hiện đại Câu bị động là một lả một hiện tượng có tính

phế quát hay có tính loại hình ? Câu bị động có gi chức năng trong giao tiếp ?

Hiện nay, việc nghiên cứu dễi chiếu đặc biết là những ngôn ngữ không củng, loại hình như tiếng Hán và tiếng Việt, phân ánh những nên văn hoà khác nhau của những công dồng người sử dụng vẫn chưa nhiều và chưa có tỉnh hệ thẳng I2o dó việc nghiên cứu dối chiếu cau trac —ngữ nghĩa câu bị dộng tiếng Hán

và tiếng Việt sẽ góp phần làm phông phú lý luận của ngữ pháp liên hệ với câu

và làm bộc lô được đặc trưng loại hình của từng ngôn ngữ

- Về thực tiễn: Việc tìm hiểu về cấu trúc — ngữ nghĩa câu bị đông ở

hai ngôn ngữ Việt — Trung sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy và học

ngoại ngữ

3 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yêu sử dụng phương pháp miễu tả, phân tích câu trong ngôn ngữ học

Đền cạnh đó, hiận văn cỏn sử dụng phương pháp phân tích so sánh

Phương pháp đối chiếu trường từ vụng ngữ nghĩa cũng được sử dụng,

4 Tư liệu và đối tượng nghiên cứu

Đôi tượng nghiên cứu của luận văn là các câu có dạng bị dộng trong tiếng Ilán và tiếng Việt

Tư liều nghiễn cứu là một số tác phẩm văn học của Việt Nam và

'Irung Quốc cũng như một số bài bảo trên các trang mạng của Việt Nam

và Trung Quốc

5 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, Luận văn gồm 4 chương,

Chương 1: Cơ sẽ lí luận

Chương 2: Câu bị đông trong tiếng Hán

Chương 3: Câu bị động trong tiếng Việt

Chương 4 : Những tương đồng và khác biệt của câu bị động trong tiếng

Việt và tiến Hán

Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Khái niệm câu bị động trong ngôn ngữ học

1.1 Khái niệm dạng

Dạng là một phạm trù ngữ pháp phổ biển của động từ Trong một phát ngôn, ta thường phân biệt hai yếu tổ liên quan dến ding từ : chủ ngữ ngữ pháp và đối tượng của hành động, Trang dó chủ ngữ ngữ pháp có thể là chú

thế của hành động nhưng cũng có thể là đối tượng của hành động Mối quan

hệ giữa hành động, chủ thể hành dộng và đối tượng của hành động có thể

được biếu thị bằng dạng thức của hành động I.úc này, căn cứ vào đang thức

của động từ chúng ta có thể biết được chủ ngữ ngữ pháp là tác nhân gây ra

hành động hay là đối tương chịu sự tác động của hành đông

Các dạng thức khác nhau của động từ dùng để biểu thị mỗi quan hệ

giữa chủ thể và hành động chính là sự thể hiện của phạm trù dạng,

Phạm trù dạng được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau tủy theo từng ngôn ngữ Nếu như trong tiếng Latin dạng được thể hiện bằng hình thái của động tử thủ trong tiếng Anh, tiếng Pháp nó lại được thể hiện bằng sự kết hợp giữa trợ động từ £ø be ( tiếng Anh ) hay âme ( tiếng Pháp ) với phân từ

quá khứ

Ví dụ như

a) He was given an apple by me (Anh ay direc t6i đưa cho 1 quả táo) }) Ia été donné une pomme par mới (Ảnh ây dược i6i dca cho 1 qué tao)

Dang bị động là một hiện tượng ngữ pháp phổ biến ở các ngôn ngữ

biển hình như Anh, Pháp, Nga Đây cũng là một đỗi tượng nghiên cứu của

ngôn ngữ học Tuy nhiên, với mỗi một trường phái ngữ pháp lại có một quan điểm riêng ca mình vẻ hiện tượng ngôn ngữ thú vị này

Trong các ngôn ngữ có phạm trủ dạng, khi để cập đến phạm trù dạng

của động từ (chủ yếu là đồng từ ngoại đông ) người ta thường phân biệt hai

hình thái đối lập của đạng lá hình thái chủ đông ( acivc Íorms ) và hình thái

bị động ( passive forms ), cũng thưởng được gọi la dạng chứ déng ( active voice ) va dang bi déng ( passive voice )

Trong các ngôn ngữ không có phạm trủ dạng, phương thức bị dồng

thường được thể hiện qua các giới từ, hư tử, trợ từ hoặc các động từ đặc biệt,

1.2 Dạng bị động trong các ngôn ngữ tong hợp tính/biến hình

6 gác ngôn ngữ biến hình đạng bị dộng là một hiện tượng phổ biển

Thông thường, trong các ngôn ngữ này chủng ta có thể thấy được hai dạng của động từ

- Dạng chủ động

Dạng thức này được sử đụng khi chủ ngữ ngữ pháp là tác nhân của hành động, còn bê ngữ là đấi tượng hướng tới của hành động đó

Dạng chủ động thường không có dầu hiệu hình thức cụ thể nào để biểu

thị riêng mà thường trùng với dạng thức của thời và ngôi

Xét ví dụ sau :

Mr.Chinh call me ( Ông Chính gọi tôi ) Trong đó ậr.Chỉnh vừa có vai trỏ là chú ngữ ngữ pháp lại vừa là tác nhân của hành động ca, do đó từ call có dạng chú động

Ứn camion œ renversé un pieton ( Mội chiếc xe tải đã làm ngã một

người di bé } Ö dây camion vừa là chủ ngữ ngữ pháp vừa là tác nhân của

hanh déng renverse

- Dạng bị ding

[Dạng thức này dược sử dụng khi chủ ngữ ngữ pháp là dối tượng chịu tác động của hành động đo một chủ thể khác gây ra Trong các ngôn ngữ biển hình ( Anh, Pháp, Nga ., gọi chung là ngôn ngữ Ấn — Âu ) đang bị động là

tập hợp các hình thái động từ bị động Đây là dạng thức phổ biển trong các

ngôn ngữ Ăn Âu

Xét ví dụ gau

Tea is drunk by the farmer everyday Õ đây chủ ngữ ngữ pháp tea là đối tượng chịu sự tác động của hành động đriak do chu thé famer tao ra

Cmanxu npauzeodamea smum 3d80ò6m ( Những chiếc máy được sản xuất bởi nhà máy này ) Chủ ngữ ngữ pháp emane là đối tượng chịu sự tác động của hành động øpøw3aoòsgznew ảo chủ thể saeodox gay ra

- Dạng phần thân

Bên cạnh 2 dạng thường gấp trên, trong các ngôn ngữ tổng hợp tính/biến hình người ta còn nhắc tới dạng phản thân của động từ Dạng phan thân được sử dụng trong những tỉnh huống khi chủ thể gây ra hành ding ding

thời cũng là chủ thể chịu sự tác đông của chính hành động đó I3ang thức này thường gặp trong một số ngôn ngữ biển hình như tiếng Nga, tiếng Pháp

