Luận văn các phương thức thể hiện Địa danh tiếng Đức trong các văn bản tiếng việt

Các quan diễm khác nhau vẻ việc thể hiện tên riêng nước ngoài dịa danh trong tiếng Việt 3,3, Để xuất phương thức thẻ hiện địa danh tiếng Đức trong tiếng Việt... Mục đích, ý nghĩa của đề

DAI HOC QUOC GIA HA NOL

TRUONG DAI HOC KHOA HOC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRAN THI IANIL

CAC PHUONG THUC THE HIEN

DIA DANH TIENG ĐỨC TRONG CÁC

VAN BAN TIENG VIET

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 60 22 (1

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS ‘TS VO KIM BANG

HÀ NỘI - 2009

MUCLUC

PHAN MG BAU

0.1 Mục đích, ý nghĩa của đẻ tài

0.2 Déi tượng và phạm vi nghiên cứu

0.3 Phương pháp nghiên cứu

0.4, Kết cầu của luận văn

CHƯƠNG 1: CƠ SỬ LÝ LUẬN VẺ DỊA ĐANH

1.1 Khải niệm vẻ địa danh

1.2 Địa danh trong hệ thỏng thuật ngữ khoa học

1.4.M: êu câu khi đưa địa danh mước ngoài vào tiếng Việt

1.3.1, Tính chính xác

1.3.2 Tĩnh hệ thống

1.3.3 Tính đơn giản, đễ dùng

1⁄4 Tiểu kết

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM DIA DANH TIENG DUC

2.1 Dặc điểm của hệ thông địa danh liêng Đức

Ÿ nghĩa của lớp từ địa danh

2.2 Phân loại địa danh tiếng Đúc trong tiếng Việt

2.3 Tiêu kết

CHƯƠNG 3: CÁC PHƯƠNG THỨC THÉ HIEN BIA DANH TIENG

BUC TRONG CAC VAN BAN TIENG VIET

3.1 Tình hình thế hiện tên riêng nước ngoãi nói chung và địa danh tiếng Dức

nồi riêng trong tiếng Việt

3.1.1 Hiện wang

3.1.2 Lý do dẫn đến hiện trạng thiểu thông nhất trong việc thế biện dia

danh tiẳng Đức trung (lễng Việt

3.2 Các quan diễm khác nhau vẻ việc thể hiện tên riêng nước ngoài (dịa danh)

trong tiếng Việt

3,3, Để xuất phương thức thẻ hiện địa danh tiếng Đức trong tiếng Việt

DANH MỤC CHỮ VIẾT TÁT

1 BCHITWĐ Ban Chấp hành Trung ương Đảng

2 BGD& pT BG Gido duc va Dao tao

3 CIIDC Cộng hòa Dân chủ

4 ĐII KHXII & NV Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

DANH MUC BANG BIEU

Bang 2.1: Từ gốc dặc trưng trong hé théng dia danh tiếng Đức

Bang 2.2: Tỉ lệ những nhóm từ gốc thông dụng trong dia danh tiéng Dire

Bang 2.3: Nhóm từ định danh trong địa danh tiểng Đúc

4, Bang 2.4: Hau té trong dia danh tiếng Đức

5 Bảng 2.5: Nhóm địa đanh chỉ các bang của nước Dức

6 Bảng 2.6: Nhóm địa danh chỉ biển, sông, hẳ

7

8

9

Bang 27: Nhóm địa danh thủ phủ các bang của Đúc

Bang 3.1: Tên một số con sông lớn ở Dức

Bang 3.2: Tên một số ngọn núi và đấy núi ở Đức

10 Bảng 3.3: Tương ứng giữa nguyên âm don tiéng Đức và tiếng Việt

LL Bang 3.4: Tương ứng giữa nguyên âm đôi tiếng Đức và tiếng Việt

12 Bảng 3.5: Tương ứng giúa phụ âm đơn đúng trước hạt nhân tiếng Đúc và

PHAN MO DAU

0.1 Mục đích, ý nghĩa của đề tài

6.1.1, Lĩ do lựu chạn để tất

Ban vé tên riêng nước ngoài và cách thể hiện (ên riêng nước ngoài trong

tiếng Việt (trong đó có vấn đề địa danh] không phải là một đề tài mới, nhưng

lại là một để tài được bàn bạc nhiễu mà vẫn chưa tìm được giải pháp thống

nhất GS Nguyễn Văn Khung cũng nhận xét“ vdn dé eich vidl, cách đọc tên

riềng nước ngoài trong tiếng Việt đến nay vẫn còn chưa thống nhất Hiện

chưa có một văn bản quy định mạng tính pháp lý về mặt Nhà nước cho chính

tả tiếng Việt nội chung và tên riêng nước ngoài nói riêng Vì thể, cũng là điều

đễ hiễu khi mỗi ấn phẩm tổng Việt phải tự chọn cho mình cách xử lý và dẫn

dẫn vự không thông nhất về cách viết, cách dọc tên riêng nước ngoài gifia các

ấn phẩm cũng như trang một ấn phẩm ” |12, tr 1|

Cho đến nay đã có nhiều bài viết, bài nghiên cứu về cách thế hiện tên riêng

nước ngoài nói chung trong tiếng Việt, ví đụ như các bài viết của GS Hoàng Phê, Nguyễn Kim Thân, Vũ Quang Hào, hay một số chương mục trong các

cuốn sách của GS Cao Xuân Hạo, GS Nguyễn Thiện Giáp, Diệp Quang Ban,

Mai Ngọc Chit, Những bài viết của các tác giả nêu trên chỉ nghiên cứu về

vấn dễ tên riêng nước ngoài nói chung, chứ chưa có nghiên cứu nào chuyên sâu về vấn đề tên riêng của một ngôn ngữ cụ thế Tiếng Đức là một ngôn ngữ

được nhiều quốc gia sử dụng và có vai trò quan trọng trong cộng đồng Châu

Âu Do vậy, cần có những nghiên cứu sâu và tỉ mỉ về địa danh tiếng Đức để góp phần đáp ứng nhu cầu công tác, học tập, giảng dạy và nghiên cứn ngôn

ngữ, văn hóa Đức.

Hon nữa, chúng ta cũng thấy trong tiếng Việt có nhiều nhóm địa danh

tiếng Dức được du nhập vào từ nhiễu năm nay, đặc biệt là sau Chiến tranh

Thế giới Thử hai, khi mà quan hệ ngoại giao, kinh tế, thương mại, văn hóa

v.v của Việt Nam với CHDC Đức trước kia và bây giờ là nước Đức thống

nhật phát triển vô cùng mạnh mẽ Những nhóm từ, ngữ địa danh tiếng Dức chủ yếu là tên các bang, tên sông hẻ, tên biển, tên các thành phố và trung tâm

chắnh trị, kinh tế, văn hóa cũng như các danh lam thắng cảnh của nước Đức

Địa danh nói chung và dịa danh tiếng Đức nổi riêng phải được coi là một

lớp từ quan trọng Thông qua hệ thông địa danh, người ta có thể hiểu thêm

nhiễu về một nền văn hóa, biết thêm dược vẻ cốt cách cúa một dân tộc, về lịch

sử của đân tộc đỏ Đây cũng chắnh là một trong những lý đo khiến chúng tôi

lựa chon dé tai nay

Ngoài ra, trong quá trình giảng đạy tiếng Đức và văn hóa Đức của bin

thân, chúng tôi nhận thấy rằng hệ thống tên riêng tiếng Đức trong Hểng Việt

gây rất nhiều Ộhiểu lầmỢ trong giao tiếp ngôn ngữ Xắn lây vắ dụ: Tên thành

phé Kéln trong tiéng Đức khi sang tiếng Việt có quá nhiều biến thể, khi là

Cô-1ô-nhơ, khi là Côlôgne hoặc có khi được đễ nguyên dạng là Kđỉn Hay như

tên thủ đô Beriin cũng có tới bến biến thể: Berlin, Béclin, Béc-lin va Bé Linh

Điều này khiển chúng ta lúng túng trong chuyển dịch, trong giao tiếp - nhiều

túc không biết phải chợn biển thế nào cho phù hợp Vào năm 1979, phát biểu

tại Hội nghị toàn quốc ỘGiữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt về mặt từ ngữỢ

đo Viện Ngôn ngữ học tổ chức, có Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn

Dồng đã từng lưu ý: Ộ trang công việc này chúng ta phải kiên trì, Nếu cần

tranh luận thì nên tranh luận rộng rũi Nêu chưa được thì ta còn chờ, không

vội Cuối càng, cuộc sống, nhân dân sẽ quyết định Không nên vội, chó vội,

việc gì phải vội Cá những cái, những hiện tượng mà cuộc sống có cái lý

của nó dễ quyết dịnh và khi mà cuộc sống, thời gian, nhân dân d& quyết định,

thì đó là sự phân quyết cuối càng.” Đọc những lời phát biểu trên chúng tôi rất

tâm đắc, chỉ có điểu trong vấn dé này, chúng ta đã chờ khá lâu 2U năm trôi qua sau câu phát biểu này của cố Thủ tưởng Phạm Văn Đồng, chúng ta vẫn

chưa thống nhật để tìm ra một giải pháp hữu hiệu nhất cho vấn đề thể hiện tên

riêng nước ngoài trong tiếng Việt Vì thế, trong luận văn này, chúng tôi tiến hành nghiên cửu địa danh nước Đức về cấu trúc và ngữ nghĩa để từ đó nêu lên

những để xuất cá nhân của mình trong việc thể hiện tên riêng nước ngoài nói

chung và đặc biệt là địa danh tiếng Đức nói riêng trong tiếng Việt

0.1.2 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

'Về mặt lí luận, luận văn trình bày một số khái niệm về địa danh và nghiên

cứu đặc điểm của hệ thông địa đanh tiếng Đức xót về mặt cấu tạo và ý ngi

trên cơ sở {000 địa danh được thu thập Bên cạnh đó, luận văn cũng dé cập

đến một sé quan điểm khác nhau trong việc xử lý tên riêng nói chung và địa đanh nước ngoài nói riêng trong tiếng Việt

