Luận văn khảo sát hiện tượng câu ghép tỉnh lược trong tiếng việt

Các nhà ngôn ngữ học, dựa trên các khảo sát thực tế về hoạt động của câu trên nhiễu binh điện khác nhau da va dang đưa ra những kiến giải bỗ ích, lí thủ cho các vẫn đề lí luận về câu và

DAI HOC QUOC GIA HA NOI

TRUONG DAL HQC KHOA HOC XA HO] VA NHAN VAN

kh kế tế tin hú th tế KẾ hat

NGUYEN ‘THU THUY

KHAO SAT HIEN TUONG CAU GHEP TINH LUGC

TRONG TIENG VIET

(QUA OAT DONG CUA PHAT NGON {NEU TIE)

LUAN VAN THAC SI NGON NGU HOC

HÀ NỘI - 2007

DAI HOC QUOC GIA HA NOI

TRUONG DAL HQC KHOA HOC XA HO] VA NHAN VAN

kh kế tế tin hú th tế KẾ hat

NGUYEN ‘THU THUY

KHAO SAT HIEN TUONG CAU GHEP TINH LUOC

TRONG TIENG VIET

(QUA HOAT BONG CUA PHAT NGON {NEU THI})

Ngành: Rgôn ngữ học

Ma sé: 60 22 01

LUẬN VĂN TIIẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS TRẦN THỊ CHUNG TOÀN

HÀ NỘI - 2007

Chương I: LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VA MOT SO VAN DE Li LUAN LIEN

1.2 Phân loại cầu nói chung và vị trí của câu có chứa {Kếu thì} trong tống thế quan niêm

1.2.2.Phân loại cân của rhóm tác giả thuộc Trung tâm KHXHiNV Quốc gia 17

1.2.3.Phân loại câu của Nguyễn Kim Thân

1.3.4.Phân loại câu của L3iệp Quang Ban 25

1.3.Các quan niệm vả tên gọi đối với phát ngôn chứa {ếu thì} của các nhả

1.3.2 VỀ quan niệm và tôn gọi của các từ “Nếu” và “Thị” 29

1.3.3.Các thuật ngữ liên quan dến ý nghĩa {Nếu thi} 32

1.4.Quan niệm về hoạt động ngữ nghĩa của phát ngôn chứa {Nếu thì} của tác

1.4.1 Một số khái niệm liên quan - s21 34

1.4:2 Hoạt động của cấu trúc {Nếu „ thi} 35

Chương 2: HOẠT DONG CUA PHAT NGON CHUA {NEU TH? BUOC

2.1.Hoại động của P và Q xởtừ góc độ các yếu tố thamgia vào thành phần mệnh đề 3§