Một số động từ phản thân trong tiếng Nga

MBITCS/Tủa, Kynaercz/tắm, OCTABI4TCZTỜI Xã, ( nguyên dạng : wEirb,

1.3 Dạng bị dộng trang các ngôn ngữ phân tích tính/dơn lận

Do các ngôn ngữ thuộc nhóm phân tích tính/đơn lập không có sự biến dối hình thải từ nên các ngôn ngữ này không có các phạm trủ ngữ pháp như

giống, số, cách, ngôi, thức, thể, thời, đạng Do trong các ngôn ngữ phân tích

tinh⁄dơn lập không có dang, nên hiển nhiên chúng cũng không có dang chủ đông, dạng bị dộng Tiếng Việt và tiếng Hán là các ngôn ngữ phân tích tính/đơn lập nên khi muốn thể hiện kiểu nói bị động thì bắt buộc phải thêm

một số dộng từ dặc biệt ( bị, được, phải ) trong tiếng Việt, các tre tir ( #8 , BT)

hay các giới từ (##., MẸ, ìE ) trong tiếng Hán

Xót các ví dụ sau

a) B&B H7 XE 7 ( Con hồ dã bị dánh chết } Trong câu này, để biểu

thị kết câu bị động trong tiếng Hán, chứng ta phải sử dụng trợ động tir 4

b) Tên trộm đã bị bắt Trong tiếng Việt, muỗn thể hiện kết cầu bị động

thì buộc phải sử đụng các động từ tình thái như ðj, được, phái

Nhiều nhà nghiên cứu đưa ra quan điểm tiếng Việt không có đạng bị động hay câu bi động do từ trang tiếng Việt không có sự biến dỗi hình thái Tuy nhiên, một số học giả khác lại cho rằng tiếng Việt không có dang bị động với tư cách là

một phạm trủ ngữ pháp của động lừ, nhưng vẫn có thể nói đến kết cấu/câu bị đông trong tiếng Việt Sở dĩ có điều này là do họ cần cứ vào sự tỒn tại của các

cầu trúc có vị ngữ gồm được bị kết hợp với một động từ ngoại động,

2 Quan niệm về râu bị động trong tiếng Hán

Van dé Cau bị động trong tiếng Hán là một vẫn để không mới Nhưng

trước đây, trong những giai đoạn nghiên cứu đầu liên, người ta chủ yếu lấy lý

luận ngữ pháp truyền thống lam cơ sở dễ phân tích các dặc điểm củ pháp của

câu bị động Phải đến thập kỷ 80 của thể kỷ trước mới xuất hiện những hướng nghién cứu mới về cầu bị động Các nhà nghiên cứu trong giai đoạn này đã có

sự khái quát kiểu câu, phân tích ngữ nghĩa của câu bị động,

2.1 Quan niệm của các nhà nghiên cứu

Câu bị đông tổn tại khách quan trong tiếng Hản hiện đại Việc nghiên

cứu câu bị động là một để tải quan trọng trong việc nghiên cứu ngữ pháp

tiếng Hán, nhưng trong giai đoạn đầu thường tập trung lấy ngữ pháp truyền

thống lâm cơ số, chủ yếu phân tích các dặc diễm cú pháp của câu bị động Từ những năm 80 trở lại đây, cùng với việc tiếp thu những lý thuyết về ngữ pháp

mới thì việc nghiên cứu ngữ pháp đã không ngừng đi sâu, nghiên cứu câu bị

động cũng bước sang giai đoạn mới, bắt đầu nghiền cứu tử các bình diện khác

nhau, khái quát kiểu câu, đặt biệt là phân tích sâu từ góc độ ngữ nghĩa của câu

bị động Tuy nhiên số lượng các học giá nghiên cửu vỀ câu bị động trong

tiếng Hán không nhiều, và câu bị động vẫn chưa thật sự trở thánh đối tượng

nghiên cửu chính Có thể điểm qua dưới đây một vài tác giả đã để cập đến câu

bị động trong tiếng IIán trong những nghiên cứu của họ

Triệu Nguyên Nhiệm (1979) trong cuốn “Ngữ pháp khẩu ngữ tiếng

irony cau bi ding dẫn ra chủ thể phát ra động tác, tần suất sử dụng giam dan

Nhưng hiện nay vẫn chưa có một phân tích định lượng nào phản ánh tình

hình sử dụng câu bị động dùng “ðW/H//

Chau Nhat Dan (1998) trong cuốn “Ngữ pháp khẩu ngữ tiếng Bắc Kinh" CltRìSL[IÌäÌS)X? (tuyển tập ngữ pháp) nói rằng: “ Trong ngồn ngữ nói của tiếng Bắc Kinh không có giới từ 'ÑẾ, biểu thị chủ thê phát ra dộng tác phải dùng “HH/ Ì[”, đôi thi dùng “#†”, và rằng trong tiếng Rắc Kinh khẩu ngữ thường dùng “0U/ if? *

Tuy nhiên, cũng có những quan điểm cụ thể về câu bị động trong tiếng Han

“Trong quyển “Ngữ pháp hiện dại trung quốc” €rhE|BM{tIEÃ)tác giá

Vương Lực đã đình nghĩa câu bị đông là dâu “đất cả những câu tường thuật

biểu thị hành ví mà người bị tác déng 1a chit ngit” ( ALBA TM vnU9fTXI

ALBEE , Uk tit DZ)

Sach “ Nit phap hién dai” COU SISTA? cia khoa tiéng Han dai

học Bắc Kinh cho rằng : " chủ ngữ đối với vị ngữ, có những chủ ngữ là sự

việc bị lác động Trong tiếng Hán, trong câu mà cô chủ ngữ là sự việc chịu sự

tác động thì là câu bị động “

Tác giá Tống Ngọc Trụ trong cuốn “ Những câu đặc thủ của tiếng Hản

COUR RB GY} thi cho ring: "edu bị dộng là dé chi những câu ma chủ ngit khong phải đối tượng phát ra bành động của động từ vị ngữ mà là dối

lượng chịu lắc động cia ding tir vi ng dé” Ong dua ra vi du

PYBRHALBALIS : Trung Như Lôi bị đưa ra làm đối tượng để

đấu tranh

Ông giải thích trong câu nay Trung Như Lôi ko thể tự mình dưa ra làm

đối tượng đấu tranh , mà là đối tương bị tác động bởi đông từ vị ngữ l2o đó đây là câu bị động,

Hoàng Bá lồng và Miêu Miãu Đông trong quyển “Ngữ pháp hiện đại”