VỀ mặt thực tiễn, luận văn đã để xuất một số phương án thể hiện dịa danh

tiếng Dức trong tiếng Việt nhằm phục vụ công tác giảng dạy ngôn ngữ, văn

hóa Đức tại Việt Nam, phục vụ giảng đạy dịch thuật và qua đó đưa ra môi

định hướng nhằm chuẩn hóa hệ thống dia đanh tiéng Đức trong tiếng Việt

0.2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

'Yên riêng nói chung và tên riêng tiếng Đức nói riêng là một phạm trù rộng

Trong luận văn nay chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu đặc điểm của địa danh

tiếng Đức và xem xét cách xử lý địa danh (tên địa lý) tiếng Dire trang tiếng

Việt

03 Phương phấp nghiên cứu

'Trong luận văn này, chúng tôi áp dụng phương pháp nghiên cứu chung là

phương pháp phân tích, tổng hợp và miều tả Phương pháp nghiên cứu cụ thé

là phương pháp thống kê và phân tích cấu trúc Trên cơ sở những tên riêng

đặc trưng trong tiếng Đức dã thu thập dược (cụ thể là tên dịa lý), chúng tôi 4p

đụng các biện pháp để xác định các đặc điểm của hệ thống địa đanh tiếng

Đức, phân loại hệ thẳng địa danh, nghiên cứu hiện trạng thể hiện địa đanh

tiếng Đức trong tiếng Việt hiện nay, sau dó đề xuất hướng xử lý trong việc thể

hiện địa danh tiếng Đức trong các văn bản tiếng Việt theo các nhóm nhất

định

0.4 Kết câu của luận văn

Ngoài phan mở đầu và kết luận, luận văn bao gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về địa danh

Chương 2: Đặc điểm địa danh tiếng Đức

Chương 3: Các phương thức thể hiện địa danh tiếng Đức trong các văn bản

tiếng Việt

Về khái niệm “Ởên riêng”, GS Nguyễn Thiện Giáp đã viết: “có ( tên

riềng nên được coi là những !b, ngĩ ding để gọi tên những thực thé vat chất

và tình thân có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa — xã hội, lồn tai voi

tự cách là những cá thể trong tư duy của từng dân tộc Đôi với người Việt đó là:

-_ Những tên chỉ người, tên cá nhân, dân tộc, ví dụ: Nguyễn Trãi, Việt

Nam

- Nhiing lên chỉ nơi chén, ndi, sing hd, tink, vi du: (ii) Tan Vien, (sing) Héng, (tinh) Nghé An

-_ Những từ ngữ chỉ công trình xây dựng và văn hôn, ví dụ: (chùa) Dâu,

(câu) Lang Biên, Truyện Kiẫu

-_ Những từ ngữ chỉ các cơ quan, tổ chức xã hội, vf dụ: Dại học Quốc gia

Hà Nội, Bộ Giáo dục và Đào tạo

-_ Những từ ngữ chỉ từng thời kì, từng sự kiện lich sit, vi dus (thet kt) Li

Trần Cách mạng Tháng Tám, HỘI nghị Pari, Nghị quyết 8

BCHTWD ” (6, te 326-327]

Khái niệm về tên riêng nói chung của GS Nguyễn Thiện Giáp bao gồm cả

khái niêm về địa danh Theo định nghĩa của ông, ta có thể hiểu địa danh chính

là những từ, ngữ để chỉ nơi chốn, núi, sông hễ, tỉnh.

Theo Hoang Thi Chau thi “Dia danh hay là lên dia lý (taponym,

geographical names) la tén vùng, tên sông, tên múi, là tên gọi các đối tượng địa hình khác nhau, tên nơi cư trú, tên hành chính, được con người đặt rú

Qua những thông tin đó, có thể nhận ra được những thông tin về tỉnh than,

văn hóa, xã hội, lịch sử, ngôn ngữ và chính tri.” [2]

Thìn ngược lại dòng lịch sử một chút thì khái niệm “địa đan” (toponym)

bat ngudn Ur tiéng Hy Lap (topu = Ori/dia dié/nui chén; nym = Namehén

gøi) Và theo như Từ diễn địa danh Đức, “đ‡a danh” có nghĩa là tên dịa lý

theo nghĩa khái quát nhất Theo định nghĩa này, địa danh chính là tên gợi của

các vùng, khu vực nhất định, ví dụ như:

-_ Tên tác châu lục, các khu vực dựa hình, các vùng dất khác nhau, các dãy núi, ngọn đổi, các loại địa hình v.v

- _ Tên các hờn đảo, bán đáo, bờ biển, bãi biến

- _ Tên các địa phận, cánh đông, cánh rừng, công viên

-_ 'Tên các đơn vị hành chính (Nhà nước, quốc gia, tỉnh thành,

- _ Tên các khu dân cư (thành phế, trang trại, dẫn diễn, ww)

- "Tên các trục đường giao thông (đường cao tốc, đường phố, quảng

trường, các con đường, ngõ, trạc đường tàu, .)

-_ Tên hô ao, sông ngòi, hải phận (tên các đại đương, vùng biển, eo biển,

sông, suối, kênh đào, hồ ao, .)

Trong tiếng Đức, người ta phân chia địa danh thành hai nhóm cơ bán:

Nhóm 1: Tên riêng chỉ các vùng, các khu vực rộng lớn, bao gồm:

-_ Tên các châu lục, dại đương, các khu vực dịa hình, các sa mạc

-_ Tên các vùng núi

~_ Tên các hòn đáo, bán đảo

- _ Tên biển, hỗ, đầm lay, sông, suối, kênh đàu

-_ Tên rừng, tên hại

- Tên các khu vực đân cư như: thành phố, làng mạc, toà thành, quận huyện

-_ "Tên các khu vực bị sa mạc hoá

-_ Tên các uỷ ban

Nhóm 2: Lên riêng chí các vùng, các khu vực nhô, bao gdm:

- Tên các miễn địa hình

- _ Tên các trục dường giao thông, tên ngọn múi, thung lũng,

- _ Tên các thửa ruộng, các khu vực chăn nuôi gia súc, cày cây

- lên đường phố, ngõ hẻm, quảng trưởng

-_ Tên các khu vực khai thác mỏ

Hoàng "Thị Châu dưa ra ý kiến rất xác đảng về một nét dic diễm cia dia

danh 1a tinh da dang về ngôn ngữ Địa danh của dân tộc, quốc gia nào cũng

thường được đặt bằng ngôn ngữ của dân lộc, quốc gìa đó Nhưng như chứng

ta đã biết, trong lịch sử loài người đã xảy ra những cuộc di dân lớn và những

cuộc viễn chỉnh để chỉnh phục các vùng đất khác và điều này làm cho lình tình địa danh trở nên phức lạp hơn rất nhiều Trong Từ diễn dịa danh Đức,

người ta phân ra thành các loại địa danh như địa danh bản địa và địa danh

nước ngoài Địa danh nước ngoài khi “nhập nội” vào một ngôn ngữ nhất định

thường được xử lý về chữ viết (dựa theo phương thức chuyển tự hoặc phiên

âm và chuyển tự)! để tạo ra sự phù hợp với ngôn ngữ đích, ví dụ như thủ đô

' Nội dung này sẽ trình bày kỹ hon ở những phân tiếp theo của để tài.

nước Nga là Moc&ba (lồng Nga) - chuyển tự ra hệ chữ La Tỉnh là Afos&se¿ và

khi vào tiếng Dức thành Moskau Lúc này nó được gợi là địa danh nước ngoài trong ngôn ngữ đích (ngôn ngữ tiếp nhận địa danh) là tiếng Đức Iloàng Thị

