Luận văn thạc sĩ giáo dục học phương pháp khai thác các kiến thức lý luận văn học trong Đọc hiểu văn bản văn học lớp 11 chương trình nâng cao

là bộ môn có nhiệm vụ trang bị cho sinh viên một hệ thông những tri thức khoa học về toàn bộ những, phương điện cần bản, quan trọng rất của văn học để thực hiện mục tiêu đào tạo họ khánh

THƯ _ BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO _

Doan Thi Van

_PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC

CÁC KIÊN THỨC LÝ LUẬN VĂN HỌC TRONG

_ĐỌC - HIỂU

VĂN BẢN VĂN HỌC LỚP 11

~ CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO -

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học môn văn

Mã số: 60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS TRÀN THANH BÌNH

"Thành phố Hồ Chí Minh — 2009

DANH MỤC CAC CHU VIET TAT TRONG LUAN VAN

MỞ ĐẤU

1) Lí do chọn để tải Dinh nghĩa về Lý luận văn học, Từ điển bách khoa tập IL viết : “Lý luận văn học là hệ thống những quan điểm và lập luận chỉ ra cội nguồn, bản chất, chức năng va sự phát triển của văn học trong đời sống xã hội, nói một cách cụ thế, lý luận văn học nghiên cứu quan điểm, nguyên lý và nguyên tắc sảng tạo, phương phép biểu hiện, miêu lâ, đánh giá, cảm thụ tác phẩm văn học và các sự kiện, tráo hưu văn học, nhằm phát hiện những vẫn đẻ có tính quy luật trong quá trình phát triển của từng nên văn học

dân tộc và cf niên văn học thể giới” Còn Từ điển Văn bọc (bộ mới) viết : “Ly tna van học là bộ môn

nghiên cứu văn học ở bình điện lý thuyết khái quát Lý luận văn học nghiên cứu bản chất của sáng tác văn học, chức năng xã hội — thấm znỹ của nó, đồng thai xác định phương pháp luận và cáo phương pháp phân tích văn học”

‘Theo quan niém truyền thông, LLFH, Lich sit van học và Phê bình văn học là ba bộ môn chính

của khoa nghiên cứu văn học LL.VIT bao giờ cũng lây quan điểm, đường lối làm hạt nhân chỉ đạo Nó

có nhiệm vụ tổng kết ở cấp dộ lí thuyết những quan diễm, kiến thức và phương pháp chung nhất từ sáng tác, phê bình đến việc nghiên cửu văn học sứ, v.v vá trở lại chỉ đạo cho các ngánh hoạt động văn học đỏ Quan hệ quan hệ ở đây là quan hệ bai chiếu Chẳng hạn, Lịch sử văn học và Phê bình văn học cưng cấp những nhận định về các nền văn học, các tác gia vả tác phẩm tiêu biểu cho sợ khái quát

của LI.VII Dến lượt mình, LI.VII không những cưng cấp quan điểm, mà cả kiến thức để từ đó chuyên

hỏa thành những phương pháp hướng dẫn nghiên cứu lịch sử văn học và phô bình văn học

'Trong diễu kiện văn học phát triển mạnh mẽ, da dạng, phong phủ như hiện nay, vai trỏ chỉ dạo của LLVH ngày càng trở nên quan trọng hơn

Đôi với việc đảo tạo giáo viên văn, LLVH được xem như 1uột bộ môn ruang hai chức năng ; vừa

là bộ môn có nhiệm vụ trang bị cho sinh viên một hệ thông những tri thức khoa học về toàn bộ những, phương điện cần bản, quan trọng rất của văn học để thực hiện mục tiêu đào tạo họ khánh giáo viên dạy môn Ngữ văn ở trường phỏ thông trung học hoặc các trường đại học, cao dẳng khác; vừa là bộ môn

cỏ nhiệm vụ giúp cho sinh viên sử đụng được những kiến thức cơ bản đã học về LLVII vào việc học tập tốt các bộ môn chuyên ngành khác như T.ịch sử văn học, Phương pháp giảng dạy văn học,

Như vậy, toàn bộ những kiến thức cơ bản về L1,VII phái trở thành những phương tiện, cổng cụ

có hiệu lực giúp người học để đàng tiên thu các bộ môn văn học khác, phải trở thành một cai vốn công

cụ tối - cơ sở khoa boc cho sinh viên chiếm lĩnh khoa học văn học Do đó, ngoài việc trang bị cho sinh viên những kiến thức cơ bàn về quan điểm văn nghệ, về đối tượng, nhiệm vụ, bản chất và đặc trưng của

văn nghệ , bộ môn LI.VH còn phải trang bị cho sinh viên những trí thức về phương pháp, giúp họ vận dụng được những hiểu biết lí thuyết của mình vào việc học tập, nghiên cứu và sau khi ra trường, giảng

day duoc van học trong nhả trường THPT

Nhiệm vụ của người thấy giáo dạy văn là làm cho hoe sinh cam thụ được cái bay, cái dẹp của tác phẩm văn học một cách tự giác, một cách cỏ ý thúc J6 là nhiệm vụ đâu tiên, chẳng những góp phần phát triển năng lực văn của học sinh mà cởn lạo cơ số để bồi dưỡng năng lực ue duy cho hoe sinh trong cuộc sống trí tệ, tỉnh cảm và đời thường Năng lực tư duy này sẽ Irở thành phương tiện để giúp các em học tắt môn văn, và quan trọng hơn, sẽ thành hạt nhân trong sự phát triển tính cách của các em, xây dựng ý thức làm chủ thực sự trơng học tập và sinh hoạt, có khể năng tự phát hiện, có chỗ kiến, có lí

lẽ để báo vệ suy nghĩ đúng đẫn của minh

Nhìn vào thực trạng của việc nằm vững và vận dụng kiến thức LLVH vào đời sẻng văn học, chúng ta thấy nổi lên một vẫn để rất đáng lo ngại - Hình như TLLVH đã nhiều tm không có gì thiết thực, thiết thân đối với giới sáng tác và cả đối với giới nghiên cửu phê bình văn học Gs Phan Trọng Tuuận đã từng nhận xét : “LI.VH đã tô ra bat lực, đi sau nhiều hiện tượng văn học đang gây tranh luận say gắt trong xã hội Và ngay những vẫn dễ tưởng như rất cơ bản của Lý

n văn học mã chính trong,

ir 1ố1] Vi thế, khoảng cách giữa các lý thuyết văn học trên sách vở, trêu giáo Irình, chuyên luận với thực tiễn đa đạng, phong phú, phức tạp trong đời sống văn học ngảy cảng lộ rõ hơn qua những thứ

thách thực tế của đời sống văn học, nhật là trong những năm gắn đây

Một thực tế đối với việc giảng dạy các văn bản văn học mà chúng ta thấy khá rõ là các vấn đẻ LLVII hầu như không được giáo viên đua vào khai thác, hoặc chỉ được khai thác một cách chiều lệ, sáo môn trong bai giảng Khi châm bài, giáo viên tuy thay được học sinh yếu về kiên thức LLVH nhưng cũng khơng cï biện pháp nào để khắc phục tỉnh trạng ny Học sinh phổ thông có được kiến thức

lý luận phân lớn là do chịu khó đọc thêm sách tham khảo, sách phân tích bình giảng, cáo bài phê bình vẫn hoc, rhumg số học sinh nảy lại quá if, chi yếu là thuộc các lớp, rường chuyên, năng khiêu

Một thực tế nữa là bản thân một số giáo viên văn cũng chưa ý thức được tắm quan trong của việc học và sử dụng LLVH như một công cụ hữu ích đề đọc va tim hiểu tác phẩm văn học phục vụ trực tiếp cho việc dạy học Thâm chỉ, có những giáo viên giảng dạy xuột cách sơ sài, lời hợt hay bỏ qua phan giảng day những đơn vị bài học về LLVLL Diéu dé cing khiển cho nhiệm vụ giúp học sinh biết vận dịmg T.J.VH vào tim hiển tác phẩm vận học ở niên điều xã vời, khó thực hiện

Về phía học sinh phổ thông trung học, kiến thửơ LLVH luôn dược coi là một dạng kiến thức trừu tượng, khá hiểu, khô khan Do đó, yêu cầu giảng day và sử đụng các kiến thức LL.VII trong các

giờ đọc văn hay trong các để làm văn thường chỉ dành cho các đổi Lượng học sinh chuyên văn và xuất hiện nhiều trong các đề thi học sinh giỗi Diều đó đã tạo cho chính giáo viên và học sinh một nhận thức

và quan niệm không đúng về vị trị, vai trò ý nghĩa của bộ môn này

Nêu trước dày, Chương trình Vấn học 10, 11, 12 chủ yêu sắp xếp theo tiến trình lịch sử văn hoc thi hiện nay, theo quan điểm biên soạn mới, chương trình “Ngữ văn 10, 11, 12 được sắp xếp theo thẻ loại và các thời kì văn học lớn (rong các thời kì văn học, các Lae phim duce xếp theo cur thể loại,

văn bản)” [11, tr.47| Việc sắp xếp này nhằm làm nổi bật vai trò của thể loại — “ nhân vật