2.2 Hoạt đông của câu trúc {Néu đi} xét từ góc độ từ loai

2.3.5 Biến thể 5 - Lược bổ “LhÌ” ccecceco 5B

2.3.6 Biển thế 6 - Lược bỗ cả “Nếu” vả “Thị” 58

Chương3: HOẠT ĐỘNG CÚA PHÁT NGÔN {NE

PHƯƠNG DIỆN NGỮ NGIĨA - 65

3.1.1 Nghĩa giả định chính đanh G5

3.1.2 Nghĩa giá định không chính danh (giả định giá danh) 66

3.2 Ý nghĩa giả định chính danh của câu trúc {Nêu thì} 68

3.2.1 Dự bảo tiến triển hợp lí của sự tình tại điều kiện P 68

3.2.2 Xử sự phủ hợp với tình huỗng P 70

3.2.3 Đưa ra các nhận định hoặc kết luận về hoản cảnh, trạng thái của sự tỉnh

3.3 Ý nghĩa giả định không chính danh (giả danh) của cấu trúc { Nêu thi} 72

3.3.1.Đưa giả định để cảnh báo, không muốn xảy ra tình huống Q 72

3.3.2 Bay tô quan điểm, đưa ra một chính kiến qua giả định tinh hudng P

3.3.3 Đặt ra vẫn đề để lựa chọn khi xảy ra tình huống P

3.3.4.5o sánh giữa P và Q khi qui về một tiêu điểm

3.3.5 Thể hiện sự hối tiếc vì đã không thực hiện P

3.3.6 Chất vẫn, phán bác, trước bằng chứng thực lễ

3.3.7.Thể thốt không P, khẳng định sự thật đo không muốn xảy ra Q

3.4.Cơ chế hoạt động ngữ nghĩa của cầu trúc {Nếu wo thi

3.4.1.Cu trie don Ié: Gid dinh chinh danh va gi dinh gia danh

3.4.2.Câu trúc tỉnh lược và cấu trúc lồng ghép phức hợp

Bang 1.1: Phan loại câu của Iloàng Trọng Phiên 14

Đăng 1 2: Phân loại câu của nhóm tác giá thuộc Trung tâm KHXH/&NV Quốc gia | 17

Băng 1.3: Phân loại câu cúa Nguyễn Kim Than 20

Bang 1.5: lên gọi của phát ngôn {Nêu thì} 29

Bảng 1.7: Y nghĩa và các biên thể của “Thỉ” 31

Bâng 2.1: Các dạng thức cầu trúc của phát ngôn{Nêu .thì} | 61

Bang 2.2: Cac dạng thức biên thê của phát ngôn {Nêu thì} 62

Bảng 3.1: Ngữ nghĩa của các phát ngôn {Nếu thì} 67 Bang P11: Phan loại phát ngôn {Nếu thị} thco cấu trúc 98 Bang P1.2: Phân loại phát ngôn {Néu thi} theo ngit nghia 120

PHAN MO DAU

1 Lido chen dé tai

Câu là đơn vị ngôn ngữ có chức năng thông báo Xung quanh vấn để câu có

rất nhiều quan điểm nghiên cứu khác nhau Cảng ngày cảng xuất hiện nhiều quan

niệm mới về bản chat nội dung của câu cũng như hoạt động vận hành của câu trong

lời nói Các nhà ngôn ngữ học, dựa trên các khảo sát thực tế về hoạt động của câu

trên nhiễu binh điện khác nhau da va dang đưa ra những kiến giải bỗ ích, lí thủ cho các vẫn đề lí luận về câu và cố găng để đưa các kết quả nghiên cứu ứng dụng vào

quả trình giảng dạy thực hành các ngôn ngữ nói chung và tửng ngôn ngữ cụ thể nói

riêng

Câu trong tiếng Việt (nói chung), câu ghép (nói riêng) la một trong những, vấn để luôn thu hút sự quan tâm nghiên cứu của giới Việt ngữ Câu ghép (dưới góc

độ là đơn vị của ngôn ngữ) hay là các phát ngôn phức hợp (đưới góc độ là hoạt

động cụ thể của câu vận hành trong lời nói) là một cầu trúc có tổ chức phức tạp Ở

đó, từ bình điện cấu trúc cho đến bình điện ngữ nghĩa luôn chứa đựng nhiều vấn để

có thể tiếp tục tìm kiếm để đưa ra những kiến giải mới ngáy càng phủ hợn hơn

Đặc biệt việc nghiên cứu sự vận hành của câu trong lời nói, nghiên cứu sự cải biến hay tính lược các mô hình câu làm phong phú cho hoại động của ngôn từ, cho nội

dung thông báo của phát ngôn vẫn luôn là “điểm nóng” cho việc nghiên cứu câu từ

Vào việc giảng dạy tiếng Việt thực hành hay góp phần vào các kiến giải lí thuyết

cũng đang là những vấn để tiếp tục phải được quan tâm hơn nữa

'Irong các kết cấu câu ghép chúng tôi chọn câu chứa cẩu trúc {Nếu thi}

làm đối lượng chính để khảo sát, trên cơ sở đi sâu vào một cấu trúc cụ thể này, chúng tôi hi vọng sẽ đưa ra được những kiến giải cụ thể, mới vả khác biệt về cầu

trúc hình thức cũng như hoạt động ngữ nghĩa của của câu trong lời nói hầu mong

có được những đóng góp thiết thực vào các vấn đề lí luận cũng như thực tẾ trong

nghiên cứu và giảng dạy có liên quan về câu nói chung và các phát ngôn ngữ dụng, của câu nói riêng