€HIE:XIB)cé viết : “ chủ ngữ chịu sự tác động mà lại dùng từ "BR" dé dura

ra sự việc, hoặc dễ "Ñ#" trực tiếp dứng trước dộng từ dễ biểu thị câu bị dông,

soi là câu chữ bị ( tức câu bị động } "

Lit TS Tương trong “100 tử hán hiện dạt” GHf\)VHJ\EHBI cho rắng,

"câu chữ " # " trong tiếng Ldn là một loại câu bị động, dân vào hành động

người phát hành dộng Chủ ngữ dằng trước là dôi tượng chịu tác động, động

từ đẳng sau chủ yếu là từ ngữ biểu thị sự hoàn thành hoặc kết quả hoặc bản

thân động từ cũng đã chứa những thành phân thể hiện loại này ”

'ồn Đức Kim trong cuốn “Giáo trình ngữ pháp tiếng Hán” GMỀNE3Ã

#E?(Nxb Đại học ngôn ngữ hắc Kinh) chỉ ra : "những câu có từ"##" thể hiện sự bị dộng (gồm cả từ " gọi là" "cho phép”.uu, tham gia cầu thành câu đều gọi là câu chữ: "É#" (tức câu bị động)”

Lưu Mimh Hỏa, Phan Văn Ngô trong cuốn "Ngữ pháp thực dụng tiếng

Hán hiện đại "SEEB1II{t?MIBIM)X)có viết : “trước động từ làm vị ngĨ: có một

¡ từ biếu thị " #Ề " hoặc có cụm giới từ làm trạng ngữ do "##" kết hợp tạo

gì

thành, thì được gọi là câu chữ " ÑỂ "( tức câu bị động) ”

Như vậy có thể thầy trong tiếng Hán hiện dại những cầu có chứa giới từ

biểu thị nghĩa bị động như " #874 / 26/94" , lay chữ " #Ý" làm đại diện, được gọi chung là câu chữ " bị" cũng có thể được coi là câu chữ " #ÉƑ" lá những câu

bị động

2.2 Quan niệm của tác giả luận văn

Sau khi Irình bảy một số quan niệm cửa các nhả nghiên cứu về vẫn dễ

lộng trong tiếng Hán, chúng tôi thấy răng

- Nếu như rong tiếng Việt có 2 luỗng ý kiến khác nhau về vẫn đề có hay không có cấu trúc bị động thì trong tiếng Hán các học giả 1rung Quốc đều nhất quán thừa nhận sự tổn tại của câu bị động

- Trong tiếng Hán Lồn Lại câu bị dộng Các nhà nghiên cứu của Trung, Quốc đều chung nhận định : những câu nảo mà chủ ngữ không phải đối tượng phát ra hành động của động từ vị ngữ mà là đối tượng chịu tác động của đông

tử vị ngữ đó là câu bị động,

- Câu bị động trong tiếng Ilán có những dầu hiện nhận biết khá rõ rệt :

đó là sự xuất hiện của cáo giới lừ ##⁄/// ///⁄41, đặc biệt là từ AE Vì vậy mà

câu bị động trong tiếng Hán còn được gọi là câu chữ ##

- Bên cạnh những câu bị động có đánh dấu bằng các từ ##// 7⁄42

còn có những câu bị động không có dấu hiệu nhận biết Dây là những câu

nang hàm nghĩa bị động hay những câu mang khải mệm bị động

3 Quan niệm về câu bị động trang tiếng Việt

Trong tiếng Việt bị động là một trong những vẫn để đã được bàn đến

khá nhiều, nhưng cho đến nay vẫn chưa có quan niêm thống nhất Nhìn chung,

theo cách hiểu truyền thống, hầu hết các nhà nghiên cứu đều cho rằng tiếng Việt không có phạm trùủ dạng bị động vì nó không đáp ứng được các tiêu chí

ngữ pháp hình thái học Tuy nhiên không phải không có các ý kiến ngược lại

3.1 Quan niệm của các nhà nghiên cứu

Khi bàn về vấn đề bị đông trong tiếng Việt, các nhà nghiên cứu vẫn chưa có quan niêm thống nhất Một số đưa ra quan niệm tiếng Việt có cầu trúc

bị động, trong khi số còn lại thì cho rằng tiếng Việt không có câu trúc bị động

3.1.1 Quan niệm cho rằng tiếng Việt có cấu trúc bị động

Nhà nghiên cứu Nguyễn Kim Thản [37] “ không nhận rằng bị là dấu hiệu của dạng bị động của động từ tiếng Việt " Ông khẳng định rằng các

động từ “ được, bị, phải, mắc, chịu ” cũng " không phải là những hình thức

ngữ pháp của dạng bị động ” Ông đưa ra nhân xét “ tuy không dùng từ để biểu thị dạng bị đông nhưng tiếng Việt lại dùng cấu trúc cú pháp để biểu thị ý

nghĩa bị động ”

Ông không công nhận có dạng bị động của động từ tiếng Việt, nhưng

ông vẫn công nhận rằng trong tiếng Việt có cầu trúc bị động Không những

vây, ông còn nêu rõ trong [37, 221] “ cấu trúc bị động trong tiếng Liệt có

những đặc điểm như sau :

- Ciing như trong nhiều ngôn ngữ khác, ý nghĩa bị động chi ton tại ở

những cấu trúc có động từ tác động Những động từ thuộc các tiêu loại vận động, tiếp thu, những động từ thuộc nhóm trung tính và nhóm nội hưởng

không dùng trong cấu trúc bị động

Song cũng không phải bắt lỳ động từ tác động nào cũng có khả năng

tham gia cấu trúc bị động Những động từ có thê tham gia cấu trúc đối lập nhau : chủ động, bị động có hai điều kiện sau đây :

a Về mặt chủ quan, bản thân nó phải là động từ không biểu thị những hoạt động có thể tiến hành qua lại giữa chủ thể và đối tượng [ ]

b Về mặt khách quan, và điều này là chủ yếu, chủ ngữ của câu đặt trước những động từ này thường là thể từ và biểu thị sự vật vô sinh

e Có khả năng kết hợp với những động từ về ngữ nghĩa biểu thị sự chị: đựng là bị, được, wv

- Một đặc điểm nữa của cấu trúc bị động trong tiếng Liệt là nó thường

không có thành phân phụ biêu thị chủ thể của hoạt động ”

Tác giả Xtankevich trong [50, 176] cũng khẳng đỉnh tiếng Việt có câu

bị động Ông đã liệt kê ra trong tiếng Việt có tất cả 6 kiểu câu bị động : “ Ở

tiếng Liệt có 6 kiểu câu bị động sau đây :

V1 :Ð + V: Thư viết xong

[rong đó C chỉ chủ thể, V chỉ đối tượng của hành động, V chỉ hành động]