Châu còn phân biệt rất rõ ràng giữa địa danh nước ngoài (forcign

geographical names) va dia danh ngoai lai (exonyms) Dịa danh nước ngoài là địa danh chỉ những vùng, những khu vực nằm ngoài lãnh thể nước mình

hiện nay Nhiều tên địa danh nước ngoài đã dược thay dải, diễu tiết theo đặc

điểm ngôn ngữ của người sử dụng địa đanh Còn địa danh ngoại lai là địa

danh có trong mỗi ngôn ngữ, là kết quả của quá trình đi dân, của những cuộc

chiến tranh chính phục lẫn nhau Ví đụ một số địa danh trong tiéng ‘Tay Ban

Nha (địa danh ngoại lai) bằng tiếng Đức như sau:

los Alpes dic Atpen

Baviera Bayern

1.2 Địa danh trong hệ thống thuật ngữ khoa hục

Có thể khẳng dịnh rằng, địa danh cũng là một bộ phận của thuật ngữ,

nhưng đây là một hệ thống “từ ngữ đặc biệt, bởi vì địa danh là các danh pháp

địa hình (tức là đi kèm với những danh từ riêng chỉ đối lượng địa hình) Các

địa danh tiếng Dức trong tiếng Việt càng phải được hiểu là hệ thống “từ ngữ

đặc biệt, bởi vì đổi với người Việt đây là các địa danh “nước nguài”, cần cả

phương pháp xử lý một cách hợp lý, dặc biệt trong thởi kỳ toàn cầu hóa dang

điễn ra vô cùng sôi động hiện nay Do địa danh không phải là '+huật ngữ khoa

học chỉnh thống” nên chúng ta không thể xứ lý chúng như những thuật ngữ

quốc tế được và cần phải phân định ranh giới một cách thật rõ ràng Ví dụ: Ở

Berlin có một cây cầu rất nổi tiếng tên gọi là Schlossbriicke Nếu ta “chế chữ”

ra thì địa danh này bao gam những cấu phần Sau:

Schlossbriicke (Schloss = lau dai; Briicke = cdi cdu, city cau)

Va trong các chương trình giới thiệu về du lịch Đức ở Việt Nam người ta đã viết về Cây cẩu lâu đồi tại thủ đô Berlin Rõ ràng đây cũng là địa danh, gồm

hai từ ghép lại (trong tiếng Dire người ta gọi là zử ghép) “Cầu” trong ngành

cầu đường, giao thông vận tải rõ ràng là thuật ngữ - nhưng trong vi du nêu

trên thì “cẩu!” có phải là thuật ngữ nữa không, hay chỉ là cách để tạo địa danh?

Xử lý địa danh trên trong tiếng 'Việt như thế nào? Nên dịch ra như người ta đã

làm, nên phiên âm, hay dễ nguyên dạng? Trong trường hợp này, người ta bi

được nghĩa của hai từ cầu thành nên địa đanh nên dùng phương pháp chuyển địch Còn những tên địa lý khác mà nét nghĩa của chúng không cồn rõ ràng

thì xử lý ra sao?

Cũng tương tự, những từ như sông, hổ, eo biển, đảo, bán dào, là thuộc

hệ thống thuật ngữ của ngành địa lý, nhưng những danh từ như sông Như,

sông Kim Ngưu, xông Cù L thì lại là địa danh Cũng như vậy, những khái niệm như Berg (mii), Meer (bién), Hiigel (déi), Insel (dao), trong tiéng Đức

là thuật ngữ, nhưng nêu ta nói Øsrsee (biển Bamtíc], Nordsee (biển Bắc) thì

chính là dang đề cận đến dịa danh thuộc nước Đức Trong quá trình giảng day tiếng Đức, chúng tôi thấy sinh viên thường không ngần ngại chuyển dịch địa

đanh Osfz£e thành biển Đông (bởi vì Osf có nghĩa là hướng đông, Se£ có

nghĩa là biển) - giỗng hệt như khái niệm %đchinesisebes ñeer (Nam Hải

‘Trung Quéc) là khái niệm người Dức dùng để chỉ biển Lông nước ta Cũng

liên quan đến vấn để này, Nguyễn Thị Bích Hà có trích dẫn quan điểm của

nhà khoa học 'I.Vi-nhô-kúp (1.0 Hnhokup) như thể này: “Dank phap (tén

riêng) chỉ là hệ thông các phù hiệu hoàn toàn Irừu lượng và ước lệ mà mục

đích duy nhất là ở chỗ cấp cho ta cái phương tiện thuận lợi nhất về mặt thực

tiễn đề gọi tên các đồ vật, các đối tượng không quan hệ trực tiếp với những

” [7, tr.14]

đồi hỏi của tư duy lý luận hoạt động với những sự vật nà

Nguyễn Thị Bích Hà cho rằng: “Đanh pháp chỉ dán nhãn cho đối tượng của

nó" và “danh pháp không có quan hệ trực tiếp với khái niệm khoa học Như

vậy có ngiữa là danh pháp chỉ gọi tên các sự vật trong một ngành khoa bọc

mà thôi Chẳng hạn lrong địa lý học, các từ như biễn, sông, nải, sa mạc, là

những thuật ngữ, còn các tên biển, tên sông, tên hồ, cụ thể như sông Hồng,

sông Cửu Long, sông Đà, núi Ha Vì, vịnh Hạ Long, hồ Núi Cóc, là danh

pháp.” [T, tr 14] Nói như thế có nghĩa là chúng ta phải thực sự xem xét hệ

thống địa danh nước ngoài thật kỹ dễ có cách xử lý thỏa dáng, chứ không phải

xử lý địa danh nước ngoài giống hệt như thuật ngữ quốc tế Những yêu cầu về

tiêu chuẩn đối với thuật ngữ tiếng nước ngoài khi du nhập vào tiếng Việt như

tính chính xác, tính hệ thông, có màu sắc dân tộc, ngắn gọn đễ dàng cần phải

được hiểu khác khi xử lý các lớp từ địa danh nước ngoài Cũng giống như

thuật ngữ khoa học, địa danh nước ngoài cần phải được xây dựng thành hệ

thống trong tiếng Việt Và chúng tôi thấy rằng, việc xây dựng một hệ thống địa danh tiếng Đức trong tiếng Việt là hết sức cần thiết

1.3 Một số yêu cầu khi đưa địa danh nước ngoài vào tiếng ViệL

1.3.1 Tính chính xác

Đặt địa danh cũng như khi đặt thuật ngữ trong một lĩnh vực chuyên môn

nào đó, chúng ta cũng phải tuân thủ một số nguyên tắc nhất dinh Mue dich

đặt địa danh là để phân biệt các đổi tượng địa hình, phân biệt các vùng miễn,

khu vực Cho nên mội yêu cầu đặt ra khi đưa địa danh nước ngoài vào tiếng

Việt là không gây trùng lặp địa danh Hoàng 'Thi Châu nêu lên một ví dụ rất

hay: “Hai con sông ôm lấy ca mdt ving Bdny Nam Á có lên gọi ban đầu là

Kông và Giang - đều có nghĩa là sông nước” |2] Nhưng sau đồ người ta đã thêm tên là Aêkông (Sông Mẹ) và Trường Giang (Sông Dài) đễ tránh trùng

nhau và dé phân biệt dược hai con sông đặc trưng của vùng Đông Nam Á

Dây cũng là một yêu cầu đối với công tác đặt thuật ngữ, du nhập thuật ngữ

quấc tế vào tiếng Việt, — đỏ là tính chính xác

Chỉnh xác ớ đây có nghĩa là không bị trùng lặp nhau, tránh hiện tượng

một địa danh chỉ nhiều đối tượng địa hình khác nhau, tránh hiện tượng đẳng

âm - đồng nghĩa nhiều quá GS Luu Van Ling đã từng nói đến một yêu cầu

rnang tính lý tưởng dỗi với thuật ngữ là “mỗi khái niệm có một thuội ngất và

một thuật ngĩ chỉ một khái niệm” |15, tr 41]

Theo quan diém của chúng tôi thì điều này cũng nên trở thành một yêu

cầu, một tiêu chí khi đặt địa danh, khi nhập nội địa danh nước ngoài nói

chung và địa danh tiếng Đức nói riêng vào tiếng Việt Tắt nhiên rất khó có thể

thực hiện được một cách tuyệt đối, nhưng nêu đã có định hưởng như vậy thì chúng ta có thể phần nào đạt được tính chính xác, tính khoa học khi đưa các

tên dịa lý nước ngoài vào tiếng Việt, Khi nhập nội dịa danh, chúng ta không

tiên tùy tiện, áp đặt, thích “chuyển” thê nào thì chuyễn như trường hợp một

ông bể đặt tên con là “mái phạt năm động sáu” (một câu chuyện có thật ở

Việt Nam) Trong tiếng Đức có những địa danh giống nhau giữa các bang,

các vùng địa hình của Đức, ví dụ như địa danh Bayerbach Để phân biệt được

rõ rằng địa danh nãy thuộc vùng nào, người Đức cho thêm mội phân giải thích

trong ngoặc ayerbach (Ergeldsbach) và Hayerbach (Ñotfal-imn) Phần bỗ

sung này (hỗ sung địa danh) giúp ta phần biệt được 2 vùng đất khác nhau

nhưng có cùng một tên gọi Xin dẫn thêm một ví dụ nữa: Ở Dức có hai thành

phé déu tén 1A Frankfurt, dé tanh nham lẫn, người Dức đã thêm vào một định

ngữ xác dịnh rũ vị trí của những thành phố này, dd là Frankfurt am Main va

Frankfurt un der Oder Main va Oder là tên hai con sông chấy qua hai thành

phố trên

Chính xác ở đây còn có nghĩa là không nên có quá nhiều biến thể của

cùng một địa danh Một địa danh nước ngoài khi nhập nội vào tiếng Việt chỉ

nên có một tương ứng duy nhất Tránh trường hợp một lên gọi có quá nhiều biến thể như ví dụ vẻ thủ dé Berlin và thành phố Köln đã nêu trong phần mở đầu