2 Mục đích nghiên cửu

Tghiên cửu cấu trúc và ngữ nghĩa của câu chứa cầu trúc {Nếu thì} trong

hoạt động lời nói, ứng dụng kết quả nghiên cứu vào việc giảng day tiếng Việt thực

hành che sinh viên Việt Nam, trong đó có việc giẳng dạy Hếng Việt như một ngoại

ngữ cho người nước ngoài, đưa ra một số kiến giải góp phan vảo lí luận về câu đặc

biệt là bính diện phát ngôn với các dạng thức điền hình và tỉnh lược của chủng

trong tiếng Việt hiện dại

3 Dối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các hoạt động của phát ngôn {Nếu thì}

trong tiếng, Việt hiện đại Các phát ngôn nảy được lấy từ trong các nguẫn ngữ liệu được

nêu ở mục 6 đưới đây với các dạng thức đầy đủ và dạng thức tỉnh lược để xem xét cơ chế

vận hành của cầu trúc này trong các phát nuôn của tiếng Việt hiện đại

4 Rhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cửu nhằm đưa ra các dạng thức hoạt động cơ bản của cấu trúc {Nễu thi} , các biểu thức cầu trúc và các biểu hiện ngữ nghĩa, các hoạt động cụ thể

của từng cấu trúc trong tiếng Việt, từ đó tìm hiểu các khả năng tỉnh lược của các

liên từ “Nếu” và “Thì” trong hoạt động lời nói được thể hiện trong các văn bắn va

ngôn ngữ hội thoại Qua việc nghiền cứu cơ chế hoạt dộng của cấu trúc này, hướng

tới nhiệm vụ khảo sát câu ghép nói chung va câu ghép tỉnh lược trong tiếng Việt

nổi riêng

5 Phương pháp nghiên cứu

Dé hoan thành nhiệm vụ nghiên cứu nêu trên, trơng luận văn chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây

Phương phản thẳng kê tư liệu

Câu ghep chứa cấu trúc {Nếu thì} được sử dựng rẤt rộng rãi trong cáo tác phẩm văn học, báo chí, truyền hình, các cuộc hội thoại hàng ngày, trén intemet Ching

tôi thống kê sự xuất hiện của các phát ngôn chứa cấu trúc này trong các cảnh huông nói

về mặt tổng thể số lượng tổng thể cũng như tần số xuất hiện cho từng cầu trúc và biểu

hiện nghĩa tương ứng của chúng

+ Phương pháp miêu tả và phân tích văn bản

Cũng như các ngành khoa học khác, ngôn ngữ học cần đến việc sử dụng

phương pháp miêu tả để bản về hoạt động của đối tượng nghiên cứu từ đó có thể

rút ra được các kết luận về bán chất hiện tượng đang bản đến Phương phán miêu tả

của chúng tôi được sử dụng ở đây là Miéu ta đẳng đại Dễ có được kết quả miễu

tá, chúng tôi dùng các biện pháp phân tích văn bản như phân tích cãi biển, phân

tích thay thể, đặc biệt, chúng tôi tập trung chủ yếu vào biển pháp phân tích ngữ

pháp Chúng tôi miễu tả và phân tích từng phát ngôn trong từng ngữ cảnh cu thé để

dua ra dược câu trúc và ý nghĩa hoạt động của {Nếu thì} cho từng mô hình

Những miêu tả và phần tích này đều dựa trên những cơ sở lý thuyết của ngữ pháp

hiện đại Kết quả miễu tá là cơ sở để phân loại ra cấu trúc và ý nghĩa hoạt động ủa {Nêu thì} một cách chính xác