Bên cạnh đó, ông đã nêu ra những đặc điểm của cách diễn đạt ý nghĩa

bị đông trong tiếng Việt [S0, 15]: “ tiếng Liệt hiện nay có mắt đặc điểm như san về mặt điễn đạt ÿ nghĩa bị động:

- Kiéu câu có động từ thụ động là kiếu phổ biển khá rộng:

-_ Trong khi trình bày ý nghĩa bị động, có sự phân biệt rõ giữa trường hợp “may; tot” va trường hợp “rủi, xấu”;

-_ Cái mà người ta gọi là “câu bị động” chỉ là một trường hợp cá biệt trong những biến thê có thê có của kiểu câu có động từ thụ động;

~_ Ti trò của từ trong câu bị động là mội vai trò không rõ nét lắm ”

Hoàng Trọng Phiến trong [33] quan niém rang: “ trong tiéng Viét, phương thức đối lập bị động và chủ động không phải bằng con đường ngữ

pháp thuần tịy mà bằng con đường từ vựng-ngữ pháp ` Theo đó, cầu bị đông

tiếng Việt có quan hệ củ pháp như sau

-_ Bổ ngữ đối tượng trong câu chủ động trở thành chủ ngữ trong câu bị

động tương ứng

-_ Vingữ bao gồm các từ * bị, được, do ” kẻm theo ngoại động từ

-_ Chủ thể ở câu chủ đông không bắt buộc phải xuất hiện trong câu bị

đông tương ứng

Từ đó sẽ có các khả năng biến đổi từ một câu chủ động tiếng Việt thành các câu bị động tương ứng như sau

~ Thầy giáo khen học sinh

=> Hoe sinh duoc thay giáo khen

- Anh tang em bo hoa

=> Em được anh tăng bó hoa

=> Bó hoa được/do anh tặng em

~ Tôi bảo cô ấy làm cái bánh nay

=> Cô ấy làm cái bánh này do tôi bảo

Hai tác giả Nguyễn Hồng Cổn và Bùi Thị Diên cũng nhất trí cho rằng

trong tiếng Việt có tồn tại câu bị động Trong [7], sau khi đã phân tích một

cách kỹ lưỡng các quan niệm của các tác giả khác nhau về dạng bị động và câu bị động trong tiếng Việt, hai tác giả đã khẳng định : “ Yét vé mặt hy luận

cũng như tư liệu thực tế, chúng ta có đủ cơ sở để nói đến sự có mặt của các

câu bị động trong tiếng Liệt ° Đề có thể nhân diện được câu bị động tiếng Việt các tác giả cho rằng “ cũng như trong các ngôn ngữ khác, câu bị động

trong tiếng Việt được coi là có quan hệ cải biến với các câu chủ động tương

ứng, mặc dù không phải câu chủ động nào cĩing chuyển được thành câu bị

động Dĩ nhiên, các phép cải biến cú pháp đó phải thỏa mãn các điều kiện về

nghĩa học và dụng học của câu bị động [ j -Yét về mặt hình thức, một câu bị

động điễn hình của tiếng Liệt có thê được nhận diện và phân biệt với câu chủ

động dựa vào các tiêu chí sau :

a Chủ ngữ (N2) của câu bị động là bỗ ngữ của câu chủ động tương

ứng Tùy từng trường hợp, đó có thê là bổ ngữ chỉ bị thể, nhận thé, dich đến

hoặc vị trí

b Vi ngit (V) trong cau bi động tiếng Liệt được cầu tạo trực tiếp từ vị

ngữ của câu chủ động trơng ứng bằng cách thêm trợ động từ được/bị vào

trước ngoại động từ

e Bồ ngữ (N1) cúa câu bị động chỉnh là chủ ngữ trong câu chủ động tương ứng Bồ ngữ này thường bị tỉnh lược ( trong câu bị động không có bồ

ngữ tác thể ) Néu không tỉnh lược thì có thê chuyển đến trước I ( trong câu

bị động có bô ngữ tác thê không có giới từ hoặc ở vị trí sau Ú ) với điều kiện

phải có thêm giới từ bởi ( trong câu bị động có chủ ngĩ tác thể giới từ ) ”

Cuối cùng, hai tác giả kết luận : “ ong các ngôn ngữ phân tích tính điển hình như tiếng Liệt, ý nghĩa bị động chủ yếu được biểu hiện bằng từ và

trật tự từ, và bị động có dáng dấp của một phạm trù thuần túy cú pháp Từ cách nhìn đó, chủng tôi cho rằng mặc đù trong tiếng Liệt không tôn tại dạng

bị động với tư cách là một phạm trù hình thái học thuần tín, nhưng ý nghĩa bị

động với tư cách là một loại ý: nghĩa ngữ pháp ( đối lập với ý nghĩa chủ động

— ngoại động ) vẫn được biểu hiện bằng các phương tiện ngữ pháp nhất định

là từ và trật tự từ, và vì vậy tiễng Liệt vẫn có các cấu trúc bị động và câu bị

động ” [7]

Các nhà ngôn ngữ theo trường phái loại hình học cú pháp cho rằng

cho rằng tiếng Việt không có cầu trúc b

trong các ngôn ngữ thiên chủ đề như tiếng Việt thì không thể xuất hiện bị

động bởi đó là đặc trưng của các ngôn ngữ thiên chủ ngữ Những người ủng

hộ quan điểm này còn dựa trên quan niệm cho rằng các động từ bị và được là

những đông từ ngoại động chính danh Tiêu biểu cho quan niệm này phải kể đến Nguyễn Minh Thuyết

Mặc dù phủ nhận sự tồn tại của dạng bị động trong tiếng Việt, nhiều tác

giả, trong đó có Nguyễn Minh Thuyết vẫn cho rằng ý nghĩa bị động trong tiếng Việt được biểu hiện bằng cấu trúc cú pháp hay phương tiện từ vựng

Theo Nguyễn Minh Thuyết cho rằng do tiếng Việt khác hän các ngôn ngữ Ân - Âu về nguồn gốc cũng như loại hình nên các phạm trủ ngữ pháp giống, cách, ngôi, thời, thức, dạng vốn là đặc tính của các ngôn ngữ này không thể xuất hiện trong tiếng Việt Tác giá nhân mạnh rằng tiếng Việt diễn dạt loại ý nghĩa tương tự ý nghĩa bị động trong các ngôn ngữ Ấn — Au, bằng phương tiện từ vựng là các động từ bị và được Để minh chứng cho lập luận nảy ông dưa ra các lý do sau