1.3.2 Tính hệ thẳng

Một yêu cầu nữa trong quá trình du nhập dịa đanh nước ngoài vào tiếng

Việt là tính hệ thống của địa đanh Mỗi một ngôn ngữ, mỗi một dân tộc đều

có hệ thống địa danh của riêng mình Các địa danh nước ngoài vào tiếng Việt

bằng những con đường khác nhau, khi thì trực tiếp, khi thì gián tiếp (thông

qua một ngôn ngữ khác), và nhiều dja danh mang nhimg đấu ấn lịch sử khác

nhan Khi nhập nội những địa danh mới (từ các ngôn ngữ khác) vào tiếng

Việt, chúng ta cố gắng không phá vỡ tính hệ thống của những địa danh đã có sẵn Hiện nay, Tổ chức Địa danh của Liên hợp quốc (UNGEGN) khuyến

khích viết tên thủ đô các nước ding theo nguyên ngữ của các nước dó bằng

tiếng La Tỉnh như Moskwa, Warzsawa v.v Như vậy, vấn đề được đặt ra ở

đây là: Chúng ta có nên đặt lại tên địa lí nước ngoài đã định hình lâu đời trong

tiếng Việt, đã thành nếp trong tư duy của người Việt? Nếu đặt lại thì những

địa danh đó sẽ đấm bảo được tính hệ thống của lớp từ địa danh nước ngoài

hay ngược lại, sẽ phá vỡ hệ thống hiện có? Bàn về vấn dé nay, GS TS

Nguyễn Văn Khang cho rằng: 'Thật khó có thể xác định địa danh nước ngoài

nào đã được người Việt quen dùng để mà giữ nguyên, không thay đỗi Và

người xử lý rơi vào trạng thái tiễn thoái lưỡng nan, đó là sự tỉ lê nghịch giữa

tính hệ thống và quen dùng: “Nếu muốn tăng tính hệ thông trong cách xử lý

thì phải giảm và thậm chí phải thay dỗi cá một số địa danh quen dùng; Nếu

giữ được quen dùng càng nhiều càng 161 thi link hệ thẳng sẽ bị phá vỡ cùng mạnh " |12, tr 3] Theo ông, tính quen dùng phụ thuộc vào rất nhiêu yêu tổ

như tuổi tác, nghề nghiệp, xã hội Vì vậy, trừ một số tên nước, tên biển, đại

đương quá quen thuộc, các dịa đanh khác dang ở trong tình trạng giáp ranh

giữa “kiểu cũ” và “kiểu mới” Như vậy, nên chăng phải đưa ra một danh mục

cụ thể những địa danh nào nên giữ nguyên theo cách dùng lâu đời trong tiếng

Việt nhằm có những hưởng dẫn cụ thể cho người xử lý, tránh tình trạng mỗi

người xử lý theo cảm quan riêng và theo cách riêng của mình?

Nói tóm lại, để đâm bảo tính hệ thống của địa danh nói chung và địa danh nước ngoài trong tiếng Việt nói riêng, chúng ta phải đưa ra được những cách

xử lý không bị trùng lắp trong hệ thống của nó GS Cao Xuân llạo trong

Tiếng Việt Văn Việt Người Việt đã dẫn ra một vĩ dụ về cái tên Mác Mác là tên

được Việt hóa của ông 8⁄arx Nhung hiện nay chúng ta thấy có quá nhiều cái

tên khác có cách phát 4m tong tu nhu Mare, Match, Mark v.v MG cau hoi

đặt ra ở đây là thể hiện những tên riêng nước ngoài này trong tiếng Việt ra sao

để phân biệt được Karl Marx với Marc, Match, Mark hay Max v.v.? Ngoài ra,

để đảm bảo tính hộ thống của địa danh nước ngoài trong tiếng Việt, chúng ta

làm sao cho các cách xử lý thật đơn giản Khoa học là đơn giản, dễ dùng, dễ

áp dụng, đừng để có quá nhiều trường hợp ngoại lệ Khoa học cũng có nghĩa

là làm những vẫn để phúc tạp trở nên dễ hiểu và có tính khả thi cao Lắt nhiên

không thể tránh được những trường hợp ngoại lệ Nhung nếu có quá nhiêu

ngoại lệ trong việc xử lý lớp tên dịa lý nước ngoài thì người sử dụng sẽ ngại

dùng, họ dùng luôn những cái có sẵn theo lỗi mòn hoặc dùng theo cách của

họ tự “chế tác ra” Thuật ngữ nói chung và địa danh nước ngoài đưa vào tiếng

Việt là để người Việt dùng - nếu đưa vào tiếng Việt mà chúng không được sử

dụng thì sẽ nhanh chóng “biển mắt” khỏi từ vựng của ta Đúng như người ta

đã nói, thục tiễn kiểm nghiệm chân lý Chúng tôi đã tham khdo ban “Dy thảo

Quy định cách viết, cách đpc tên riêng nước ngoài trong các van ban quan lý

nhà nước” của Viên Ngôn ngữ học Trong phần giải pháp lựa chọn của bản

Dự thảo Quy định, các tác giá viết “Tên riêng nước ngoài xuất hiện trong các

văn bản quân lý nhà nước được viết và đọc theo cách viết, cách đọc của chất

quốc ngữ - phiên chuyển ra tiếng Việt: Viết rời từng âm tiết, có dẫu chữ, dấu

thanh, có gạch nỗi giữa các âm tiết, tận dụng khả năng ghỉ âm của chữ quốc

ngũ

Giải thích bỗ sung:

- Chi dùng các con chữ ghỉ âm cuối la =p, -t, -c, -ch, -m, -n, -ng, -nh (mà

không sử dụng các con chữ khác như v, -r, -l) Wt du: Hum-

bân<Humboldt

-_ Có sử dụng thêm các con chữ kép như pl, xi, cr, Ví đụ:

Cé-xta Ri-ca<Custa Rica.” [23]

Để đảm bảo tính thống nhất trong việc xử lý lên riêng nước ngoài trong

tiếng Việt, việc đưa ra quy định như trên là cẦn thiết Nhưng cách xử lý mà

bản Dự thảo đưa ra dường như còn khá phức tạp và có nhiều ngoại lệ Nhiều

ngoại lệ quá sẽ làm cho quy định khó khả thí Ví dụ tên riêng Costa Rica vidt

thành Cô-xiœ Ñi-ca thì không khác nhiều phần nguyên ngữ Cần thiết chăng

phải chuyén nguyén thé “st” (Costa) thành “xt” (Cô-xta) trong tiếng Việt? Có

1ế là không nên bởi với cả hai cách viết như trên, người Việt bình thường (biết

đọc, biết viếU sẽ đọc như nhau Nếu viết Cơ-xIa Ri+a cĩ khi cịn khĩ hơn

trong nguyên ngữ La Lĩnh

Một tiêu chí nữa khi đưa các tên địa lý nước ngồi vào tiếng 'Việt là chúng

ta phải nghĩ đến sự phát triển trong tương lai, đặc biệt là trong khi giau lưu

quốc tế dang diễn ra với mội tốc dộ chĩng mặt như hiện nay, trong khi cá đân

tộc ta, cả Bộ Giáo dục và Dào tạo đang cĩ những động thái tích cực để nang

cao trình độ ngoại ngữ cho học sinh, sinh viên, cho cần bộ, trong khi số người

biết ngoại ngữ ngày càng tăng Tiêu chí này cũng rất quan trọng, bởi nếu

khơng cân nhắc kỹ lưỡng, chúng ta chỉ cĩ thé đưa ra được những quy định

“dộn thợ” mà thơi

1⁄4 Tiểu kết

Chương 1 của luận văn đã nêu lên một cách khẩi quát và ngắn gọn những

van đề lý luân Hên quan đến địa danh nĩi chung và địa danh nước ngồi nĩi

riêng Chúng tơi đồng ý với ý kiến của Hồng Thị Châu cho ring địa danh là

tên địa lí, là tên vùng, tên sơng, tên núi, là tên gọi các dối tượng dịa hình, lên

nơi cư trú, tên hành chính, được cơn người đặt ra Qua những địa danh đĩ,

chúng ta cĩ thể nhận ra được những thơng tin về linh thân, văn hĩa, xã hội,

lịch sử, ngơn ngữ và chính trị của một dân tộc Cĩ thể chia địa danh thành 2 nhĩm chính, đĩ là nhĩm địa danh bản địa và địa danh nước ngồi Nhĩm địa