* Phương pháp so sảnh đổi chiễu

'Irong ngôn ngữ học, đối chiếu là phương pháp nghiên cứu dựa trên sự so

sánh gác hiện Lượng, cứ liệu ngôn ngữ để tìm ra những nét khác và giống nhau về

cấu trúc, chức năng và hoạt động của dối tượng nghiên cứu

Ngoai ra, với tư cách là một phương pháp nghiên cứu của các ngành khoa

học nói chung, đối chiếu được tiên hành trên nhiều bình diện và phạm vi khác

nhau Trong luận văn, ngoài việc đối chiếu các ngữ liệu nghiên cứu, chúng tôi còn

đổi chiều quan điểm nghiên cứu của các nhà nghiên cứu trước đây trong các kiến

giải về hoạt động của câu ghép nói chung và kết cầu {Kếu thi} để có được tổng quan về vấn dé nghiên cứu, tiếp thu các thành quả nghiên cứu trước đây, từ đó đưa

ra những kiến giải mới phủ hợp với hệ thống xem xét của mình

Chúng tôi sử dụng phương pháp so sánh đối chiếu dồng đại, đối chiếu dặc trưng

©_ Phương pháp phân tích ngữ dụng và ta từ

Ngôn ngữ là một trong những nhương tiện quan trọng của giao tiếp

Phân tích các phát ngôn chúa {Nếu thì}, chúng tôi phải xem xét chúng

được sử dụng với những tiền giả định và hàm ngôn như thế nàn đề biểu đạt ý

nghĩa thông tin của mình trong từng ngữ cảnh cụ thể Chúng tôi xem xét việc

tĩnh lược hay giữ nguyên cấu trúc của {Nếu thì} đã mang đến những hiệu

quá thông lăn, hiệu quả tu từ nào? Đây là kết quá của việc sứ dụng các thas

tác của phân tích ngữ dụng và tu từ vào luận văn

6 Nguồn ngữ liệu

Ching téi théng kể và xem xét sự hành chức của cấu trúc {Nếu thì} xuất

hiện trong các nguồn ngữ liệu sau đây làm tư liệu phân tích và miêu tả

- Một số tác phẩm văn học hiện đại

- Một số giáo trìnhtiếng Việt được ding làm tư liệu giảng dạy tiếng Việt cho

sinh viên nước ngoài.

- Tư liệu của các nhà nghiên cứu trong các công trình trước đây

- Các hội thoại hàng ngày và các văn bản được đăng tãi trên các Irang intemetL

“ Cầu trúc của luận văn

Luận văn cá cấu trúc như sau:

Thân Mở đầu

Chương 1: Lịch sử nghiên cứu và một số vấn dễ lí luận liên quan dến nội dung

nghiên cứu

Chương 2: Hoạt động của phát ngôn {ếu thì? trên phương diện câu trúc

Chương 3: Hoạt động của phát ngôn { Nêu thì} trên phương diện ngữ nghĩa

TAI LIEU THAM KHẢO

13

15

Digp Quang Ban(2005), Ngitphap téng Vit Nxb Gido dục, Hà Nội

Diệp Quang Ban(2001), Nei pháp tiéng Việt- tập hai, (tái bản lần

thứ tư) Nzb.Giiáo dục, Hà Nội

Diệp Quang Ban,(2004), Ngit pháp Liệt Namrphân câu, Nab DHSP, Hà Nội

Nguyễn Tài Cấn, (1999), Ngữ pháp Tiếng Việt (In lần thứ sáu),

Nguyễn Đức Dân (1998 lái bản) Ƒ4gfch và đông Vids, NIXB Gido duc Ha NOL

Nguyễn Dức Dân, (1998), Vgữ đụng học, NXB Giáo dục Hà Nội

Nguyễn Đức Dân, Trần Thị Chung Toàn, (1982) Ngữ nghĩa một số

hư từ: cũng chỉnh cả ngay”, Lạp chí Ngôn ngữ

Lê Đông,(1993), Một vải khia cạnh cụ thể ngữ dụng học có thể

dáng gáp phần nghiên cửu xung quanh câu trúc Đã - Thuyết , Tạp

chí Ngôn ngữ

Lê Dông(2003), Ki

Lễ Đông, Cân Ä lời uà câu đúp của cầu hỏi

tình thải trong ngôn ngữ họ, Tạp chí Ngôn ngữ

Lê Đông (1996),Cầu trúc đã - thuyết của một hiểu câu tằng Liệt,

Lê Dông,(1991), Ngữ nghĩa - ngũ dụng của hư từ Hắng Việt: ý

nghĩa đánh giá cầa các hư từ, Tạp chỉ Ngôn ngữ

Đình Văn Đức,(1986), Ngữ pháp Hồng Việt (0 loại, NXB Đại học

& THƠN, Hà Nội

Định Văn Đức,(2009), Các Bài giãng về lịch sử Tiẳng Liệt thé kf XX)