Chương trình Ngữ văn mới thuy vậy đòi liổi rước hết người giáo viên phổi có cái nhấn, nhận

thức và quan niệm đổi mới vẻ vị trí của môn LLVII Không chỉ dạy LI.VH như một đối tượng, một trí thức khoa hoc ma bon thế nữa, phải biến nó thành công cụ, phương tiện để tim tiểu, giải mã tác phẩm

văn học trong nhà trường phổ thông nói riễng và các tác phẩm vấn chương nói chung Trong quá trình phân tích, người đạy cân khai thác và vận đụng các ván đề lý hiện môt cách khoa học, xóa bỏ căn bệnh trước dây chỉ đơn thuần phân tích tác phẩm văn hoe chủ yếu nghiêng vẻ cam thu chi quan Va ding như F Angghen time khẳng định rằng : “Một dâu tộc muốn đứng trên đính của khoa học, thì không, thể

phút giầy nào vắng tư đuy lý thuyết” (Pháp biện chứng tự nhiên)

Là một giáo viên dạy môn Ngữ văn ở trường, phổ thông, trong quả trình giảng dạy, tôi nhận thay trong số những vấn đề liên quan đến kiến thức LLVT trong nhà trường, vẫn để xây dụng phương pháp khai thác, vận đụng các yếu tố LLVH đề đọc các tác phẩm văn học là một vấn đề hết sức cần thiết và được rất nhiều giáo viên Ngữ văn quan tâm Vì vậy, chúng tôi chọn đề tải Phương pháp khai thác các

kiến thức LUVH trong đọc — hiểu văn bản văn bọc lớp 11 — Nâng cao

2) Lịch sử vấn đề Vai trò, ý nghĩa của bộ môn LLVI đã được rất nhiều bài viết, công trinh nghiên cứu đề cập đến một cách tương đổi sâu sắc, cụ thể Ví như cuỗn 7ý luận văn học do Phương Lưựu chủ biên vẫn được coi

là cuốn Giáo trình về bộ môn 1I.VE ở đại học Trong đó, Phân mật, Chương Ï dã nói lới vị trì và Piệc giảng dạy và học tập LÍ huận van hoe ở Đại học Sư phạm Ở phần này, bộ môn LUVH đã được xác định là một bộ môn chính trong khoa nghiên cứm văn bọc, đông thời chỉ ra mục đích yêu cầu đối với môn học nảy nhằm “đặt cơ sở bước dâu cho sinh viên trong việc học tập các bộ mỏn Lịch sử văn học

và Phương pháp giảng dạy văn học, góp phần Lạo Hẻm lục cho họ sau khi ra Irường cỏ

đắng dạy tốt môn Văn học ở trường phổ thông trung học, đẳng thời tiếp tục tự học để nâng cao trình độ văn học nói clnmg" [28, tr 37] Từ đó, Giáo trình chỉ ra Phương pháp đạy và bọc L{ luận văn học mang tỉnh gợi ý,

lý thuyết “việc day và học Lí luận văn học chủ yếu là phải kết hợp giữa lí thuyết vả thực hành” |28 tr401

Cũng trong cuỗn sách này, Chương XXXT đã đi sâu vào phân tích vai trò của LI.VH trong 3 môi quan hệ: (1) với việc đào tạo giáo viền văn, (2) với giáo viên văn ở Irường phổ thông trung học vàÀ(3) với việc hình thành năng lực văn cho học sinh phổ thông Cuối Chương XXAT này, người việt cũng khẳng dịnh “dã nói đây đủ vẻ ý nghĩa của bộ môn Lí luận văn học ở cả ba mặt: giúp cho sinh viễn khoa Ngữ văn của các trường đại học sư phạm học giỏi môn Văn, giúp chơ người thầy giáo dạy văn ở trường phé théng day tốt môn Văn, và đặc biệt là giúp cho học sinh phố théng hinh thánh và phát triển năng, lực văn” |28, 7.642]

Tài liệu quan trọng để sập một cách có hệ thông việc đạy học LLVII trong nhà trường phể thông,

là cuốn Giáo trình Phương pháp day hoc Vin do Phan Trọng Luận chủ biên Trong đỏ, đặc biệt Chương VIE — Phuong phap day hoc Li luận văn học ở PTTH có những nội dụng như sau:

1~ Tả luận văn học đối với chất lượng bạc văn của hoc sinh PITH

1) Tâm quan trạng của li luận văn học dối với việc dạy học văn

2) Một số vần đề li luận văn học liền quan đến việc dạy học văn trong nhà trưởng hién nay

1I— Về chương trình lí luận văn học ở PTTIT

IH_ Nguyên tắc dạy học lí luận văn học ởPTTH

IV ~Phương pháp hình thành khái niệm lí luận văn học

Một số bài viết khác của Œs Phan Trong Luận như: 7ý luận văn học với chất lượng ngÌiên cứu

và giảng day văn bọc hay Li luận văn học - kiến thức siêu kiển thức trong cuỗn Võ

văn học nhà

trường (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội — 2002) ofing cho ta thây rõ vai tro, ý nghĩa và tam

quan trọng của bộ môn T.ILVH

'Trong cuỗn &ÿ yếu hội thảo khoa học - Nhận xét chương trình, sách giáo khoa vin hoc làm văn do hội nghiên cứu và giảng day vin hoc Tp Hỗ Chí Minh biên soạn (8/1993), Phan this tr ndi riêng về 1ý iuộn văn học Phần mày bao gồm các bài việt của các nhà nghiên edu như: Để lí luận văn học trở thành môn học thực sự có Ích cho học sinh _ Liuỳnh Như Phương; Ađẩy nhận xét và đề nghị về phân lí luận văn học trong chương trình và sách giáo khoa PTTH — Phan Ngọc Thu, Thêm một cách

dua lí luận văn học dẫn vời học sinh PITN Làm Vĩnh,

Điển năm 2003, tập Kỹ yếu hội nghị khoa học Đổi mới giảng day Ngữ văn ở trường đại học của

trường Dại học Sư phạm thành phô TIẻ Chi Minh do Nha xuất bản Dại học Quốc gia Tp Hỗ Chi Minh

in đã tập họp hơn 50 bài tham luận của các nhà nghiên cứu Trong đó có mệt số bài tham luận nói về

việc dạy và học môu Lí luận văn học: Về một hướng đạy Lý buận văn học — Phùng Quý Nhâm; Cải tiến

phương pháp diễn giảng trong giảng dạy bộ môn Lý luận văn học ` Nguyễn lloài Thanh, TỔ chức thực

hành 1) luận văn bọc ð Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chỉ Minh — Hoàng Thị Văn Bài tham Tuận của PGS Phủng Quý Nhâm đua ra bai cách dạy Lí luận văn học: (1) Hướng dạy xinh viên đọc kỹ giáo trình và (2) Dạy sâu các khái niệm cơ bản của LLVII Ở cách dạy thứ bai này, tác giả còn chỉ ra cách tiên hành theo ba bước: bước 1: Thay giáo trích những quan niệm, những cách hiểu khác nhan về một khải niệm trong một số giáo trình đang lưu hành hay trong từ điền thuật ngữ LLIH, đọc cho sinh viên chép các quan niệm này; bước 2: Sinh viên suy nghĩ, đối sánh, nhận xét về từng quan niệm (ché hop ly, chỗ chưa hợp lýJ; bước 3: Thấy giáo sẽ hướng dẫn cách hiểu, luận giải từng khái niệm và đưa ra một cách liễu hợp lý nhất

TS Nguyễn Hoài Thanh đưa ra cách cãi tiến phương pháp điển giảng trong giảng đạy bộ môn 1LVH bằng một số cách thức cụ thể như: (1) Nền lựa chọn những hình thức diễn giảng phù hợp; (2) Nén tăng cường hình thức điền giảng nêu vấn đề và (3) Diễn giảng kỗi hợp với việc hướng dẫn cho

xinh viên tự hạc, thực hành vận dụng kiến thức

Đổ cụ thể hơn về việc 76 chức thực hành Lỷ luận văn học ở Trường Đại học Šư phạm 1P Hỗ Chi Minh, TS, Voang Thị Văn đã đưa ra một số hình thức như sau: (1) 1lình thức thực hành dan xen trong quá trình luận giải lị thuyết của giảng viên trong buổi thuyết giảng, (2) Hình thức thực bành thảo luận lý luận theo đơn vị tổ — lớp; (3) 1lình thức thực hành các vẫn đề {ý luận thông qua hoạt động

ngoại khoá (có thế tô chức mời một số nhà văn, nhà thơ tiêu biển nói chuyện với sinh viễn; tổ chức các

buổi sinh hoạt văn học theo chú để: phẻ bình một số tác phẩm, động viên sáng tác thơ văn, ; tổ chức

thăm quan, xem phim kịch, hội hoạ, điểu khắc )

Cuốn Kỹ yến Hội thão khoa học của Viên khoa học xã hội Việt Nai — Viên Văn học đã bàn về

tự luận và phê bình văn bọc - Đi mới và phát triển (Nhà xuất băn Khoa học xã hội Hà Nội - 2005), Đây có thế xem là tập Kỷ yếu chọn lọc từ bên Hội thảo đã điễn ra từ 5/2004 đến 1/2005, gdm hơn 100 ban thar ludn dược viết công phụ, tâm huyết, Cuốn kỷ yếu này gồm 2 phần chink: Phần thứ nhất: LÝ