đanh nước ngồi là nhúm dia đanh rất phức tạp, bởi vì nĩ liên quan đến những

đặc trưng về ngơn ngữ, văn hĩa, lịch sử, xã hội, chính trị v.v của các dân tộc

khác trên thể giới và đối với nhĩm địa danh này, chúng ta cần phải cĩ một số

cách thức xử lý khác với nhĩm dịa danh bản dịa Nhĩm dịa đanh nước ngồi,

cu thé 1a dia danh ting Dire sẽ được trình bày chí tiết hơn trong các chương

tiếp theo của đề tài

Ngoài ra cũng Irong chương này, chúng tôi trình hày ngắn gọn về vị trí

của địa danh nước ngoài trong hệ thông thuật ngữ khoa học quốc tế (thuật ngữ khoa học tiếng nước ngoài) Có thể nói rằng, địa danh nước ngoài không phải

là “thuật ngữ khoa học chính thống” và chúng tôi xếp nhóm tử ngữ này vào

nhóm “từ, ngữ nước ngoài đặc biệt" Cũng chính vì thế mà đổi với nhóm từ

ngữ này phải có những phương thức “đu nhập” thật hợp lý vào tiếng Việt, bởi

vì chúng khác với hệ thống thuật ngữ khoa học thực thụ Tuy vậy, chúng ta

cũng thấy là địa danh nước ngoài thường đi kèm với danh pháp Trong một số

tiểu nhóm địa đanh nước ngoài nhất định như địa đanh về các đơn vị hành

chính, các công trình xây dựng, kiến trúc thì ranh giới phân biệt giữa địa danh

nước ngoài và thuật ngữ khoa học quốc tế rất mờ nhạt, có chỗ ta thấy hiện

tượng trùng khít giữa địa danh và thuật ngữ nước ngoài Đi với tiểu nhóm

địa danh này thì cách xử lý sẽ giỗng như khi xử lý thuật ngữ khoa học quốc

tế

Cũng trong chương 1, chúng tôi đã đề cập đến một số yêu cầu khi nhập nội tên địa lí nước ngoài vào tiếng Việt, như tính chính xác, tính hệ thống và

tính đơn giản, để dùng Ngoài ra, chúng tôi còn lưu ý đến việc hạn chế ngoại

lệ trong quá trình nhập nội địa danh nude ngoài đo tính phức tạp của nó Có

quá nhiều ngoại lệ trong thể hiện địa danh nước ngoài tạo “cơ hội” cho những

tối mòn trong xử lý địa danh nước ngoài nói riêng và tên riêng nước ngoài nói

chung liếp tục tổn tại và phát huy (ae dung

CHƯƠNG 2

BAC DIEM DIA DANH TIENG DUC

2.1 Dặc điểm của hệ thông địa danh tiếng Dức

6 đây, chúng tôi chỉ đi sâu nghiên cứu nhóm địa danh bản địa, tức là nhóm

dia danh chỉ những vùng miền, những khu vực, nằm trên lãnh thé nước

ức, đo người Dức đặt tên

3.1.1 Đặc điểm cầu tạo

Xét về mặt cầu trúc, địa danh tiếng Dức được phân chia thành hai nhóm cơ

ban:

-_ Địa danh được tạo thành từ một từ (Hinwortnamen)

~_ Địa danh được tạo thành từ một cụm từ (Mehrworinamen)

2.1.1.1 Dịa danh ñược tạo thành từ một từ

Nhiễu nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học và địa danh học Đức như A

Bach, G Baner và D Berger cho thấy: địa danh được tạo (hành từ một từ

chiếm số lượng rất lớn trong lớp từ địa danh tiếng Dúc Irong nhóm này,

người ta lại phân biệt giữa nhóm địa danh được hình thành từ một ế đơn

(Simplicia) va nhém dia danh được hình thành bằng phương thức phái sinh

(Ableitungen) và phương thức ghép /ừ (Namenkomposita)

a Địa danh được hình thành bằng phương thức ghép từ

Theo nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học và địa danh học Đức như A

Bach, G Baner va D Berger, dia danh tiéng Đức chính thông bao pm một gốc (Grundwort) va phía trước thường có một thành tổ có chức năng xác định

rõ nghĩa hơn cho từ gốc, thành tố này chúng tôi tạm gọi là đ định danh

21

(Bestimmungswort) Vi du trong dia dunh Burgwald thi Burg là từ định

danh, Wald là từ gốc Từ gốc thường là danh từ và từ định danh có thể là

đanh từ, tính từ hoặc động từ Như vậy, ta có mô hình tạo địa danh tiếng Đức như sau:

- Danh ur+ danh ur: Bienen + Wald > Bienenwald

- Dong từ + danh tir: biicken + Berge > Biickeberge

- ‘Vinh tir + danh ti: sehwarg + Wald > Schwarzwald

+ Từ gốc trong địa danh tiếng Đức

Các nét nghĩa của từ gốc trong nguyên văn tiếng Đức (GrundworL) đã nói

rõ chức năng của bộ phận này trong lớp tên địa lí tiếng Dức “7 gốc nêu rõ lý

do đặt tên” cho một địa điểm hoặc một khu dân cư nào đó, ví dụ từ gắc cho biết là ở dú có các tòa nhà (lúc dó từ gốc là =hausen), hay cd aha the (hic dé

từ gốc là kirchen v.v.) Từ gốc cũng có thé chi ra những nét đặc biệt về địa

hình khu vực (ví dụ ở đó có năữ-berg, có rừng/-wald) [38] Những từ gốc này

còn được các nhà ngôn ngữ học, địa danh học gọi là vữ Zổ (Endung), bởi vì

những từ gốc luôn đứng sau trong các địa danh tiếng Đức, có nghĩa là khái

niệm này dã xóa nhòa ranh piới với khái niệm hậu đổ (Suffix) trang dịa danh

Nói như thế để chúng ta thấy tính phức tạp khi dé cap đến đặc điểm câu tạo

của địa danh tiếng Đức, bởi vì những từ gốc có thể đứng độc lập và có thể

chúng đóng vai trò làm từ định danh Dưới đây là bảng tổng hợp từ gốc đặc

trưng và thông dụng trong hệ thống địa danh tiếng Dức (Dựa theo số liệu của

Dicter Berger (1999) trong cuốn Duden Geagraphische Namen in

Deutschland, Lerkunft und Bedeutung der Namen von Liindern, Bergen und

Gewdssern, 2 Auflage)

* Tử Grund trong tiếng Duc cé nghta a,b do"

22

Báng 2.1: Từ gốc đặc trưng trong hệ thống địa danh tiếng Đức

3 | -bek, -heck có nguồn nước, có suối (theo Eppcbek,

Bue/Nicderdeuisch)

4 -berg, -burg khu vực có núi, có thành Ieidelbers,

Alpcnburg

5 | -bom, brun@) khu vực có nguồn nước Ierbon

6 -briick(e), khu vực có cầu Königsbruck

-brlgg(e)

1 -đorf, -drup, - khu vực làng mạc, khu dân cư Diisseldorf,

8 | -eck(e), -egg địa danh năm ở một vị trí đặc | Planegg

biệt (ở mội góc đường nào đó)

9 | -fur?,-fort,-ford khu vực cócầu phàquasông | Erfurt

1L | -holz, -holt khu vực có rừng Bochholt

12 | -hauscn, -huscn khu vực dân cư Babcnhauscn

13 | -keben, -levef khu vục là tài sản thừa kế Ebeleben

ƑluBdurchquernng

14 | -kirchen, -kerken khu vực có nhà thử Bergkirchen

reuth Walsrode

16 | -sladL, -stet nơi chốn, khu vực Neustadt

"Trong quá trình phát triển của lịch sử xã hội loài người, những từ gôc

trong các địa danh thường bị mờ nghĩa, ví dụ như từ gốc là —heim chuyển

thành -em, —en, -ưm, có nghĩa là lúc này, các từ pốc đã trở thành hậu tố

(Suffixe)

Chúng tôi đã thống kế tỉ lệ của những nhóm từ gốc trong 1000 đơn vi dia

đanh tiếng Đức (xem phụ lục 1) và kết quả thu được như sau:

Bảng 2.2: Tỉ lệ những nhóm từ gốc thông dụng trong địa đanh tiếng Đức

2 -dorf, -drup, -dorp, -trop, -trap 5.2%

Như đã trình bày ở trên, số lượng nhóm từ gắc trong địa danh tiếng tức

tương đết lớn Do có quá nhiều nhóm từ có thể đóng vai trò là từ gốc trong hệ

thống địa danh tiếng Đức cho nên tỉ lệ của mỗi nhóm từ tương đối khiêm tốn

Số liêu thống kê cho thấy, nhóm tử gốc trong dia đanh tiếng Đức thông

đụng nhật là nhóm từ chỉ những nét đặc biệt của môi trưởng tự nhiên tại khu vực địa hình: Nhóm từ gốc 1a -berg, -burg (ni, thanh) chiém 84%, tiếp thea

la nhém tir dc -dorf, -drup, -dorp, -trap, -trap (lang mac) chiém ti 1é 1a 5,2% Nhóm từ gốc là -heim, -hem, -em (nhà, làng) chiếm một vị trí khiêm tốn hon

(5.1%), -bach (suối) với tí lộ 4,7% và -siadl, -stedt vii ti16 3.2%

Còn những nhóm từ gốc thông dụng khác chỉ chiếm một tỉ lệ rất thấp theo

thống kê, ví dụ hai nhóm tir géc -eck, -egg va -furt, -fort, -ford chỉ tham gia

với tỉ lệ là 0,2% và nhóm từ gốc -leben, -leve là 0,3%

+ Từ định danh trong địa danh tiếng Đức

Từ định danh trong địa danh tiếng Đức cho ta thấy mối quan hệ cụ thể hơn, rõ ràng hơn với địa danh được nêu lên ở từ gốc, cho thấy những đặc