- Khả năng chứng minh bị và được là các từ đồng âm với hai động từ bị

và được gần như không có Ví dụ : Năm Sài Gòn vừa bị (1) bắt vừa bị (2) đòn dau ( Nguyên Hỗng } Tác giả cho rằng cấu trúc “ vừa vừa ” biểu thị

quan hệ đẳng lập, là quan hệ chỉ tồn tại giữa các yếu tổ cùng loại, vì vậy trong

ví dụ này rất khó để biện mình rằng bị (1) là từ, còn bị (2) là thực từ

- Nếu coi bị, được là từ đi kèm động từ để cầu tạo dạng bị đông thì phải

chấp nhận một kiểu cụm động từ có đanh từ đứng chen giữa phần đầu với phân trung lâm Trên thực tế, chính bộ phận đứng sau bị, được mới chỉnh là

thảnh tô phụ của cụm động tử nảy Vì

+ Chúng dễ được thay thể bằng các Lừ nghỉ vấn như “được gì ?” ( Được

thầy khen ), “Bị làm sao ?° ( Bị thầy chế )

+ Chúng dé được đảo lên đầu câu “ Thấy khen tôi cũng được vải lần rồi,

còn chế thí chưa hẻ bị ”

- Khi ding sau bi, được xuất hiện một chuỗi động từ quan hệ bình đẳng, với nhau, trong đó có những động từ không có ý nghĩa bị động và không quan

hệ trực tiếp với bị, dược, nếu giải thích bị, được lá từ cấu tạo đạng bị động của

một động từ trong chuỗi thì ta sẽ rất lũng túng khi phải giải thích quan hệ giữa

các từ ấy với những động từ còn lại Ví dụ : Nhà vua bi ho Mac sai người vào ngục giết chết ( Nguyễn Đẳng Chỉ }-

- Việc giải thích tổ hợp của bị, được với ngoại động từ là dạng bị động

mâu thuẫn với một thực tế là ở “ dạng bị động ” này, ngoại đông từ tiếng Việt

vẫn giữ khả năng có bổ ngữ chỉ đối tượng Ví dụ : Con người bị những của cải

mà nó tạo ra thống trị lại nó, và chi phối nó.( Nguyễn Đình Thi ).[4]

Nguyễn Thiện Giáp trong [14,160-161] khi bàn đến vấn đền bị động trong tiếng Việt đã như sau : “ Nhiều nhà nghiên cứu nghỉ ngờ sự tôn tại của phạm trù dạng trong tiếng Liệt Một số người đưa ra những lí lẽ sau :

- Nếu coi bị, được là phương tiện biểu hiện dạng bị động thì giải thích

nhự thế nào trường hợp bị, được được dùng hoàn toàn như một vị từ, thí đụ :

Nó bị đòn; Nó được nghỉ

- Nếu coi bị, được là phương tiện để cầu tạo dạng bị động thì phải chap

nhận một kiểu đoản ngữ vị từ có danh từ đứng chen giữa phần đầu với phan

trung tâm Thi dụ : Được thay khen; Bi thay chê

- Khi đằng sau bị, được xuất hiện một chuỗi vị từ quan hệ bình đẳng

với nhau, trong đỏ có những vị từ không có ý nghĩa bị động, như : Nhà vua bị

họ Mạc sai người vào ngục giết chết, thì phải giải thích quan hệ giữa bị, được

với những vị từ như thế nào ?

~ Thực tế, khi kết hợp bị, được với vị từ ngoại động, vị từ ngoai động tiếng Liệt vẫn giữ khả năng cỏ bồ ngữ chỉ đối tượng Ví dụ : Con người bị những của cải mà nó tạo ra thông trị lại nó, và chỉ phối nó."

Cuối cùng Nguyễn Thiện Giáp đưa ra quan điểm của mình : “ Có lẽ nên quan niệm tiếng Liệt diễn đạt ý nghĩa bị động, tương tự ý nghĩa dang bị động

trong các ngôn ngữ Ân — Âu bằng phương tiện lừ vựng là các vị từ bị và

được ” [14.161]

3.1.3 Quan niệm của tác giả luận văn về vấn đề bị động trong tiếng Việt Sau khi trình bảy những quan niệm của các nhà nghiên cửu về vấn đề

bị động trong tiếng Việt, chúng tôi thấy rằng:

- Van dé dang, dang bi động và cấu trúc bị động trong tiếng Việt vẫn

còn là một vần đề gây nhiều tranh cãi

~ Những nhà nghiên cứu công nhận cỏ cấu trúc bị động trong tiếng Việt

bảo vệ quan niệm của mình bằng các lập luận như “ [ ] trong tiéng Liệt,

phương thức đối lập bị động và chủ động không phải bằng con đường ngữ pháp thuần túy mà bằng con đường từ vựng - ngữ pháp ” [35], hay “ [ ]

trong các ngôn ngữ phân tích tính điển hình như tiếng Liệt, ý nghĩa bị động chủ yêu được biểu hiện bằng từ và trật tự từ, và bị động có dáng đắp của một

phạm trù thuần túy cú pháp [7]

- Còn những nhà nghiên cứu phủ nhận sự tổn tại của cầu trúc bị động trong tiếng Việt thì đưa ra ý kiến : * Có lẽ nên quan niệm tiếng Liệt diễn đạt ý' nghĩa bị động, tương tự ý nghĩa dạng bị động trong các ngôn ngữ Ấn — Âu

bằng phương tiện từ vựng là các vị từ bị và được”[14]

Qua quá trình tiếp xúc với ngôn ngữ phân tích tính/đơn lập như tiếng

Việt, chúng tôi nhận thay không thể công nhận có phạm trủ dạng trong tiếng

Việt Bởi nếu công nhận có pham trù dạng thì tất nhiên cũng phải công nhân các phạm trủ ngữ pháp khác như thời, thể, ngôi, giống, số những phạm tra

đặc trưng của các ngôn ngữ tổng hợp tính/biến hình Hơn nữa, “dạng” nghĩa

là dạng thức của động từ, tức là một động từ sẽ có nhiều dạng khác nhau Điều này là không thể trong một ngôn ngữ đơn lập không biến hình như ở

tiếng Việt

Nhưng không thể phủ nhận một thực tế là trong tiếng Việt tồn tại cầu

trúc bị động Tiếng Việt hoàn toàn có thể diễn đạt ý nghĩa bị động, tương tự ý

nghĩa dạng bị đông trong các ngôn ngữ tổng hợp tính/biến hình Tuy nhiên, dé

diễn đạt ở nghĩa bị đông này tiếng Việt dùng phương thức từ vựng ( là các vị

từ b/được ), chứ không phải bằng phương thức ngữ pháp như ở các ngôn ngữ

Ân- Âu

Tuy nhiên, cấu trúc bị đông trong tiếng Việt có lẽ thiên về “dạng”

may/rủi nhiều hơn là “dạng” bị động Nếu như dạng bị động là rõ ràng và có

quy luật biển đổi trong các ngôn ngữ Ân — Âu thi cấu trúc bị động trong tiếng

Việt phần lớn phải dựa vào mặt từ vựng ngữ nghĩa để nhận điện Thật vậy,

tính chất may rủi được thể hiện rất rõ trong các câu có kiểu nói bị động, ví đu :