LUẬN VĂN HỌC, Phần thứ hai: PHẾ BÌNH VĂN HỌC Phần thứ nhất có bốn chương với các nội

dụng như sau:

1 Những van dé chung (bao gồm các bài viết khái quất về vai trò, có ý nghĩa tiên dễ dễ đôi mới LLVII trong thai dai ngay nay như: "ý luận văn học trước yêu cầu đổi mới và phát triển — Phan Trọng

Thưởng, Eì một nền lý luận văn học dân lộc — hiện đại — Phương Tang,

bối cảnh toàn cầu hoá bí thức — Trần Dinh Sử; v.v )

nận vẫn học máu xit trong

TỊ — Thực trạng ly ludn: Kiển nghị, giải pháp (bao gồm một số bài như: Giáp bàn về 1) Í

học ở Việt Nam trong lịch sử của nó — Phong Lẻ, Lý luận vẫn học và cách nhìn mới — Lưu Văn Đông,

Lý luận van hee con đường nào cho sự phát triển? - Nguyén Ding Diệp; Hàn và lý luận văn học trong và ngoài nhà tưởng — Nguyễn Trường Lich; Vai trò của nhà trường trong việc kiến lạo mội nên

lý luận - phê bình vấn hạc tương lai ~ Đỗ Ngọc Thông; Từ giảng day lịch sữ văn họ đến lý

hac — Ding Anh Dao; v.v )

II —Nhiing vdn dễ chuyên ngành, phương pháp luận

IV Lý luận văn học nước ngoài - tác động và tiếp nhận

Tạp chi Nghién ct Giáo duc số 3 - năm 1997 có bài viết ngắn V2 nội dung và biện pháp day

hạc phần lí luận uăn học cho học sinh PTTH uủa Cho Xuâu Ích Bài viết đã trình bày sơ lược vai trò

của việc học bộ mén LLVII va dua ra guan niệm: chưng về giảng day Li lian văn học không chỉ nằm ở: diệt giảng Lí luận văn học mà côn gắn liền với phần giảng dạy văn học sử và phân tích tác phẩm cụ thể, Đông thời, tác giả cũng đề xuất việc dưa thêm một sỏ chuyên dễ ngoại khoá cho học sinh phổ

c/ Cả

thông như: a/ Mắt quan hệ giữa văn bọc và cuộc sông, bí Ông cha ia bàn về văn học nghệ thuê

kèm dâng tây bàn về tho, W Hinh tượng tác giả và hình tượng nhân vậi trữ lình trong tác phẩm diễn hình hoá nhân vat, ef Chive năng văn học, Ù Tỉnh nhân dân trong văn học, g/ Những phong cách lớn trong văn học Việt Nam hiện đại: Nam Caa, Nguyễn Tuân, I1ä Chí Mimh, Tổ liữu, Xuân Diệu, Từ đủ, tác giả dưa ra một số hình thúc theo mie dé ting dan dé hoc sinh van dung tri thức LLVH: làm bai tap phân tích ứng dung, tap đượt thông qua thảo luận quan niệm về thơ, tổ chức câu lạc bệ, hội thảo giới

thiệu mệt số sáng tác đầu tay của chính các em, Với việc nâng cao đân về mức độ, đa đạng heá loại

hình hoạt động học tập phản LLVH như trên, theo người viết, sẽ đạt được mục tiêu kép: học sinh vừa

năm vững các khải niệm lí luận văn bọc, vừa thêm lưỡng thủ say mê học lập góp phần nâng cao chất

lượng học tập môn Uồn, Tiếng Liệt

Bài viết của PI8 Nguyễn Duy Bắc tê việc nâng cao hiệu quả dạy học Lí luận văn hoc @PTTH

trong Tap chi Agiên cứu Giáo đục — sô 8 — năm 1997 cho rằng, sự đối mới của chương trình và sách giáo khoa vin cai cach giáo dục và thí diém phan ban ở phố thông trung học dược thể hiện nổi bật ở chỗ đã đập trung trình bảy các vấn đề lí luận về đặc trưng của văn học, với hr cách là nghệ thuật ngôn

từ với các bài dạy; chủ trong lới các trí thức lí huận Từ đô người viết đã đưa ra một số nguyễn lắc có tỉnh chất bảo dâm vẻ việc dạy LLVH ở phỏ thông trung học 0d higu qua: Vige day LLVH chii yéu la

phải kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, gắn lí baận với các ví dụ được phân tích khoa học — Dạy học LLVII phai được tiền hành thơng qua việc dạy học các phân mơn VII khác,

Bai viết Sử đụng Phương pháp thuyết trình nhằm hình thành khải niệm phong cách nhà văn trong dạy học tác phẩm văn chương của Th§ Đề Tiên Sÿ dã kết hợp cáo phương pháp nhằm hình: thánh một khải niệm LLVII cho học sinh phổ thơng, gớp phần vảo việc đọc và tim hiểu tác phẩm văn học

Như vậy, âu hết các giáo trình, tập kỷ yếu và các bài viết mái chỉ dừng lại ở việc riêu rõ lắm quan trong của việc day va hoc bé mén LLVII va dé ra phương pháp giảng đay bộ mơn này, mới tiếp cận nẻ như một đổi tượng trí thức cần chiếm lĩnh — bước một, chứ chưa dưa ra phương pháp dễ sử dụng, khai thác các kiến thủc lí luận đĩ, biễn nĩ thành phương tiện, cơng cụ đắc lực vào việc đọc các tác phẩm văn học — bước hai, từ li thuyết tới thực hành Đĩ chính là khoảng trồng, khộng mỡ mà luận vẫn này muốn hướng tới và hí vọng sẽ phần nào lắp được

Tài viết của Lê Thị ITuơng trong Tạp chí Giáo đục số 159 (quý 1/2007) đã tiếp cận tới vẫn đề

mả luận vẫn muốn hướng tới: Tích hợp kiến thức Lí luận văn học với việc phân tích tác phẩm văn bọc trong dạy văn ở trung học phố thơng, Bài viễt dã dưa ra những cơ sở li luận của việc tích hợp kiến thức LLVH với việc phân tích tác phẩm văn học, đẳng thời nêu lên nguyên tắc tích hợp giữa phân tích tác phẩm văn học với TI.VH về lại mặt: nội dụng và phương pháp Qua việc phân tích một số ví đụ cụ thể, người viết đã làm rõ việc tích hợp kiến thửe LLVH với việc phân tích tác phẩm văn học Đây cĩ thể coi

là một bài viết cĩ tính chất gợi mở va phần não định hướng đề người viết luận văn tiếp tục triển khai và

lam rõ hơn van dễ Khai thác các kiến thức Lí luận văn học vào việc đọc — hiểu vin bản văn học

trong ANgũ vấn — Lắp 11 — Nơng cao,

3) Mục đích và nhiệm vụ

Luận vin mong muén sé tim ra được những phương pháp thích hợp, hiệu quá đẻ khai thác, vận

đụng những kiến thức LLVH vào việc day học các tác nhằm văn chương ở trường phố thơng, biển lý

luận khơ khan thành những yếu tổ tự thân, quan trọng, sinh dộng trong các tác phim van hoc, gmp cho vide li giải, cắt nghĩa các tác phâm văn chương một cách đứng đắn, khaa học và cĩ tính thuyết phục

‘Tur dé, hinh thanh ki nang ty đọc, tự nghiên cửu tác phẩm văn học ớ học sinh phổ thơng qua

ác phương pháp nghiên cứu

4) Dối tượng và phạm vĩ nghiên cứu

Luận văn sẽ lấy những kiến thức LLVII trong sách Ngữ văn ở nhá trường trung học phố thông,

và cáo lắc phôm văn chương trong sách Ngữ vău lớp 11 — Nâng cao cũng như các phương pháp giảng

day làm dỗi tượng và phạm vị nghiên cứu

— Ngoài ra, Luận văn triển khai tìm hiểu những hiện lượng văn học bên ngoài nhà trường, những

chương trình sách giáo khoa Nei van cấp phê thông ở một sẻ mước, những bài kiểm tra, bài viết văn

của học sinh, những phương pháp giảng dạy ấp dụng cho một số bộ môn khác ngoài môn Ngữ văn,

dễ mở rộng phạm vi nghiên cứu, làm cho Luận văn có cái nhìa rộng mở và sâu sắc hơn về vấn dé nghiên cửu

5) Phương pháp nghiên cửu

— Phương pháp tự nghiền cứu: Đọc, tìm hiểu, nghiên cứu tải liệu, từ đó rút ra những vấn dễ chủ

yếu của luận văn

Phương pháp thống kê: thông kê số liệu, phản tích số liệu để luận văn có được kết quá khách quan, chân thực

— _ Phương pháp so sảnh: đổi chiếu, so sánh những nội dưng trong các tải liệu, so sảnh những số liệu đễ rút ra những điều cần thiết cho luận vấn

— Thương pháp liệt kê: liệt kế những tài liệu có liên quan tới vận để của luận văn, liệt kê những,

số liệu cản thiết dễ luận văn thêm phong phú, toàn điện

— _ Phương pháp phản tích: tìm hiểu, phần tích tài liệu và số liệu giúp các vấn để dược sáng rõ, sâu sắc

—_ Phương pháp khái quất hoả: khải quát, tổng hợp những diều cần chú ý để di đến những kết luận cân thiết cho luận văn

6) Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Với đề tải nghiện cửu này, Luận vẫn mong phân nào bộ sung một cách thiết thực vào quá trình đổi mới Phương pháp giảng dạy LLVII cũng như Phương pháp doc van néi chung, dic biét là ở nhà Hường phố thông Từ đó góp phản làm cho chuyên ngành Phương pháp giảng dạy văn tôi riêng và ngành Giáo đục học ni chung toàn diện, sầu sắc và có tỉnh khoa học ngày cảng cao hơn, có ý nghĩa thiết thục hơn

—_ Dễng thời để tài cũng mong giúp được cho chính ban thân và những người giáo viên đã, đang

và sẽ giảng dạy bộ muôn Ngữ văn ở nhà trường phố thông có cái nhìn thật nghiêm túc, toàn vẹn, rộng

mở vả sâu sắc về vai trò cũng như thay đổi hay vận dụng được những kiến thủc LLVII để chỉnh bán

thân giáo viên giảng dạy có hiệu quả bơn, học sinh tiếp thu và học lập bộ môu Ngữ văn tốt hơn như

mục đích đề ra

7) Câu trúc luận văn Ngoài phản Kết luận, luận văn gồm có 3 chương: Chương 1: Khải quát về kiến thức LLVI1 Hong chương trình Ngữ văn THPT; Chương 2: Đưa ra phương pháp khai thác cáo kiến thức LI,VH

tong đọc — hiểu văn bản văn học, Chương 3 là phẩn Thục nghiệm và cuối cùng là Tải liệu tham khâo.

CHƯƠNG 1

KUN THUC Li LUAN VAN HOC TRONG CHUONG TRINH

NGU VĂN TRUNG HỌC PHỎ THỐNG

1.1 Vị Œrí, vai trẻ cầu TT.VH

1.1.1 LLVII với nghiên cứu văn học

Trong đời sống, lí luận có vai trỏ hết sức quan trọng Đó là “những nguyên lý được đúc kết một

Sau ngót một thế kỷ vân đông và tổn tại gắn liễn với những bước thắng trắm của lịch sử văn học

thể giới, LUVH với tư cách la một hệ thông đã có tác động, ảnh hưởng chỉ phối sâu sắc đến nhiều nên văn học ở các quốc gia trên khắp các châu lục, góp phân tao nên những thành tựu nghệ thuật đa dang

piu dam dau ân của lịch sử nhân loại thể kỷ X Nhưng vào những năm cudi thé kỹ, trước các biến động chính trị — xã hội to lớn có ý nghĩa toàn cầu, lịch sử nhân loại đả thêm một lằn sang trang mới 1.VH đứng trước yêu cầu nhận thúc quá khử và nhận thức xu thế tương lai để đổi mới và phát triểu

sao cho phủ hợp với thực tiên lịch sứ vả thực tiễn nghệ thuật mới

Xét về vị trí, vai trò của LL/VIL, trước hết ta phải thây được vị trí của nó trong khea nghiên cứu văn học

Theo cách nhỉn truyền thống, 77.V77 là một trong ba bộ môn chính của khoa nghiên cứu văn học cùng với Lịch sử văn học và Phê bình văn học

Nghiên cứu văn học là một ngảnh khoa học về văn học có nhiệm vụ nghiên cứu về quan điển, nội dung, nghệ thuật, phương pháp, v.v nhằm mục đích mô tả, đánh giá, giải thích các sự kiện văn học

từ bản chất lới quá trình phát triển, tù các hiện tượng đến quy luật nội tại của từng nền vấn hoe din tộc qua các thời ki lịch sử và của cả nên vẫn học thẻ giới Khoa nghiên cửu văn học không chi quan tâm đến sân phẩm - tức tác phắm văn học do người nghệ sĩ sáng tạo mà cỏn hết sức quan tâm và chú ý dén chủ Thể súng Lạo và người tiếp nhận Chỉ có đặt trong các mỗi quan hệ da dạng, lên hoàn ấy, bản chất của vẫn

học mới bộc lộ một cách trọn vẹn Và LLVI có nhiệm vụ khám phá ra bán chất của sự sáng tạo nghệ thuật, tổng kết ở cấp độ H thuyết những quan điểm, kiến thức, phương pháp có tính phổ biến nhát: ti sang tác, phê bình cho tới văn học sử nhằm chỉ dạo cho ngảnh hoạt động dó Củng hương vẻ mặt khách thể chưng là vần học nhưng LT.VTI không dừng lại ở những khám phả về những hiện tượng văn học cụ

thể, mà qua những hiện tượng điển hình nhằm đi đến sự khải quái trừu tượng để cúng cấp những kiến thúc về đối tượng,

11.VH bao giò cũng lấy quan điểm, đường lỗi làm hạt nhân chỉ đạo, nhưng không phải chỉ có

quan diễm, đường lối LLVH cũng không phải chỉ có ý nghữa chỉ dạo riêng chơ sáng tác rnà nó là bộ môn

triết lí cụ thể và tổng quát cho tật cả cáo ngành hoạt động văn học Nó có nhiệm vụ "tổng kết ở cấp độ li thuyết những quan điểm, kiến thức và phương pháp chúng nhất từ sảng tác, phê bình đến việc nghiên cứu

văn học sử, v.v và trở lại chỉ đạo cho các ngành hoạt động văn học đó” |28, tr.14j Nhưng quan hệ ở

đây là hai chiều

Giữa LLVH và Lịch sử vấn học có sự tác động qua lại chặt chế với nhau Chernuscpski đã giải

thích rất đứng sự tac động qua lại giữa lịch sử và H luận của mọi loại hình nghệ thuật Ông viết: Lịch sử

nghệ thuật là cơ sở của 1í luận nghệ thuật, sau đó lí luận nghệ thuật giúp cho việc xây dựng lịch sử nghệ

ú kiện để hoàn thiện lí luận hơn

thuật được đây đỗ và hoàn thiện hơn Một lich sử nghệ thuật tốt sẽ là ¿

nia, oir nhu vậy cho đến vô cùng “Không có lịch sử của đối tượng thì không có lí luận về đối tượng

đó, nhưng không có lí luận về đối tượng thì ý miệm về lịch sử của nó cũng không có được, bởi vì la không có khái niệm về đối tượng ấy, vẻ ý nghữa, tầm quan trọng và giới hạn của nó” | Dẫn theo 28, tr.13| Việc giải quyết các vẫn để LLVH về thực chất có ý nghĩa to lớn, quyết định đổi với việc nghiên cứu lịch

sử văn học gác thời đại và cáo đân lộc Không thễ nghiên cứu dược lịch sử văn học các đân lộc trên thế giới nêu không vận dụng nhiều khải niệm chung về các thuộc tính và đặc điểm riêng của các tác phẩm

văn học; vẻ các đặc điểm riêng của quá trinh phát triển văn học Tất cả các khái niệm này đều phải rõ

rằng, xác định về nội dung và về tương quan với nhau Thiếu điều này thì bản thân sự suy nghĩ vẻ lịch sử văn học sẽ không rõ ràng, thiểu minh xác và nhằm lẫn LT.VII thực biện việc giải quyết và hệ thống hoá các khái niệm chmp của nghiên cứu văn học Nó cưng cấp cho lịch sử văn học những công cu đế tiên hảnh nghiên cửu cụ thể Nếu thiếu các khái niệm chung đó được xác định thì lịch sử văn học chỉ có thể

miêu tả các sự thực văn học riêng lẻ mà thôi Không nắm vững được hệ thống chỉnh thẻ các khải niệm

mã LI.VH xây dựng nên thì nhà lịch sử văn học sẽ thiểu hiểu biết rõ ràng về các đặc điểm của đối lượng, nghiên cứu, không dẻ xuất dược những nhiệm vụ khơa học cho riêng mình, Lịch sử vấn học cảng dược

vũ trang về mặt li thuyết bao nhiêu thi nó cảng là khoa học hoàn thiện bây nhiêu Đó là sự tác đông qua lại giữa Lịch sử văn học và LLVH trong phưưu vi chung edi

Như vậy, tuy khác nhau nhưng LLVI1, Lịch sử văn học và Phê bình văn học có mối liên hệ với

nghiên cứu văn học

nhau rất mật thiết T.LVH không thể thoái h Văn học sử và Phê bình văn học Các sự kiện văn học và các

kết luận dược nêu ra của hai bộ phận này lắm cơ sở và thúc dây van học phát triển Thiếu cơ sở Văn học

sử và Phê bình văn học thì LLVII rơi vào chưng chung, trưu tượng, Ngược lại, các khái niệm LUVH cỏ

vai iro chỉ đạo, định hướng giúp cho việc nhìn nhận Văn học sử và Phê bình văn học thêm sân gã sáng,

tổ, bởi cái đích cuối cùng của nghiên cứu, thưởng thúc văn học là phải có được quan niệm rõ ràng về các hiện tượng văn học Thiếu khái niệm lí luận thì việc phân tích, nhận thức văn học khó tránh khôi trình đồ cảm tính, mơ hồ Ví dụ, dọc một bài thơ, một thiên truyện mà cảm thấy hay và thích thú, nhưng nến muốn đi sâu tìm hiểu hay ở đầu, vi sao hay, nếu thiếu li luận thì không thê được Chỉnh vi vậy, LLVI1

cẩn cho nghiên cứu văn học nói chúng và cần cho người đọc nói riêng

Đông thời, do sự phải triển của khoa nghiên cửu văn học ngày cảng đổi hỏi sự hoàn Hiện vẻ mặt phương pháp, từ trong LL.VIT đã tách ra hình thành một phân môn mới là Phương pháp luận nghiên cứu văn học tương đôi độc lập Nó không những di sâu vào những phương pháp dặc thủ của bộ môn,

mủ còn nghiên cửu sự vận dụng cụ thế những phương pháp cơ bản của triết học mác xít như chú nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử cùng những phương pháp chưng nhất của khoa học như quy nạp, diễn dịch, tổng hợp, khái quái, phân tích, so sánh, v.v vào công tác văn học sử và phô bình văn học