điểm, tính chất cụ thể của địa danh Như ở Việt Nam, nhân danh thường gồm hai phần: Họ cha hoặc họ cha + họ mẹ và sau đó là tên (tên đêm và tên gọi)

VỀ nguyên tắc, cha mẹ đặt tên con cái thế nào cũng được Để thể hiện ước vong của mình đổi với con, có bậc cha mẹ đặt tên con là Hiếu, là Thuận, là

Kiên, là Cường (nay mai những đứa con đó có hiểu, thuận hay không là

chuyện hoàn toàn khác) Có người coi con cái là vật báu của gia đình, họ mạc

thì đặt tên con là Gia Bảo, Bảo Khánh v.v Có thể hiểu một cách đơn giản như

sau: Một tên địa lý tiếng Đức gồm hai phần chính: từ gốc (coi như họ trong

nhân danhŸ) và từ định danh (coi như tên goi trong nhân danh) Điểm khác ở

đây là người Đức thường dựa vào đặc điểm cụ thể của vùng dat đó, của khu

vực địa hình đó như đặc điểm vẻ địa chất, về môi trường tư nhiên, về dân cư

để đặt tên địa lý Xin xem bảng thống kê sau (dựa theo số liệu trên trang web:

hitp://de.wikipedia.org/wiki/Ortsname) dé thay rõ hơn về ý nghĩa các nhóm từ

định danh trong địa danh tiếng Đức."

Bảng 2.3: Nhóm từ định danh trong địa danh tiếng Đức

Ý Nhân danh trong tiếng Đức cũng là một chủ dé nghiên cửu rất thú vị để thấy được những vấn để về ngôn ngữ, văn hóa, lịch sử

® Nói đến các từ định danh tức là muốn đẻ cập đến nhóm định danh là tử ghép, tức là gốm có từ gốc và tử định danh,

26

2 nêu lên biểu lượng cúa một

vùng đất, của một địa danh

Falksce, Lamenburg (Falk có nghĩa

là chim ưng và Lamen chỉ con sư tử)

3 nêu vị trí phấp lý của một

vùng đất, của một bang

Ở Đức có một bang có tên là

Ereistaat Bayern (nghĩa là quốc gia

tự trị, quốc gia tự du) Chính vì điều này mà nhiều người vùng Bayern rất

tự hào nói rằng: “Ich bin kein Deutscher, ich bin Bayer.” (Tai

không phải là người Đức, tôi là

8 chỉ những tòa nhà trung lâm

của khu vực NuBdorf (vùng có nhiều cây hạt dé)

Kirchberg (khu vực có nhà thờ, và ở Đức thì nhà thờ bao giờ cũng Ở

trung tâm thành phô, thi tran Giống

như ở một số vùng nông thôn truyền

thống Việt Nam, bần thở gia tiên

” Những từ có gạch dưới là nhóm từ định danh

27

bao giờ cũng đặt ở gian nhà giữa.)

b Dịa danh được hình thành bằng phương thức phái sinh

Cấu trúc của lớp từ địa danh thuộc nhóm này thường gồm: gốc fe

{Wortstamm) + hau té (Suffix)

Vi du: Berlin, Apolda

Như đã trình bay ở các mục trước, hậu tố trong địa danh tiếng Đức có thé

chiếm vị trí cia tir pic trong từ phép Nguyên do là vì: 'Irong quá trình phát

triển của ngôn ngữ, từ gốc trong nhiều địa danh đã bị biến đối, rụng bớt một

vài thành tổ và trở thành hậu tố Xin tham khảo bằng thống kê về hậu tổ đưới

đây (dựa theo sé liu cua G Bauer (1985) trong cuén Namenkunde des

Deutschen: Germanistische Lehrbuchsammlung, Band 21, Bern):

Bảng 2.4: Hậu tế trong địa danh tiếng Đức

1 | -ach, -ich, -ig, -igt, -at, -et, -it, -es, -is Haslach, Leipzig

= -ede, -đe, -đa, -te, -ta, -t Apolda

-_ Như chúng 1s đã biết, địa danh tiếng Đức cũng như các nhóm từ trong

các lĩnh vực khác đều hình thành bằng những con đường thông dụng như rụng bớt thành tế, bằng cách ghép ta? va bằng hình thức phái sinh’

~_ Khi nói đến hậu tổ trong địa danh tiếng Đức tức là nói đến cách tạo tên

dia Ii bing phương thức phái sinh, sử dụng một số hậu tố nhất định dễ

tạo địa danh mới

- Trong các hậu tổ thống kê ở bảng trên, chúng ta thấy số nhóm hậu tổ

gốc Xlavo chiếm tỉ lệ rất cao (33%) Điều đó cho thấy, trong lịch sử từ

ngàn xưa đã xảy ra những cuộc di dân, tiếp xúc ngôn ngữ và văn hóa

rất mạnh mẽ Theo như tài liệu của các nhà địa đanh học Dức thì

khoăng thế ky thứ 13, vùng đất phú Đông của sông Elbe chủ yếu là

người Xlavơ Irong nhiều hậu tố của hệ thống địa danh tiếng Dức,

* Thuật ngĩĩ

nhất trong, ng Đức, nhát là ưong lĩnh vực thuật ngữ tạ Đức (Zusammenzetzang/Komposition): Phnomg thitc này Ja phương thức tao từ thông rhng

29

chúng ta không cùn nhận thấy nguỗn gốc Xlavơ nữa, bởi vì những hậu

tổ này đã được người Dức “nhập nội” rất tài tình Chẳng hạn như từ

Berlin theo tiéng Xlave (bri-in) cho thấy vùng này trước kia là vùng

sinh lay Chemnitz ur géc Nga 1a “kamen-ica” cho biét day 12 ving có

suốt chảy từ trong núi đá (síeiniser Bach) Hay một địa danh khác vô cùng quen thuộc với những người học và nghiền cứu ngôn ngữ và văn

héa Đức là thành phố /2resđen cỗ kính Tên thành phố này dược phái

sinh từ tiếng Xlavơ “đreschđ-jane” có nghĩa là 'những người sống

trong rừng” Một vài nhận xéI ngắn gọn lrên dựa vào những lài liệu mà chúng tôi thu thập được cho thấy: Việc nghiên cứu địa danh nói chung

và địa danh tiếng Đức nói riêng cần phải được lưu tâm hơn nữa, đây

không chỉ là những yếu tố ngôn ngữ mà chính là vẫn hóa, lịch sử Đó

cũng là lý do tại sao ngành địa danh học liên quan mật thiết đến khảo

cô học, nhân chủng học và lịch sử học

c Địa danh được hình thành từ một từ đơn

Nhiều nghiên cứu cho thấy: Địa danh tiếng Đức được hình thành từ một từ

dơn chiếm số lượng rất ít, ví dụ như: #onn, #rey Phần lớn dịa danh tiếng Đức

được hình thành bằng phương thức phái sinh và phương thức ghép từ Do

vậy, lớp từ địa danh thường là từ phức

Có một số từ dơn chi dia danh tiếng Đức có nguồn gốc xuất xử từ

nước ngoài Ví dụ như: Kðin < Colamia, Grmisch < (raditỏo

Quá trình hình thành những địa danh nêu trên gắn Hền với lich sử phát

triển của xã hội Lí giải được cách hình thành các địa danh đó chí có thể là các

nghiên cứu về lịch sứ nồi chung và lịch sử hình thành dịa danh nói riêng

2.1.1.2 Địa danh được hình thành từ mỘi cụm từ

' Thuật ngữ liếng Đức: Abiitung/Derivution

Trong tiếng Đức, tên riêng được hình thành từ một cụm từ thưởng xuất

hiện ở lớp từ địa danh (sau đó là ở lớp từ chỉ nhan đề các tác phẩm nghệ thuật

và tên các cơ quan, tổ chức) Địa đanh được hình thành từ một cụm từ có thể

giải thích rõ thêm một dặc điểm nhất định nào đó của vùng dắt mà nó gọi tên,

vi dy: das Schwarze Meer (Bién Den) Dic điểm đó có thể là đặc điểm vé VỊ

trí địa lý của một vùng đất, ví dụ: An đer Baim (Bên cạnh đường ray)

Ngoài ra, trong hệ thông địa danh tiếng Đức, hiện tượng trùng tên không

phải là hiểm Để khắc phục điều đó, người ta không dỗi tên mà bổ sung thêm

một số thành tố vào những cái tên đã có Ví dụ: F>zankfiơt am Main hoặc

Frankfurt/Main (Frankfurt bén dòng sông Main) vi Frankfurt an der Oder hoặc #rankfir/Oder (Erankfurt bên dòng sông Oder)

Phương thức định danh của lớp từ này bao gồm:

+ Cụm danh từ

Những địa danh thuộc nhóm này được cầu tạo từ một danh từ (N) voi tư

cách là hạt nhân và yếu tế mở rộng là tính từ (A), giới từ (P) hoặc đanh từ

(@

Tinh tử với tư cách là yếu tổ mở rộng trong cụm danh từ có vai trò nêu lên

một đặc điểm nào đó của vùng đất mà nó gọi tên

Vi du: das Schwarze Meer Hohes Venn

hoặc tính từ cũng có thể dược phái sinh từ danh từ riêng, biểu thị nguồn gốc xuất xứ hay quan hệ sở hữu của địa danh mà nó hiểu trưng