- Chương trình này được tài trợ bởi Vinamili

- Cầu Long Biên được người Pháp xây dựng vào cuối thế lạ 19

- Thủ tưởng Đức bị chỉ trích bởi các thành viên thuộc đẳng đất lập trong chính phú

Chương IL CÂU BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG HÁN

1 Nhận diện câu bị động trong tiếng Hán

Câu bị động trong tiếng Hán lá loại cdu ma quan hệ giữa chủ ngữ

và vị ngữ là quan hệ bị động : chủ ngữ là chú thế chịu sự tác động của

hành vi ma động từ vị ngữ biểu thị, chứ không phải là chủ thể thực hiện hành vị đó Câu bị động là một kiểu câu cơ bản của tất cả các ngôn ngữ, nhưng cấu trúc ngữ pháp của câu bị động trong các ngôn ngữ khác nhau déu tén tại một số điểm khác biệt

'Irong tiếng Hán, về ngữ nghĩa, câu bị đông chỉ sự thay đổi về mặt

trang thai do chủ thể chịu sự tác động của động tác gây ra, hoặc có thể nói động tác làm chủ thể chịu sự tác dộng có sự thay dồi về mặt trạng thái , những, cầu mang đặc trưng như thê được gọi là câu bị động

Câu bị động trong tiếng Ián thường được nhận diện bằng các giới từ

“ÄÈ/ ft ¿ ti? Xuất hiện trong cầu Chẳng hạn như

RRL ST : Com da bi Tiểu Trương ăn hết rồi

KEERSELY £ ‘Toa nha bi nd sap réi

AREER HR LS LAER APE IRR AG? Nh

văn trong xã hội phân chia giai cấp phải chịu sự chỉ phối bởi ý thức giai

cấp của chính giai cấp mình

DEP BRIER EMPIRES Pee £ : Những tài năng trẻ đều

bị đội thé duc thế thao Bắc Kinh, Thượng Hải chọn mất rồi

Tuy nhiên, không phải cứ có sự xuất hiện của các từ “##// 2£”

trong câu thi đó là câu bị động Trong “Từ điển tiếng Hán hiện đại” (2002) có

3 nghĩa của từ “j##”, thứ nhất là “cái cị thứ 2 (sách) “che”, “che day”,

thứ 3: “bị”, “gặp phái” dùng trong câu biểu thị chú ngữ là chú thể chịu sự tác

động của động tác (chủ thể phát ra động tác đặt sau chữ “#”, nhưng

thường được tỉnh lược); có thể đàng trước động tự tạo thành cụm từ bị động,

bị áp bức/bị phê bình/giai cấp bị bóc lột Rõ ràng 3 chữ “#ƒ” này thuộc 3 từ loại khác nhau: “##” 1 là danh từ, “#f#” 2 l động từ, “##” 3 thường

dược cho rằng: là giới từ khi dẫn ra chủ thể phát ra động tác, là trợ từ khi đặt trước động từ (1 quan điểm khác cho rằng đều là giới từ)

Trạng thái ngữ nghĩa của câu bị động lá chỉ chữ “#” thay dỗi từ

biểu thị ngữ nghĩa của hành động “gánh chịu” đến biểu thị ngữ nghĩa trạng thái bị động Diễn biến ngữ nghĩa này của chữ “ #8” được biểu hiện là hình

thức phân chia và tính thời gian của cú pháp chữ “##” giảm dẫn thành

không phân chia và không mang tính thời gian

Cũng trong “Lù điển tiếng Hán hiện dai (2002) thi “ZF” 1a 1 te, nhưng các lớp nghĩa của nó cũng rất phức tạp, tổng kết lại có 3 lớp nghĩa: thứ

nhất là động từ, ví dụ: nhượng bộ, chuyển nhượng, nhường đường, thứ hai là

động từ biểu thị sự cho phép: ai bảo anh tới/ để tôi nghĩ kỹ xem, thứ 3 với nghĩa là “bị”, nhưng chú thể phát ra động tác đứng sau “ #” không thể tính

lược “/” cũng chỉa thành “*/” 1 và “2” 2 Nghĩa Lhứ nhất là chỉ các

éP”, “gọi”, “gọi là” nghĩa thứ hai hao gồm: "làm cho”,

Câu bị động sử dụng 3 đầu hiệu nhận biết này, thông thường trong khẩu

ngữ dùng “ ##/⁄/ 7”, trong những trường hợp trang trong thi ding cau chữ “#*” (Lữ Thục Tương chủ biên, 1980).

Trong 3 từ “#ữ/// 7ˆ” có thể thấy: giới từ “##° chỉ là 1 tử,

chuyên biểu thị ý nghĩa bị động “ Ø// //” biểu thị bị động thi chỉ là 1 lớp

nghĩa trong may lớp nghĩa, còn lớp nghĩa là động từ thì dược dùng nhiều hơn

Quyền từ điển đại điện cho từ điển hư từ “tiếng Han 800 câu” (1980) đã so

sánh nghĩa bị động của “Ä#? “42? và “/ˆ” chỉ ra rằng

1) Với cách sử dụng giới từ thi “#/⁄?” cơ bảángiống “#Ý”, “

⁄ Ù” dùng trong khẩu ngữ Irường hợp chính thức, trang trọng, nphiêm túc thỉ dùng “##”', không dúng “#// //”

2) Khi sau giới từ “ Ø// #” là danh từ chỉ người thi dễ nhằm lẫn với cách sử dụng của động từ, “##” không có hiện lượng này

3) “#” thường trực tiếp dùng trước dộng từ, là trợ từ biểu thi bi déng

Trong cuấn “Tiếng Ilán 800 câu” đã chỉ rõ rằng “ Ø// 7#” dùng trong khẩu ngữ, và khi sau giới từ “// ¿ƒ” là danh từ chỉ người thi có thể sẽ bị nhằm lẫn với cách sử dụng của động từ, “ẩ#” không có hiện Lượng nay Do