Một khả các ngành hoạt động văn học nói chung phong phú hơn, các phân môn nghiên cứu vẫn học nói riêng da đạng và phúc tạp thêm, thủ vai trỏ chỉ dạo của LILVH ngảy cảng nặng nề hơn LLVH,

do đó, vẫn là một công cụ nhận thức, ngày càng trở thành mật đôi tượng cân được nhận thức rõ ràng và chỉnh xác hơn Nói khác dị, T1/VH cần phải dược tự nhận thức với mục đích là làm sao cho hệ thống và phạm trủ của mình được chặt chẽ, toàn điện và phong phú hơn, ngày cảng phú hợp với thực tiễn da

dạng xưa cũng như nay trong các nền văn học của nhiều mước và nhiều khu vực hơn Muốn thể, hơn

bao giờ hết và trước liết, cần phải xác dịnh rõ thêm đói tượng, chức năng, nội dung, phương, thức, biện pháp và loại hình LLVII Dó lại là công việc của môn Phương pháp luận 1ÿ luận văn học

Bên cạnh đó, đặt văn học trang mới quan hệ với các hình thái ý thức xã hội, với các loại hình

nghệ thuật khác, chứng ta sẽ giải quyết các vẫn dé thuộc về đặc trưng của văn học như đặc điểm của

‘i trí của văn hoc so với cáo loại hình

hình tượng ngôn từ, thời gian, không gian trong văn học, khã năng,

nghệ thuật khác, Xem xét văn học trong muối quan hệ với chủ thể sáng tạo, ta lại thấy rõ vai rò uửa thể BiỚi quan và sáng, tác, tài năng, vên sống, cá tính và chất lượng sáng tạo của người nghệ sĩ, Nếu xét tác phẩm văn học với tư cách là một chỉnh thế, chứng ta cần quan tâm tới môi quan hệ giữa nội đụng và hình

có những đặc [rưng riêng của nó Căn cứ vào những đặc điểm về nội dụng và hình thức của tác phẩm vẫn học mã các nhà lí luận tiền hành phân loại văn học thành các loại thể như: tự sự - trữ tình — kịch

Như vậy, môn ï.1.VH rõ ràng là một bộ phận cũa khoa nghiền cím văn học Việc học tập bộ môn nay “giúp ta nẵm vững quan điển Mác — Lênin về văn học, bỗi dưỡng thể giới quan mác xít, nẵng cao lòng tin vào đường lỗi văn nghệ của Dăng cộng sản Việt Nam” [15] Việc học tập bộ môn LLVI1 đỏi hỏi phải năm vững những vẫn để chúng về văn học qua việc xác định bệ thống những khái niệm, các nguyên

li co ban, từ đó có những hiểu biết cân thiết về văn học với tư cách là một bình tái ý thức xã hội đặc thù

Và cũng trong cuốn Lý luận văn bạc này, tác giả Phạm Đăng Dư cũng cho thay được vai trà của bộ môn LLVH trong việc giảng day tác phẩm văn học ở cấp tiểu học: “Ngoài ra, món Lí luận còn cung cấp những hiểu biết và kĩ năng phân tích tác phẩm văn học nhằm giáng đạy tốt những tác phẩm văn học của

chương trình ở bạo tiểu học” [IS],

1.1.2 LLVII voi viée day hoc Van Những năm gần đây, van đề dạy học môn văn trong nha truong phố thông ngày càng được quan tâm nhiều hơn Không phải ngẫu nhiên mà môn văn trong nhà trường trở thành một vẫn để trung tâm chủ

ý trong xã hội ngày nay Đỏ là một môn học vừa có tính nghệ thuật ngôn từ vừa mang tính chất một môn học Văn như một nuôn học là một thành phân cấu tạo cũa phương trình văn hóa cơ bản trong nhà trường phổ thông Nói đến tính chất bộ môn của văn học trong nhá trường là nói đến yêu cầu về nội dung giáo dục nhận thức cho họo sinh Cùng với những bộ môn khảo, đạy văn có nhiệm vụ cung cấp cho học sinh những hiểu biết về thể giới bên ngoài, xã hội và con người cùng những kĩ nắng nhất định

Tác phẩm văn chương chủa đựng trong nó nhiều nguồn trị thức võ củng phong phú đa đạng, từ những sư kiện vô củng vĩ đại cho đền những chỉ tiết tính tế nhất trong nội tâm con người bao thể hệ Những tác phẩm văn chương kiệt tác cảng là những nguồn trị thức khai thác không bao giờ vơi cạn Dạy văn là dạy cho học sinh nhận ra trong oác tác phẩm văn chương nguồn trí thức phong phú đa dạng vô

ce hon,

cùng hập dẫn và bỗ ích đó để giúp cho thể giới lĩnh thần trí tuệ của họ được giàu có hơn, sâu s

rộng mớ và tính tế hơn Dạy văn phải gây dược rung động cảm xúc, rung động là con dường bảo đảm hiệu quả đạy văn nhưng rung động vả cảm xúc tham mi không phải là mục đích duy nhất của văn chương, Dạy văn chương phải tạo dược sự phát triển cân dối, toàn điện về tâm hỗn trí tuê, về thậm mĩ và hiểu biết để xây dựng những nhân cách xã hội chủ nghủa cho học sinh Tử việc hiểu thể giới bên ngoài để hiểu chính bản thân minh Nhận thức để tự nhận thức Nói đạy văn là dạy sống, đạy người, dạy mở mang trí tuệ một phản là như vậy

Hiểu biết văn học không phải chỉ là thu hẹp trong những tác phẩm văn chương Môn văn còn có nhiệm vụ cung cấp cho học sinh nhùng kiến thức cơ bản, có hệ thống vé lich str vin hoc, vé LLVIL

Đây là nhímg thành phân trí thức khái quát vô củng quan trọng vừa giúp học sinh cảm thụ văn học,

chiếm lĩnh tác phẩm văn chương dược sâu sắc hơn, vừa giúp học sinh có dược những kiến thức cổng cụ

để tự minh sau khi ra trường có thể tham gia vảo sinh hoạt văn học nghệ thuật một cách có ý thúc và có

có hiệu quả Nghĩ răng hiểu biết lí luận làm khổ khan sư sâm thụ tươi mái của hợc sĩuh là không đúng,

Quan niệm nay dé din dén khuynh hướng thiên về rung động, tình cảm chủ nghĩa

1.1.2.1 LH trong việc dào tạo giáo viên Văn Dôi với việc đảo tạo giáo viên văn, LLVII được xem như một bộ muỏn mang hai chức răng : vừa

là bộ môn có nhiệm vụ trang bị cho sinh viên một hệ thông những in thức khoa học vẻ toàn bộ những,

phương điện căn bên, quan trọng nhất của văn học để Ihục hiện rnue tiêu đảo tạo họ tha

nh giáo viên day mén Ngĩt văn ở trường phả thông trung học hoặc các trường đại học, cao đẳng khác; vừa là bệ môn

có nhiệm vụ giúp cho sinh viên sử đụng được những kiến thúc cơ bãn đã bọc về LILVH vào việc học tập tốt các bộ môn chuyên ngành khác như Lịch sử văn học, Phương pháp giảng đạy văn học,

Như vậy, toàn bộ những kiến thức cơ bản về LLVH phải trở thành những phương tiện, công cụ

có hiểu lục giúp người học dé đảng tiếp thu các bộ môn vấn học khác, phải trở thánh một cái vấn ông,

cụ tốt - cơ sở khoa học cho sinh viên chiếm lĩnh khoa học văn học Do đỏ, ngoài việc trang bị cho sinh:

viên nhĩng kiên thức cơ băn vẻ quan điểm văn nghệ, về đối tượng, nhiệm vụ, bản chất và đặc trưng của

văn nghệ

dụng được những hiểu biết lí thuyết của mình vào việc học tập, nghiên cứu và sau khi ra trường, giảng

bộ môn LLVH còn phải trang bị cho sinh viên những trì thúc về phương pháp, giúp họ vận

day được văn học trong nhà trường phố thông trưng học

Muén trở thành người học tốt môn văn ở trường đại học và trở thành người dạy tốt môn văn ở

trường phô thông sau này, sinh viên khoa Ngữ văn cẩn phải học tốt bê môn LLVH - điêu này đã trở

thành một nguyên lí Khi khẳng định rằng nghiền cứu văn học là một khoa học — khoa vẫn học — chúng

ta không chấp nhận việc xem xét những thánh tựu nghiên cửu văn học như những hiện tượng ngẫu nhiên, may rủi Không có day đô tri thức về văn học thi không thể tiêp cận các hiện tượng văn học một

cách dimg dẫn, không thể khám phá, phát hiệu bản chất, đặc trưng cũng như quy luật, giá trị cửa chúng