Vi du: Thiiringer Wald (Thiiringer phái sinh từ Thữringen — một bang ở

Đức, nó cho biết địa danh này (một khu rừng - Walđ) thuộc bang Thiringen)

Giới từ (hường là giới từ chí vị tri) được sử dụng chính là để phân biệt hai

địa danh có cùng tên gợi Ví dụ:

Lrankfurtam Main —_ Irrankfurt an der Oder

Trong cụm danh tir, ngoai tinh từ và giới tử còn có danh (từ đóng vai trò

làm yếu tố mỡ rộng Có thể thấy khá nhiều địa danh tiếng Đức được hình

thành từ cách thức câu tạo này, ví dụ như: Bad Schénborn, Bad Rodach,

Tuy nhiên chúng tôi chưa xác định được danh từ nào là hạt nhân trong những

cụm danh từ này

+ Cụm giới từ

Những địa danh thuộc nhóm này dược cấu tạo tử một giới tử (giữ vai trò

làm hạt nhân) và một danh từ là yếu tố mở rộng cho giới từ đó Tên gọi được

hình thành từ phương thức cấu tạo này cho ta thấy rõ vị trí của một vùng đất

2.12 Ýnghữa của lớp từ địa danh

Những cái tên địa lí xuất hiện không hoàn toàn mang tính võ doán Quá nghiên cửu của mình, các nhà dịa danh Đức có thể lí giải tên gọi của rất nhiều

vùng trên lãnh thổ nước Đức Nguyên do hình thành bay xuất xứ của nhiêu

dia đanh cồn hiển hiện rõ trong nghĩa của các thành tổ cấu tạo nên chúng Ở

một số địa danh, nét nghĩa của các yếu tố cấu thành có thế bi mờ đi nhưng

người la vẫn có khả năng xác định từ nguyên để tm ra xuất xử của tên gọi

'Tuy nhiên vẫn có một số vùng mà người ta chưa lí giải được tên gọi của

ching Theo Uwe Férster, địa đanh tiếng Đức được hình thành từ các nguồn

sau đây:

2.1.2.1 Tén cdc lodi vat (Tiere)

'Trong nghiên cứu của mình, Uwe Eörster đã nêu ra rất nhiều địa danh có

một bộ phận cấu thành là tên các loài vật Chẳng hạn như: con ong (Bienen)

trong Bienenwald, con nai (Hubicht) wong Hubichtswald, con qua (Rabe)

trong Kavensberger Land ‘lrong quá trình biến đổi ngữ âm, một số địa danh

đã đổi khác nhưng người ta vẫn xác định được nguồn gốc xuất xứ của chúng

Chẳng hạn: EU trong Ellwanger Berge chinh a con nai (Elch) va Spessart có

nguén gốc xuất xứ từ chim gõ kiên (Spechi) Tuy nhiên ở một sô địa danh,

người ta vẫn còn nghỉ hoặc liệu chúng có phải được hình thành từ tên các loài

vật hay không Ví dụ như: Gocher ïfeide có thể được gọi tên từ loài chim cu

gáy (Kuckkuck), Lauenburg có thể từ loài sư tử (1ð), hay tên gọi Coburger

Land có khã năng xuất phát từ loài bò cái (Kuh) O ving hạ lưu sông Elbe,

người ta có một cái tên khác dành cho loài tôm (Krabbe) là Krzu và tên gọi

này là một bộ phận cầu thành nên tên hòn đáo Krautsand

Qua những ví dụ trên ta có thể thấy: 'Irong các địa danh tiếng Dức, tên các

loài vật thường đóng vai trò là từ định danh (BesimmungsworQ Chua thay

xuất hiển trường hợp nào mà chúng dứng ở vị trí của tử pốc (GrundworÐ)

2.1.2.2 Các hoạt động của can người (Menschiiches Tun)

Con người làm chủ trái dắt và luôn có những hoạt déng cai tao trai dat, thể

hiện quyển làm chủ của mình Thời xa xưa, người Dức thường có xu hưởng

khoanh vùng, định ranh giới cho những khu vực nhất định Hoạt động này

còn in dấu ấn ở một số địa danh Có một tử Dire trung cổ hagen (có nghĩa

trào quanh bằng bụi cây hoặc làm cây") biến đổi thành từ hain ngay nay Và chúng ta cú thể thấy từ này trong tên gọi một vùng phía Đông bắc Eisennach

là #fainich Đây là một vùng được bao bọc bởi mộ hàng rào bảo vệ Trường

hợp tương tự ta cũng có thể thay ở lây nam thành phổ Hannover Dó là vùng

Buckeberge Bicken có nghĩa là ‘uén cong, bé cong’ Day là một vùng đất

được bao quanh bởi một bờ dân đo con người đan đột, uốn cong mà thành

Phía đông Aachen có một vùng đất cũng được bao quanh bởi một hàng rào {Hiirde) nên có tén goi Hiirtgenwald

2.1.2.3 Những cánh đồng và khu rừng (Felder und Walder)

Ta có thể thấy khá nhiều vừng đất trên nước Đức có tên gọi chỉ những

cánh đồng hay khu rừng Xin đơn cử một vài ví đụ trong nghiên cia cla Uwe

Férste: Dia danh Kerngdu chỉ cánh đồng trồng ngũ cốc, Goldene Grund và

Goldene Aue chỉ những cánh dồng màu mỡ bay Bear (iếng Đức cỗ beren)

chỉ một vùng đất có thế mang lại vụ mùa bội thu

Và ta cũng thấy không ít những vùng đất được gọi tên theo những cánh Từng, cụ thể hơn là gọi tên theo các loại cây cối trong ring Rất nhiều cánh

rừng có tên gọi đơn giản là #fol; (gỗ) hay Hölsung Chính vì vây, nhiễu vùng

đất cũng có cái tên na ná Cái tên Briloner Hochfliche c6 nghĩa rằng nơi đó

có cây côi, bởi (on là dạng thức số nhiều, cách 3 cúa Íê (có nghĩa Gehðlk —

cây cối Trang dịa danh Newwieder Recken, chúng ta có thể thấy một từ Đức

cỗ là wiw (có nghia JA Wald - cánh rừng) Vùng núi cao trung bình với cái

tên #fzzz là răng núi có cây cối Tương tự, ta cũng bắt gặp những cái tên như:

Haard (phia Bac Recklinghausen), Hardtwald (phia Bac vA Nam Karlsruhe),

ndi tiéng nhat 1a Haardt (phia Tay thanh phé Ileidelberg)

Ngoài ra, có một số địa danh xuất phát từ tên loài cây Ví dụ:

Fichtelgebirge có tên gọi từ cây thông (Fickten) Schönbuch có tên gọi từ cây

dé gai (Buche) Elm có tên gọi từ cây du me (tiếng Anh: elm = Ulme) Dao Pellworm có tên gọi từ cây lau, say (Pell = Piel - phương ngữ vùng

Nordfriesisch) Rheineriand cũng có lên gọi từ loài cây này (Ricd, Rohr,

Schilf) Jeniheim có chứa từ Hinse - cũng chỉ cây sậy, cây lau

2.1.2.4 Bê mặt trái đất (Das Anilitz đet Erde)

Những đặc trưng của bề mặt trái đất như khô cần, màu mỡ, ẩm ướt, bùn

lây, sình ly, nhiều sdi vụn, đá tầng, phiến thạch hay trọc trụi đêu được thể hiện ở một số địa danh Tên gọi của hồn đáo hẹp và đài 18 km Juést chinh la

xuất phát từ từ #sf, Gsf trong tiếng Dức thời trung cỗ có nghĩa là '&hô cẳn,

không màu mỡ” Đặc trưng này cũng được thể hiện ở tên gọi một vùng thuộc

thành phố Kassel — ving Sihre Séhre trong tiéng Đức cô là sôr, có nghĩa là

‘han hán, khô cần" Ngược lại, tên gợi vùng đắt phía Dông thành phố Berlin

Rotes Luch lai cho biết dây là một vùng dat 4m uct, mềm xốp — Luch 1a bién

thể của ig trong tiếng Sorbisch c4, c6 nghia 1a ‘dm wat’

O mién Nam nuée Dức có hai địa danh là Dachauer Moos va Lrdinger

Meas Phuong ngtr miễn Nam Moos 6 hai địa danh trên trong tiếng Dức

chuẩn mực là Mooz, có nghĩa ‘ddim (ẩy" Ta có thể thấy từ này xuất hiện ở một

địa danh khác là Teufelsmoor Ö miền Tây bắc nước Dức thời trung cổ, người

ta thường hay đùng một tử khác cũng với nghĩa 'đểm ¿ẩy”, đó là từ /en Từ này còn lưu lại trong tén goi mat ving dit Hohes Venn

© céc mién duyên hải, vùng dất Âm ướt, màu mỡ trong tiếng Đức là

Marsch (xuat hiện trong tên gọi một khu vực ven biển Bic Dithmarschen) O

lưu vực các con sông, vùng dal c6 dae trumg nay lai 1a Bérde (xudt hign tong

dia danh Magdeburger Borde)