đó có thể thấy, “##⁄/⁄ 7ˆ” về mặt ý nghĩa tổn tại rất nhiều sự khác biệt, giới lừ “##” là từ chuyên chỉ nghĩa bị động, “/// 7/” biểu thị bị động

chỉ là một lớp nghĩa trong nhiều lớp nghĩa cúa hai từ này

TIiễu câu chủ động với ý nghĩa xử lý thì câu bị động sẽ được hiểu với ý nghĩa bị xử lý, cũng chính là người hay sự vật làm chủ ngữ dễu là chủ thể

chịu sự tác động của hành động, do động từ thực hiện hành vi xử lý, ý nghĩa

xử lý chủ yếu căn cứ vào sự chuyển đỗi của “ #f” , hanh vi xử lý mang lại

ảnh hưởng nhất định đối với chủ ngữ, có thể đưa đến sự thay đối về mặt trạng,

thái, hoặc thay đổi về kết quả, quan hệ ngữ pháp phức tạp này chính là do hảnh vi xử ly gây ra Lhông thường hảnh vi bị xử lý sẽ làm cho chủ ngữ có

những thay đổi bất hợp lý, vì vậy, trong việc sử dụng ngữ pháp thực tế thì ##'

thường nói lên một vài ý

nghĩa làm cho người ta không hài lỏng

Bat kể là câu bị động có dấu hiệu nhận biết hoặc không có dấu hiệu

nhận biết, đều có thể diễn đạt rất rõ về chủ thể phát ra hành động và chủ thể

chịu sự tác động của hành động, ví dụ câu bị động không có dâu hiệu nhận

biết nếu muốn diễn dạt ý nghĩa ăn xong, có thể nói 427 7 ÓÝ ( dã ăn cơm

xong ) hoặc ýV# 7Ÿ 7{ cơm ăn xong rồi) Câu thứ nhất biểu thị hành động, chỉ người nào đỏ đã ăn cơm, còn câu thứ hai biểu thị sự tác động của hành động, cơm bị người nảo đó ăn hết rồi Nhưng câu bị động có dấu hiệu nhận

biết sẽ thể hiện rõ hơn quan hệ phát ra hảnh động và chịu sự tác động của

hành động, và cầu có từ “8#” chính là mẫu câu điển hỉnh cho câu bị dộng có dấu hiện nhận biết

2 Đặc diém và kết cầu câu bị động tiếng Hản

Chủ ngữ của phân lớn các câu trong tiếng Hán đều là chủ thể thực hiện

hành động, nhưng cũng cỏ khi về mặt ý nghĩa chủ ngữ lại là người hay vật

chm sw chi phổi của hành động ấy Loại cầu này là câu bị ding vé ¥ nghĩa

Chẳng hạn như :

- À 3 Sil AI # 3 Ï : Giấy báo nhập học dã dược gửi tới rồi

- GH BE ¿8 3 #l : Vé máy bay còn chưa mua được

Trong Uiéng [lin câu bị động biểu thị thay đối trạng thái Trạng thái ngữ

nghĩa của câu bị động là chỉ chữ “‡j# thay đồi từ biếu thị ngữ nghĩa của hành

động “gánh chịu” đến biểu thị ngữ nghĩa trạng thái bị động Diễn biến ngữ

nghĩa này của chữ “Ä##”dược biểu hiện lả hình thức phân chia và tỉnh thời

gian của cú pháp chữ “$Ä°giám dần thánh không phân chia và không mang,

tính thời gian

Trong câu bị động, những câu có chữ như chữ “‡##°được cho là dấu

hiệu nhận biết điển hình của câu bị động, bới vậy, để nghiên cứu câu bị đông

thay đối về trạng thái, chúng ta nên tìm hiểu sự thay đối về chữ “‡##" trước

'Irong ngữ nghĩa tiếng Hán, “ŸÑ”nghĩa chính là “cái chăn”, là danh từ, sau

nảy qua nhiễu giai đoạn phát triển đã được sử dụng như động từ, và bắt đầu

mnang nghĩa “che đậy”, “chịu dựng” (“Từ Hải”) “#8” duoc ding la dong Uk

đã bao gồm tính thời gian của động tác, cũng chỉnh là “bị bao nhiên lần”, trong thực tiễn cuộc sống, thông thường chúng ta nói "chịu dựng bao nhiêu

lần” Theo nghĩa nảy, nhờ đó mà từ “$## “trong quá trình thao tác về mặt ngữ

pháp thì có thể dược coi là là dông Lừ có thể biến hành phân chia động lác, ví

dụ "bị bát thương”, chính là bị thương nhiễu lần, tổng công có tám lần “Rất

nhiều lần” nói lên một khái niệm mang tính thời gian, “tổng cộng có tám lần”

chính là đặc trưng phân chia về lượng,

Về mặt sử dụng ngữ nghĩa thục tế, đặc trưng phân chia về lượng của

“48° chit yéu là do bản thân nó có khái niệm biểu thị thời gian, thuộc tính

thời gian dược thể hiện ở chễ có thể thêm trạng ngữ thời pian phía trước nó

- Câu bị động biểu thị quan hệ phát ra động tác và chịu sự tác động của

dộng tác Một hành dộng cần phải có chủ thể phát ra hành động dó, dõi khi còn có chủ thể chịu sự tác đông của hành động đó hoặc đối tượng mà hành động đó hướng tới, cả quá trình thực hiện hành động bao gồm hai bình diện quá trình và kết quả của hành động Khi phân tích quá trình tiễn hành hành

động, nếu xem xét từ góc độ chủ thể phát ra hành động thì nên tập trung vào

tý 8

việc hành động đó được phát ra như thế nào, và trạng thái thời gián của nó

niêu xem xét từ góc độ chủ thể chịu tác động của hành động thì nên chú ý đến trạng thái và kết quả của nhiều hơn chủ thể đó, cũng chỉnh là ảnh hưởng mà

dỗi tượng phải gánh chịu

Bat kế là câu bị động có dấu hiệu nhận biết hoặc không có dấu hiệu

nhận biết, dều có thể diễn đạt rất rõ về chủ thể phát ra hành động vả chủ thể

chịu sự tác dộng của hành dộng, ví dụ câu bị đông không có dấu hiệu nhận

biết nêu muốn diễn đạt ý nghĩa ăn xong, có thể nói I#5E 7 fÑ”(đã ăn cơm

xong) ͧIE5E 7 (cơm ăn xong rồi) câu thử nhất biểu thị hành động, chí người

nao đó đã ăn cơm câu thứ hai biểu thị chịu sự tác động của hành động, cơm bị

người não đó ăn hết rồi Nhưng âu bị động có đầu hiệu nhận biết sẽ thể hiện

rõ hơn quan hệ phát ra hành động và chịu sự tác động của hành động, câu có

từ “#Ñ”chính là mẫu câu điển hình cho câu bị đông có dấu hiện nhận biể:

Đánh giá một hành động là thực hiện hay chịu sự tác động, quan trọng,

là dựa trên nhận thức của chúng ta về thế giới khách quan, chúng ta xuất phát

từ góc độ chủ thê thưc hiện hành động hay chủ thể chịu sự Lác động thì góc độ

khác nhau sẽ cho chúng ta nhận thức về hiện tượng khác nhau, nhưng ý nghĩa

kết quả mả nó biểu đạt thì giẳng nhau

Trong tiếng Han loại câu bị động thường được đánh dấu bằng các giới

từ ÿ# ¿ IIM / tb hay bang các trợ từ ## và ff Những cũng có loại câu bị động không øó dau biệu nhận biếL Những câu này được gọi la câu mang hàm ý

bị động, cầu mang khái niệm bị động Ví dụ như

¿#87 : Cơm Tiểu Lý đã ăn hết rồi

RESET : Com ăn hết rấi.