Nghiên cứu văn học là một khoa học, nó có hệ thống quan điểm, phương pháp, hệ thông kĩ thuật và cong cụ của nó, và, cũng giỏng như lất cả các khoa học khác, kết quả nghiên cứu của nỗ cũng là những chân li xác thực, có thể định lượng, định tính vả được kiểm nghiệm trong thực tiển văn học nghệ thuật Tắt nhiên, chúng †a không thẻ không chú ý đến tỉnh chất riêng biệt của khoa học văn học đa đổi tượng

nghiên cửu của nó — cáo hiện Lượng văn học — quy định Một công trình nghiên cửu văn học tốt có thẻ

và cân phải mang đầy đủ sắc thái tươi mát, sinh động của văn chương, nhưng nếu không có đây đủ nội dung khoa học, không nói lên được một cách đúng đẳn, chính xác cái nghĩa li của văn chương, thì cải tuoi mat, sinh động kia còn có ý nghĩa gì

Chỗ khỏ khăn nhất của một sinh viên khoa Ngữ văn là lảm sao chiếm lĩnh được thật đây đủ, sâu sắo hệ thống kiến thức cư bản do bộ môn lỉ luận vẫn học cung cấp, biết vận dụng một sách chủ động và thành thạo những kiến thức đó như một cát vễn công cụ tĩnh xão của mình ong khi học lập và nghiên cửu văn học ở trường cũng nhu trong việc giảng đạy văn hoc ở trưởng phổ thêng sau này Nắm vững dược bộ môn lí luận văn học, sinh viên khoa Ngữ văn củng một lúc đã dược trang bị về cả ba mặt: quan điểm kiến thức vả phương pháp, toàn bộ những yêu tổ làm thành phương pháp luận nghiên cứu văn học Do đó, chẳng những họ có khả năng học tết môn văn ở bac dai hoc ma cén có khả năng đạy tốt won van ở trường phổ thông sau này Đông thời, chúng ta cũng biết rằng, việc chuẩn bị cho một sinh: viên khoa Ngữ văn ở đại học tốt nhất là tạo cho họ một tiêm năng tự lực nghiên cứu và giảng dạy văn học, bự lực rèn luyện và bỗi đưỡng trình độ chuyên môn, nghiệp vụ trong các giai đoạn công lác sau nảy Bộ môn LLVH lả bộ môn khoa học phải làm nhiệm vụ có tâm xa dỏ Đáp ứng yêu cầu của Cải cách giáo dục và việc đối mới phương pháp day văn trong các nhà trưởng phỏ thông hiện nay, chúng †a van đảo lao những con người biết làm chủ trong lĩnh vực nghiên cứu va giảng đạy văn học, biết xử Hi một cách linh hoạt, chính xảe, thông mình và sống tạo trước những hiện tượng vẫn học, trước những,

yêu câu mới mẽ của phương pháp dạy văn trong chương trình Ngữ văn hiện nay Những yêu cầu đó lại

cảng khẳng dịnh: việc day thật tốt bộ môn LLVH và việc học thật tốt bộ môn LLVH ở dại học Sư phạm là hoàn toàn cần thiết

1.1.2.2 LLVH déi với giáo viên Lăn ở nhà trường THPT

Đôi với các giáo viên đạy văn ở trường phế thông, bộ môn LI.VH sẽ giúp cho họ trang bị cho

các em học sinh những phương tiện và công cụ quan trọng để hình thành năng lục văn, đó là những khái niệm cơ bản, những kiến thức cơ bản của bộ môn Dù cho những kiến thức ấy co tru tượng, khô khan, khó hiểu, dù cho việc truyền đạt những kiên thức có khó khăn đến máy thì việc trang bị nhữmg kiến thức ấy cho học sinh phỏ thông vẫn là một việc làm cần thiết, giếng như việc nhất thiết phải trang

bị cho học sinh những kiến thức phức tạp khác của môn Toán học, môn Vat li hay mén Léa học và

phai bien kết hợp các kiến thức TT.VH vào trong việc đọc — hiểu gác vấn bản văn học, phục vụ cho Tục:

dich cao đẹp của bộ môn văn trong nhà trường phổ thông

1.1.2.3 LLFH déi véi việc hình thành năng lực vin cho hoc sinh

Hệ môn LILVII cỏ vai trò vô cùng quan trọng trong việc hình thành năng lực văn cho học sinh phê thông Việc hình thành và bồi đưỡng nắng lực cảm thụ tham mi cho học ginh phố thông là một

công việc hết sức cần thiết nhưng cũng vô cùng khó khăm

Trước hết, chúng ta phải thấy rằng, không phải chỉ từ khi đến trường học văn, học sinh mới cở cảm xúc thẩm mứ, mới có năng lực cảm thụ cải dọp Khưng chỉ từ khi được học tập ở nhà trường thỉ năng lực cám thụ thẳm mữ vốn có ấy mới trở nên đứng đắn, mạnh mẽ, giảu sức phát triển, đó là chỗ mạnh cần khắng định của môn văn trong nha trường Cơ sở để nhận thức văn hẹc mệt cách tự phát

cảm lính, hồn nhiên và vô thức của trẻ em là những cảm xúc thâm mí tự nhiền, ban đâu, những cảm

xúc nảy được hình thành như một năng lực bam sinh, hén nhiền nhưng rât mạnh, rất dai đẳng và lâu bển, đúng hoặc sai cũng đều như vậy Vì thể khỉ học sinh tới trường thì người thấy giáo day vẫn phải

Thông qua ngồn ngữ, cái đẹp trong vẫn học đến với học sinh trước hết ở hình thức của nó như hình ảnh, nhịp điệu, sau đó mới đến nội dung của nó như ý nghĩa, bài học về cuộc sống, và cả hình thức lẫn nội đưng ấy hòa quyên với nhau làm thành cái hẳn của nó, cái chật văn cửa văn học Nhiệm vụ của người thấy giáo dạy văn, nhiệm vụ của bộ môn LLVH là làm cho học sinh cám thụ được cái đẹp một cách tự giác, một cáoh có ý thức từ hình ảnh và nhịp điệu của tác phẩm vần học, từ ý nghĩa và những

Việc dạy LLVH ở trường phổ thông còn có khả nắng bồi đưỡng năng lực tư duy cho học simlt,

năng lực tư duy nói chung và năng lực từ duy trừu tượng, năng lực tư đuy H luận nói riêng Năng lực tư

ở thành phương tiện để giúp các căn học tối tôn Vấn, và quan trọng hơn, sẽ trở thành hạt

duy này sẽ

nhân trong sự phát triển tính cách của các em, dặc biệt là xây dụng ý thức làm chủ thực sự trong học tập và sinh hoạt, xây dựng khả năng tim tỏi, phát hiện một cách độc lập và sáng tạo, đồng thời có chủ

cân thiết những kiển thức tối thiểu về I.J.VH sẽ giúp đỡ các em Irong việc phát hiện vấn để, tim ra con đường tiếp cận để bước vào phân tích tác phẩm văn học Ngay từ khi sắp xếp, lựa chọn và sử dụng các Khải niệm công cụ, học sinh dã bước vào lĩnh vực tư duy, và khi phân tích, đánh giá, thưởng thức được tác phẩm là lúc học sinh bắt đầu hình thành những kĩ năng tư duy, bắt đầu hình thánh năng lực tư duy nói chung Nang luc nay một khi được hình thành và hồi dưỡng đây đủ, nó sẽ phát triển vả trở thánh

ban Tĩnh, cốt cách của người học sinh ko phải chỉ ở phạm vì học văn, mà còn ở phạm vì non người toàn điện, và rất biện chứng, ná lại góp phân làm cho năng lực cảm thụ thâm mĩ của học sinh được nâng lên

xuột lrình độ cao hơn

Trên dây chúng ta dã nói dày đủ về ý nghĩa của bộ môn LLVH ở cä ba mặt: giúp cho sinh viên khoa Ngữ văn của các trường Đại học Sư phạm học giỏi môn Văn, giúp cho người thấy giáo đạy văn ở trường phổ thông đạy tốt mên Văn, và đặc biệt là giúp cho học sinh phê thông hình thánh và phát triển

năng lực vẫn

Thấy được vai trò quan trọng của LLVII nên trong chương trình sách giáo khoa ở nhà trường, phổ thông cũng như trong các giáo trình ở trường dai học và các cấp học cao hơn nữa, LI.VH đã trở thành một phần không thẻ thiếu

1⁄2 Hệ thông kiến thức LLVH cư bản

1.2.1 Khái quát hệ thông kiếnthức LLVH Như chúng 1a đã biết, LIVH không thẻ không nghiên cứu những tác phẩm, tác giả cụ thể nhằm xem xét một trào lưu văn học, cuộc vận dộng của văn học, LLVH vận dụng phương pháp luận triết học,

từ tắm cao lí luận mà trình bay và phân tích tính chất, đặc điểm, quy luật của văn học, xây đựng nên các khải niệm, phạm ti