Hai đặc trưng khác của bề mặt trái đất là trọc trụi (kahi) và có nhiều sỏi

vụn cũng được thể hiện ở một số địa danh như Kølbesche Werder và

Hiimmiing

2.1.2.5 Mau sdc (Farben)

“Thể giới vốn nhiều màu sắc Điều đó cững được thể hiện ở một số địa danh

nước Dic: mau xanh (Grim) trong tên gọi cánh rùng Œzwnewald, màu den

(Schwarz) trong c4nh rimg Hochschwarzwald Mau dé (Rof} trong vùng núi

Rothaargehirge la mầu đỗ của quặng sắt dược khai thác tại đó Dòng nước

của một vùng đất lịch sử phía Tây nam Passau có màu đồ nâu nên vùng đất này cũng có tên gọi là #ø#ai Có một cái tên khác cũng khá thú vị là

Hassberpe Hass trong tiếng Tức hiện dại là 'sự ghét bố", nhưng thực ra tên

vùng đất này không liên quan gì đến trạng thái cảm xúc của con người Hass

trong phương ngữ cỗ bang Sachsen (allstichsisch) 14 hasu, o6 nyghia JA ‘mau

xanh’

2.1.2.6 Vị trí dia li (Lage der Landschaften)

Có rất nhiều cái tên thể hiện vị trí địa lí của vùng đắt mà chúng biểu trưng

4 hai dia danh thuéc bang Thiiringen 18 Hainleite va Windleite đều thể hiện

vi tef & déc núi, sườn núi (Eeie trong tiếng Đức trung cỗ có nghĩa là 'đốc múi,

suờn núi") Tên hòn đảo Wangerrooge thuộc quần đảo Ostfriesisch cho biết

đây là một vùng đất ven sông Trong cái tên Wagrizn (phía Đông thành phố

Kiel) có ẫn chứa từ wôp với nghĩa "sóng, 2/wj triều”, và ở cái tên Stedingen

(phía Tây bang Bremen) có ẩn chứa từ sfađe với nghĩa là 'bở' Cả hai vùng

này đều là các vùng ven biển

Bán dâu Eiderwedi có nghĩa là Fidergesiade (vùng ven sông Fider) Vùng

Stadland phia Tây bắc bang Bremen cũng mang nghĩa "ren biển, ren sông"

Mark tong dia danh Hohe Mark có nguồn sốc Xlavơ Tmarka" với nghĩa “biên

giới,

2.1.2.7 Quan tf hanh chink (Land muss verwaltet werden)

Một số tên vùng đất ngày nay cồn cho thấy rõ: Ở thời trung cổ, chúng

thuộc sự cai quân của một vị quan chức nào đó Vùng Grafschaft ngay xura

thuộc sự cai quấn của một vị bá tước (Grafschaft oO nghia 1a ving đất cai

quản của bá tước] Vùng đất Afarkeräfier Land là một vàng đất ở bờ cõi biên

thưỳ dưởi sự cai trị của bá tước (Graf) Vùng Werdenfelser Land thuộc về toà

thành Werdenjels Vùng Wiigensteiner Land nằm dưới sự thống trị của bá

tude Witrgenstein Ving Westrich ở thủ phủ Saatbricken có nghĩa là

Weetreicb, chỉ khu vực thuộc quyền sở hữu tư nhân của nhà vua

Có những đơn vị quản lí hành chính được gọi tên theo số lượng các khu

vực thuộc về chúng Địa danh cỗ phía Đông nam thành phố Hamburp

Vierlande (vier: bén) gdm bén ving: Altengamme, Nevengamme, Curslack

và Kirchenwerder Tương tự, địa danh Viez/Zler cũng bao gồm bốn vùng:

Bacharach, Steeg, Diebach va Manubach Mét ving dat lich st ở biên giới

oberfriinkisch-béhmisch voi tén goi Sechstimterland (sechs: sdu) thuéc sy cai

quản của sáu viên chức cao cấp (Amtmänner) do các vị bá tước vùng

Siebengebirge (sieben: bảy) không thể

Nữrnberg cử đến Luy nhiên, ving m

hiện một con số chính xác mà chỉ thể hiện một sự rộng lớn không xác định

Như chúng ta đã biết, ở nước Đức thời xa xưa, nhà thờ Thiên chúa giáo

giữ vai trò thông trị Vũng Probstei nam dudi su cai quan của các vị lĩnh mục

(Träpsie) và các nữ tu viện trưởng (Priorinnen) Hòn đảo Helgoland ngay nay

ở thế kỷ 11 có tên gọi là Hulagland, một vùng đất thần thánh (hz”ag có nghĩa

là heilig — thiêng liêng, thần thánh)

2.1.2.8 Nguôn gắc xuất xứ và can người (Siibmmne und Personen)

Rất nhiều vùng dat duge đặt tên dựa vào nguồn pốc xuất xử của chúng,

chẳng han nhu: Thtringer Wald (khu rừng thuộc bang Thủrigen),

Bồlunerwald (khu rừng thuộc vùng Rölunen) Vùng Flãming là do người đân

Bỉ định cu (Flamen), con Wendiand là do người miễn tây Xlavơ định cư

(Wenden).

Có khá nhiều vùng đất có tên gọi từ nhân danh Một ví dụ điển hình nhất là

khu rig Reinhardswald (phia Bic thành phổ Kassel) xuất phát từ nhân danh Reinhard, còn khu rừng Ebersberger Forst (phía Đông thành phố Mũnchen)

có chửa dạng nit gon của nhân danh Eberhard Một số những địa diểm du lịch

nổi tiếng cũng được gọi tên theo con người Chẳng hạn vùng núi Kaiwendelaebiree có tên gọi xuất phát từ tên người Karwentil, Chiemgau

xuất phat tir Chiemo Con ving dat Mansfelder Land lai mang mét danh tir

chung chi nguéi Mann (voi nghia 1A ‘mén dé’ - Gefolgsmann)

2.1.2.9 Tén cdc con séng (Einflug der Fliisse)

Rất hiểm khi tên một vùng đất lại trùng khớp hoàn toàn với tên sông như một vùng đất ở miền Đông thành phó Marburg, vùng đất với cái tên Schwalm

Trai lại, tên các con sông chỉ là thành tố định danh (Bestimmungswort trong một địa danh nào đó Chẳng han: Elbsandsteingebirge (sông Elbe),

Aischgrund (sông Aisch), Oderbruch (sing Oder), Rhintuch (song Rhin),

Rheingau (s6ng Rhein), Saargau (sông Saar), Spreewald (sông Spree),

Leinebergland (sông Leine), Weserbergland (sông Weser), Ruhrgebiet (sông

Âul), IsarwinkeÏ (sông lsar), Taubergrund (sGng Tauber), Ammerpebirge

(sông Amner), Wetferau (sông Wetter), Donaumoos (sing Donau) Ngay ca

tên những con sông cũng có ý nghĩa của nó Eibe có nghĩa nuse séng, Aisch

có nghĩa nước sáng, trong và lắp lánh Sông Spree phun trao, séng Leine nha

giot (wépfelt und sickert) Séng Elster va sông Weser cuồn cuộn, loang tràn

Sông Ruhr và Isar cháy xiếU

'trên dây, chúng tôi vừa trình bày nguỗn gắc xuất xứ của những dịa danh

thuộc lãnh thé nude Dire dựa vào một số nghiên cứu của các nhà địa danh

học Tuy nhiên, người la cho rằng có tới 1/3 tên những vùng đất không lý giải

nổi Đó vẫn là những bí ẩn thu hút sự quan tầm chú ý của nhiễu nhà nghiên

cứu

2.2 Phân loại dịa danh tiếng Đức trong tiếng Việt

© phần này chúng tôi xin trình bày ngắn gọn các nhớm địa danh tiếng Đức

đã được “nhập nội” vào tiếng Việt Như chúng ta đã biết, đầu tiên thì khái

niệm “địa danh” (Orlsname/Toponym) được hiểu theo hai hướng Theo nghĩa

hẹp thì địa danh là tên gọi của các khu vực dân cư sinh sông như làng mạc,

thành phổ, cáo khu phd Theo nghĩa rộng thì địa danh bao gồm tất cả các tên

địa lý Trên cơ sở định nghĩa địa danh theo nghĩa rông của khái niệm, tác giả

thống kê được những nhóm địa danh tiếng Dức chủ yếu xuất hiện trong văn

bản tiếng Việt sau đây:

2.2.1 Nhóm địa danh chỉ các bang của nước Dức

Nước Đức cú 16 bang, giống như l6 quốc gia độc lập như Berlin,

Hamburg, Bremen'", Bayern v.v Xin xem bang sau:

Bảng 2.5: Nhóm địa danh chỉ các bang của nước Ðức

Tiếng Đức Các biên thể xuất hiện trong tiếng Việt

1 Baden-Wrttemberg Ba-den Vu-then-béc, Baden-Wiirttemberg

2 Bayern Bavaria, Bay-en, Bayem

4 Brandenburg Bran-den-budc, Brandenburg

™ Day 1a ba thanh phé déng thời cũng là ba bang độc lập của Dúc.