2.1 Loại câu bị động cĩ giới từ #% / HH / 3E

Câu thuộc dang cầu trúc bị động này cĩ thé được cơng thức hĩa như sau:

Loại câu bị động này cĩ những đặc điểm sau :

a Động từ vị ngữ của loại câu nảy phải là đơng từ cập vật ( đơng từ cĩ tân ngữ ), về ý nghĩa cĩ thể chỉ phỗi được chủ ngữ

b Phía sau động từ nĩi chung thường cĩ thành phần khác như äE T ,

ừ TẾ , NỊ, ÌE cùng với lác nhân theo sau tạo thành ngữ giới lân làm

trạng ngữ

d 3 thưởng được đùng trong cả viết lẫn nĩi, cịn Wh hay †L thường

được dùng trong khấu ngữ lân ngữ sau # cĩ thế cĩ mà cũng cĩ thế khơng, cơn sau HH hoặc if bat bude phải cĩ tân ngữ, nêu khơng biết hoặc khơng thể

nĩi ra thì dùng A Vi du:

- l4? TA#1W?Z T Người cơng nhân ấy đã được cứu sống

- 4h AD tT EM A EY Xe dap cua anh ấy bị người ta lẤy

cắp rồi

Nếu câu có động từ năng nguyện và phó từ phủ định, chúng sẽ được đặt

trước #8, MỊ , LE Ví dụ:

4# AE đu Xe HBO AL ZE BB: Ao cha em gái không bị mưa ướt

3† + ø 8 ĐI T BE BF BAD: Đỗ chơi này bây giờ chúa thê cha con nhìn thấp:

Câu bị động có sư xuất hiện của #Š có những đang thức như sau

HERR H Tê 7 : lớp học của chúng tôi dã được làm sạch

b Sau “#8” , chi thể phát ra động tác không xuất hiên, dang thức là

#+1rzinltttnli8

chủ thể chịu sự tác đông + ŸŸ + từ mang tính chất dộng từ

Ví dụ:

ĐI Ƒ : bài học dã bị chậm rồi

#7 Mi J : xe bị lái đi rồi.

ø Dạng thức cổ định “ÈŸ Bf" :

Ba ge Os aa a chủ thể chịu sự tác đông + ŸŸ + chủ thể phát ra đông,

tác I ŸŠ I từ mang tính chất động từ

Cấu trúc nay thường sử dụng trong văn viết, là biến đổi của cấu trúc

*3J B" Cũng có thể sử dụng cấu trúc “3# BR? hay “eH BR”

hoac “4% Ai" CS mét điểm đặc biệt là động từ đứng sau đa số là từ

có hai âm tiết

Ví dụ

Z1 HHUWKBE : Chúng ta không thể bị mê hoặc bởi biểu hiện bê ngoài

§NGHỊ/NINHW-Z LIMIS/HRGI cùi W2 : Các em học

sinh đã bị cảm động sâu sắc bởi những lời dạy của những người cao tuổi, quyết tâm học hành thật tối

MAE IE, BIRR IE : Cô ấy bị cuộc sống xô dây,

phải rời bô quê hương suốt 30 năm

šf(UHfILfiff2M/7.AUH/)JW2X?TE : Hệ thông phân mềm mới dược nhiều người sử dụng quan tâm chú ÿ đến

ABHRE EBA AEG REAR : Sự phát triển của tỉnh hình

được quyết định bởi nhiều nhân tổ

d Cấu trúc cổ định “## CìE, RH) a”

Ví dụ

3# NA f.WIlLÁ E049 BỊ — R : Bằng nhiên cảm thay tay bị

cái gi đỏ cắt vào

BENS [REALE BET : Sách của tơi bị Tiễu Vương lấy di mấp rồi

WEL MAGES BAAR? : Lời nĩi phải dễ cho anh ta nghe

thấy làm thể nào?

L.MNIIiMH#2718E 7” ~ƒY: Hình hoa bị cơ ấy làm vỡ mắt một chiếc rải

e Cấu trúc “3# ==ÄU” Beak:

MUTE-(6AVIPÀS, HHÀ(/UI— &ẬRiEill 7” - Năm đá ơng

Ấy bị thuậc nỗ gấy mắt 1 chân (“ơng ấy” và “1 chân” dều là chủ thể

chịu sự tác động, hai chủ thê đều cĩ quan hệ phụ thuộc)

và câu chit “@”

Trong cấu trúc này thì “IE” cỏ ý ngh

cũng cĩ ý nghĩa “bị xử lý” Tức là người hoặc sự vật mà chủ ngữ biểu thị

vị ngữ biểu thị Hành vi xử lý bắt nguồn từ thành phần đứng sau chữ

*##”, kết thúc việc xử lý làm cho sự vật chủ ngữ cĩ một kết quả nào đĩ,

hoặc cĩ sự thay đổi hay rơi vào một trạng thái, hoặc cĩ một sự trải nghiệm nảo đĩ, tính phức tạp của một phần vị ngữ chính là kết quả của viée phải thể hiện quá trình xử lý này Cáo ý nghĩa bị xứ lý của chủ ngữ đối với chủ ngữ mà nĩi luơn là khơng như ý muốn hoặc kỳ vọng Diễu

nảy khiển cho edu chit “4%” thưởng diễn dạt những sự việc khơng hải

lịng, khơng mong muốn

Ví dụ

AER TH 7 : Tiểu Vương bị tuyết làm trượt ngã rồi

Ah BRET 7 : Tiểu Lý bị lừa rồi

2.2 Loại câu bị động có trợ từ #Ä và ĐT

Trong tiếng Hán bên cạnh việc sử dụng các giới tử #8 / HH / UL để biểu

thị ý nghĩa bị động, người ta còn sử dụng các trợ từ #3 và HÍí.Câu có sự xuất

hiện của các trợ từ này có những đặc điểm sau

a Trợ từ #3 có thể dùng trước động từ để biểu thị ý nghĩa bị động, Nỏ

có thể đừng trong cầu bị động và cả câu chủ động Chẳng hạn như

- # MIL KM BA T J# 7 Lớp học đều đã được chúng

tôi quét sạch sẽ

- # ƒ tâ †T 7E TY Hỗ đã bị đánh chết

-+* #1 ði B ấI â #t Ê Hƒ T Mọi người đã bày biện xong nhà mới

b Trợ từ Bí có thể dùng củng với 39 hoặc 3 để biểu thị bị động Loại

cầu này thường dùng trong văn viết Xét các ví dụ sau

-K RBA 1h #9 WM Be A Hh AT RR oh Moi ngudi cảm động bởi

tỉnh thần anh ding của anh ấy

- 34 2 8 # #4 lÊ # P #\ St Bồ Pf ÌE 8B Kết luận khoa học này

đã được thực tiễn chứng minh từ lâu