Xét từ phương diện cầu trúc, văn học không tên tại cô lập, mà chính là một yếu tế hữu cơ trong, câu trúc chưng của toàn bộ đời sống xẽ hội Phải xem xói văn học trong sự tắc động qua lại giữa chủ thể và khách thể trong thực tiễn của con người, nỏi rộng ra là giữa cơ sở kinh tế xã hội với những bộ phận kháo trong kiến trúc thượng tang để nêu bật lên bản chất và chức năng xã hội củng những biểu

hiện đặc thủ mang tỉnh thâm mĩ của nó Ở đây sẽ bắt gặp những khát mê như: nguồn gốc, đối lượng, tỉnh hiện thực, tính chân thật của văn học, tính nhân dân, tính đàn tộc của văn học, tính hình tượng của văn học, chúc năng giáo dục, nhận thức và thắm mĩ của văn học,

Mặt khác, văn học với chỉnh thẻ then chốt là tác phẩm, tự bản thân nó cũng là một cấu trúc nội tai, trong đó sự xuyên thâm qua lạt giữa nội dung vả hình thức là một mỗi liên hệ biện chứng cơ bản Ching ta sé bat gap những yếu tổ về nội dụng được chuyên hóa ra hình thức nhức để tái, chủ để, tự

tưởng chủ để, Linh cach, cốt truyện, và những yếu tổ vẻ hình thức sẽ được chuyển hóa vào nội dụng nh: kết cần, biện pháp nghệ thuật, ngân ngữ, loại thể,

‘Xt từ khia cạnh sinh thành, LLVH cũng phải nghiên cứu tiến trình của văn học Nhưng ở dãy

sẽ không đi sâu mô tả và giải thích quá trinh phát triển lịch sử của các giai đoạn, các trào lưu như trong văn học sử Đây chỉ là sinh thành của những cầu trúc, nói khác đi là những phương pháp sáng tác chính yêu, những nguyên tắc lư tưởng — nghệ thuật với tư cách là kết tình những phẩm chất thâm mĩ của thời đại và của ý thúc hệ đừng để phân ánh (lựa chọn, bình giá, khải quát) cuộc sống bằng hình tượng má thôi, như: chủ nghĩa cổ điển, chủ nghĩa lãng mạn, chủ ng]ữa liện thực, chủ nghia Inén thực xã hội chủ nghia,

Theo nhà lí luận Mĩ là M.H.Abrams [Dẫn theo 47, tr 11-12], có bổn yếu tổ tạo thành đời sông vău học Đỏ là tác phẩm, nhà văn, thế giới, người đọc và dược sắp thành mỏ hìmh dưới dây:

Theo quan niệm của đa sẻ các nhà nghiền cứu LLVH hiện nay phạm vi của LLVH baa gồm: 1)

bân chất, đặc trưng của văn hạc, 2) cấu lạo của tác phẩm và thể loạt, 3) quá trình sắng tác, 4) tiên

trình phát triển văn học và S) sự tiếp nhận văn học Năm lĩnh vục này bao quát hết toàn bộ đời sống

hoạt động văn học

Ngoài năm lĩnh vục trên, LLVH còn bao hàm lịch sử của bản thân nó, bởi vi mễi khải niệm,

phạm trù LLVH đều có lịch sử của nó Không hiếu lịch sử LLVH thi cũng không hiểu được LLVH

Tịch sử phê bình văn học cũng có ý ngkữn rất quan trọng, bởi vỉ Lừ trong tlure tiểu văn học, các vấn dễ LLVH luén luôn được đặt ra Từ xưa đến nay, các quan niệm, tiêu chuẩn và phương pháp luận phê bình văn học luôn đổi thay và phát triển, chúng tạo thành một lịch sử phẻ bình văn học rất phong phú

Ở nhiều nước hiện nay, lịch sử LLVH và lịch sử phê bĩnh văn học dã trở thành những bộ môn khoa học độc lập

Nghiên cứu liên ngành đối với văn học, như xã hội học văn hạc, vận đựng các phương pháp xã hội học nghiên cứu mỏi trường xã hội của văn học, lấy đỏ làm phương tiện truyền bả văn học, gây hứng thủ cho người đọc Tâm li học văn học vận dụng cáo phương pháp tâm lí học để nghiên cứu hoạt động sáng lác, liếp thận Ngôn ngít học văn học vận đụng các phương pháp ngồn ngữ học nghiên cứu dic trưng văn học trên phương diện ngôn ngữ Ngoài ra, các bộ moan như văn hoá học văn học, kỉ hiệu học văn học, giá trị học văn học, triết học văn học cũng là những lĩnh vực hap dẫn và không thể thiếu

LLVH cũng nghiên củu toàn bộ cá

trị văn hoá, dân tộc, nhân loại cho nên nhân loại học văn học cũng đang lá một hưởng nghiên cứu được

e mỗi quan hệ rộng lớn giữa văn học, thời đại, lịch sử, chính

phú ý Đó la pham vi mghicr ae thù mà T.I.VH đảm nhiệm

cửu rộng lớn và

Những vẫn đề dối tượng, nội dung nói trên không tách rời với vấn đề loại hình học LLVH Trình

độ khoa học ngày nay đã vươn đến chỗ cho thấy rằng, môn LLVIT hiện có, thục ra chỉ là mệt trong hái

loại hình cơ bản của LI.VH Đó là loại hình # “uất khái quái Trong vài mươi tăm gẫn đây, trong LLVII đân dân hình thành một loại hình nghiên cứu nữa, đó là # “huyết lịch sử: Di nhiên, nó không hệ

bị đẳng nhất với bộ môn Lịch sử văn học, mà chỉ là loại hình lí tận văn học giúp ích sát hợp hơn cho việc nghiện cứu văn học sử Hai loại hình LLVH này không loại rừ mà có phân xuyên thâm và bố sung cho nhau Không phải bổ sung đồng đẳng, mả thực ra là sự tiếp nổi về cấp độ Có thể nói, loại hình lí thuyết khái quát có tính chất dẫn luận cửa khóa trình cơ bản chủ yếu ở đại học, còn loại hình H

thuyết lịch sử, nói chứng phải là một hệ thông chuyên để ở cấp hoc cao hon Cân phải vạch rõ giới hạn nay để có những yêu câu théa đáng cha bộ môn LLVI trên thực tế chỉ là loại lí thưyết khái quát hiện nay Nó không phải bao giờ cũng dua ra được những cảm nang biệu nghiệm và tức thì cho việc khám phá đây sức thuyết phục đối với bất kỉ hiện tượng văn học nào,

1.3.2 Hệ thống kiến thức LI.VH cơ ban trong chương trình

Ngũ văn TITPT

Trong nhiều năm trước đây, phân môn T.1.VH tuy có được nhắc đến trong các bản chương trình môn văn nhưng sách giảo khoa không có những tiết học riêng vẻ lí luận văn học, trừ một vải giờ tổng, kết cuỗi khóa trình ở lớp 10 (cử) Nhiều người vẫn gọi đây là môn học ma, là bộ phận chim của chương trình văn học phỏ thông trưng học Dù chương trình có nêu một vải diễn quy định thì trong thực tế giáo

viên bây giờ vẫn coi nhẹ hoặc bỏ qua Và, như lời nhận xét trong cuẩn Phuong pháp đạy học văn do Phan Trọng Luận chủ biên, thì phần môn LLVI thời đó thật sự không có một vị trí gì đáng kễ trong chương trình cũ |35, tr 360|

Tên lần cải cách sau đó, theo dự thảo chương trình môn Tiếng Việt và văn học 1989, phân môn

LLVH tuy chỉ mới được đảnh một tỉ lệ quá nhỏ (1/10 — 1/12) trong quỹ thời gian, nhưng đủ sao cũng

đã được chú ý nhiều hơn trước kia

Theo chương trình sách giáo khoa chỉnh li hop nhất năm 2000, LLVH là một phần kiến thức

riêng biệt trong cuốn Văn học, nhưng thường để ở phan cuối chương trình các lớp Tuy nhiên, khối lượng khái niệm LLVH cung cấp cho học sinh không, phải là ít, dược phân bổ theo các lớp như sau:

Lớp 10: Khải niệm về văn học va nha văn

— Lắp 11: Khai niém về tác phẩm văn học

—_ Lớp 12: Khải niệm vẻ thể loại văn học và các kiếu sáng tác

'Thứ thống kế lại các đơn vị khái quát rộng và hẹp, chúng ta cũng thấy ít nhất làng trăm đơn vị

khái niệm lớn nhỏ mả chỉ được đành cho số thời gian chính thức là 4 tiết cho mỗi lớn Do đồ, sự giải

ăn kế và học sinh khó

thích, cắt nghữa các khái ruêm, thuật ngữ văn học chắc chắn sẽ không cụ thể, c

nai vững, vận dụng những kiến thức LI.VH đó vào việc đọc — hiểu, phân tích tác phẩm văn học Bởi vậy, chương trình Văn học trước đây nhằm chủ yếu vào việc cung cập cho học sinh những hiểu biết cơ bản nhật, sơ giãn nhật về I.I.VH