Nb DHQGHN, Ha Noi

Định Văn Đúc,(1991), Vải suy nghĩ bước đâu vệ ngit phap li thuyét

và ngữ pháp thực hành trong việc đạp đẳng Việt, Ngôn ngữ (4)

Nguyễn Thiên Giáp (chủ biên), Đoàn Lhiện Thuật, Nguyễn Minh

Thuyết,(1999), Dẫn luận Ngôn ngữ học, Nxb.Giáo dục, TIà Nội

M.A.K Halliday,(2004), Dẫn luận ngữ pháp chức năng (Hoàng

Văn Vân địch), Nxb DHQGHN, Hà Nội

Nguyễn Quang Hồng (2002), Âm tiữ và loại hình Ngân ngữ, Nxb

DHQGHN, Hà Nội

Lê Thị Minh IIằng,(2004), A#ột đề nghị phân loại câu điều kiện

tiếng Việt ,Tạp chí Ngôn ngữ

Cao Xuân Ilạo,(2004), Tiếng Liệt sơ thảo ngũ pháp chức năng,

Nxb Gido dục, Hà Nội

‘Trinh Dac Hiễn,(2004), Tiếng Việt cho người nước ngoài trình độ

nâng cao, Nxb ĐLIQGITN, Hà Nội

Nguyễn Chí Hòa.(2001), Đôi diée về nghĩa điều kiện trong cân ghép tiéng Viét Ky yêu Hội thảo Khoa học “Tiểng Việt và Văn hoá Việt

Nam cho người nước ngoài”, Nxb ĐHQGHN, Hà Nội

Nguyễn Chí Hỏa,(1996), Một vài suy nghĩ xung quanh khải niệm

“nh lược", Ngữ học trẻ

Nguyễn Chí Hòa,(1999), Về khái niệm ngữ phúp hoá và cña ghép

không lên từ, Tạp chí Ngôn ngữ

Nguyễn Việt Hương,(2004), Thực hành táng Việt, Nxb ĐHQGTM,

TIề Lê,(1990), Chủ thế chủ dé cách thức và điều kiện trong cân hai

thành phan”, Tan chỉ Ngôn ngữ

Đỗ Thi Kim Liên,(1993), 7a hiểu cần trúc cân ghép không liên từ trong tiếng Việt, Tạp chỉ Ngôn ngữ

DB Thi Kim | iên (2001), Mật số nhận xứ về cách định nghĩa ương SGK 1 10

và 11 “phân câu trúc~ngữ nghĩa đủa câu”, Tạp chí Ngôn ngữ

Hoang Trọng Phiển (1994), Xây dựng một phong cách học của đẳng

Liệt như thé nào, Tạp chí ngôn ngữ

TIoảng Trọng Phiến,(1980), Nạũ pháp đắng Liệt-câu, Nxb ĐỊT và

‘TH Chuyén nghiệp, Hà Nội

Nguyễn Văn Phúc, (2004), Tiếng Liệt cho người nước ngoài, Nàp

ĐHQGHN, Hà Nội

Ferdinand de Saussure, (2005), Ngôn ngữ học đại cương (Người

dich; Cao Xuan Lao), Nxb KITXIL Hà Nội

Neuyén Van ‘Thanh, (2003), Tidng tiệt hiện đại, Nxb.KHXH, Hà Nội

Nguyễn Kim Thản,(1997), Nghiên cứu ngữ pháp têng Việt, Nxb

Giáo dục 1997 Hà Nội

Lý Toàn Thắng, (1981), Giới thiện H thuyết phân đoạn thực tại câu,

Tạp chỉ Ngôn ngữ