Ngoài ra, một đặc điểm nữa của chương trình LUVH THET trước dây là sự kết hợp song song với chương trình Văn học sử các lớp Nghĩa là, dung lượng kiến thừe LLVII được xây dựng từ hai nguồn: một là qua những Hết dạy riêng cho mỗi lớp (4 tiết năm) và hai là, thông qua những bài học về lác phẩm vẫn học cụ thể và những bài Văn học sử Tủ đó, chương trình cũng vừa giúp học sinh “bình thành khái niệm một cách linh hoạt có hệ thống thông qua những tiết bọc cố định, vừa củng cố dao sâu thông, qua việc mình họa dẫn chứng bải tập của giờ văn học sử, giảng văn và cả tập làm vắn” |35, tr 362]

Như vậy, phần LLVH treng sách Văn học trước đây cũng được chú ý nhiễu hơn và được định tướng heo tính thân kết hợp với œ

Chương trình day học văn trước đây bao gồm ba môn với ba cuỗn sách tách biệt: ăn học, Tiếng Việt và Làm văn Nhưng biện nay, ba cuỗn sách đỏ đã được nhập làm một và nưang tổn Ngữ vấn gồm:

ba phân môn: Văn, Tổng Việt, Làm văn

Riêng đối với kiên thức LI.VII, chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn chủ trương cưng cấp

cho học sinh những kiến thức LLVH thiết thực, gắn chặt với việc dọc văn, làm văn Nội dung LLVH ở cấp TIIPT được xây đựng theo 3 trọng tâm sau:

1) Vin ban và đọc — hiếu văn bản văn học:

Kiến thức LLVH về văn băn và đọc _ hiểu văn bán chú yếu được phân bồ ở chương trình Vgữ văn 10 như sau

Đọc — hiểu van ban van hoe, doc

— hiểu văn bản văn học trưng đại

Thẻ loại Sơ lược về một số thẻ loại văn học | Sœ hược về một số thê loại văn

(Không có bài học riêng)

Một số khái niệm văn

bọc khác

(Không có bái hạc riêng)

dân gian và văn học trung đại (Việt

Nam và thế giới) được hoc trong

chương trình

Nhân vật trữ tình, cốt truyện, kết

cầu

học đân gian và văn học trung

đại (Việt Nam và thể giới) được

học trong chương trinh

hân vật trữ tình, cốt truyện, kết

câu, nhân vật văn học, tính cách,

chủ nghĩa nhân đạo, độc thoại

2) Các loại thế văn bạc (Tự sụ, trữ tình, kịch, nghị luận)

Phân IT.VH trong chương tình Ngữ vấn 1} lại tập trung chủ yêu về các loại thể văn học và cách

đọo — hiểu các loại thể văn học (Tự sụ, trữ tình, kịch, nghị luận), được phân bổ trong sách giáo khoa

Thụ sau:

Các đơn vị kiến thức lí

luận văn hoc

Ngữ văn 11 — Cơ bản Ngữ văn 17

kỉ XX đến năm 1945) và văn học

nước ngoài được học trong chương,

trinh (Khâng có bài học riêng) Loại thể: tự sự, trữ tỉnh, kịch, nghị luận

Sơ lược về trào lưu, khuynh hướng, chủ nghầu hiện thực, chủ nghĩa lăng,

So luge về các thể loại tiêu biến

của văn học Việt Nam (thé ki

XVIH đến hết thế ki XIX, đầu thế

kỉ XX đến năm 1945) và văn học

nước ngoái dược học trong chương,

trình (Không có bài học riêng) Loại thể tự sự, trữ tình, kịch, nghị luận

Sơ lược về trào lưu, khuynh hướng,

chủ nghĩa hiện thực, phú ngHữa lãng,

mạn, điển cổ văn học, bút chiến,

nhân vật điển hình, kế và tả, hiện

đạt hóa vấn học, thơ tuyên truyền

3) Phong cách, giả trị và tiếp nhận văn bọc:

Ngữ ăn 12 chủ yêu cung cấp cho học sinh những kiên thức LLVH về phong cách, giá trị và tiếp nhận văn học, dược phân phói trong chương trình chuẩn và nông cao như sau:

(Không có bài học riêng)

Sơ lược về các thế loại tiêu biểu cia van hoo Vist Nam (tr nim

băng trôi, chỗ nghĩa s

Nhân đây, chứng tôi muốn cung cấp một vài lư liệu qua so sánh với cách phân hồ kiến thức LLVH trong sảch Văn học của một số nước trên thẻ giới để có cái nhìn khách quan và mở rộng hơn

Trong sách Văn học của Nga bậc trung học phổ thông (lớp 10 và lớp 11), kiến thức LI.VIT bao

thuật, hài kịch, chỉ tiết nghệ thuậi, trữ tình, xung đội, bộ cục, trữ tình ngoại để, nhân vật trữ tinh, huyén

thoại, mô tp, tác phẩm sử th, thể loại sử tu, Dặc biệt, ở cuỗi mỗi tập sách Văn học của Nga còn có

Từ điền lắm tắt thuật ngữ văn học rấL cần thiết cho việc tra cứu và đọc — biếu tác phẩm vẫn học Ö diém nay, sách Ngữ văn của ta không có và cũng chưa có một cuốn sách nào khái quát các thuật ngữ, khái niệm LLVII dừng cho học sinh trong nhả trường phổ thông trung học Thiết nghĩ, đầy lá việc hết sức cần thiết cho việc đọc — hiểu tác phẩm vẫn chương trong chương trình Ngữ văn ở nhà trường

Hay sách giáo khoa Văn học của Cộng hỏa Pháp rất chủ trọng cung cấp cho học sinh một hệ

thống kiến thúc LLVIT như các công cụ đọc — hiểu tác phẩm văn học rất co ban va phong phú Ví dụ

cũng là hợc văn học thế kỉ XVII nhưng ở lớp 10 các tác phẩm dược lựa chọn dễ làm sang td cho các phạm trà như: Nghệ thuật Ha-rốc, Ngôn ngữ và sáng tạo, Giao tiếp - tác dụng của lới nói, Văn lập

luận, Bì kịch, Hài kịch - âm hưởng của hài kịch, Thơ ngụ ngơn, Chân dung văn học, Chủ nghữa cổ điển Liên lớp 11, vẫn là văn học thẻ kỉ XVIT nhưng các tác phẩm, tác giả lại lựa chọn để làm sáng tổ cho các

pham trù như ##ơi - độc thoại và ciuuện trong kịch, Nhân vật của tiểu thuyết Cử như thể, mỗi thé ki

văn học, học sinh được cung cấp một số phạm trủ như là các cơng cụ đễ khám phá tác phẩm văn học của thể kĩ đĩ, Nắm được hệ thống cơng cy nay, hoc sinh sé tu: minh doc tat cde tac phim tong tu

1á luận được hiểu là chất mà bằng phương pháp day học, giáo viên giúp học sinh cĩ được một

vấn nhất định Học sinh cảng rêu vấn thì chất lí luận ving cao, cũng sầu, chứng tơ sự sâu sắc vấn dé

và cĩ tỉnh khoa học, giàu sức thuyết phục

Đổi vậy, LLVH ngày cảng trở thành một đối tượng cầu được nhận thức rõ ràng và chính xác hơn, đồng thời cũng là một cơng cụ đắc lục, hữu ích trong việc phân tích, đọc hiểu các tác phẩm văn học

1.3 LLVH với phương phap đạy học đọc — biểu văn bản văn học

Trong những răm gan đây ở nhà trường phỏ tổng, đọc - hiển văn bân văn chương khơng cịn là cầu chuyện mới mê Đọc — hiểu văn học dã trở thành một lao dộng nghệ thuật chuyên mơn, một loại thử thách nghề nghiệp đổi với mỗi giáo viên văn học Nhưng cho đến nay, khơng phải khoa nghiên cứu văn bãnvăn hò đã di hết những kết luận cĩ tính quy tắc lương đối ên định Thục chải, việc đọc — hiểu văn bản văn học trong nha trường chưa đáp umg được những yêu cầu của một mơn học cĩ tỉnh khoa học vừa cĩ tính nghệ thuật

Trước vẫn để rắc rỗi và phức tạp như vậy, chúng ta chỉ cĩ thể tìm được một giải pháp khoa học hợp lí nhất nêu biết bắt đầu từ nhưng tiên đề cĩ ý nghĩa phương pháp luận Bat tay vào nghiên cứu một khoa học, điều kiện cĩ ý nghĩa tiên quyết là phai xác định được cơ sở phương pháp luận nghiền cứu

Cũng trong cudn Phương pháp dạy học Văn [35], tiền đề phương pháp luận nghiên cửu cho việc

tìm hiểu, cắt nghĩa tác phẩm văn chương trong nha trường dựa chủ yêu vào 3 cơ sỡ như sau: Một là xác

định vị trí tác phẩm vẫn chương trong những mơi liền bệ hiểu cơ với mơi trường dạy học, với giáo viên học sinh, với cuộc sống; hai là nghiên cứu tác phâm văn chương theo phương hướng liên kết giữa cĩc

khoa học liên đới như lị luận vần bọc, mữ học, tâm lý, lý luận dạ hạc và các ngành khoa học khác nữa, và ba là nghiên cứu tác phẩm trong mỗi liên hệ hữu cơ với học sinh như là mội chủ thể cẩm thụ và súng tạo

Như vậy, ở tiền đề thử hai, khi nghiên cứu tác phẩm vẫn chương chúng In phải liên kết với các khoa học liên dời khác, trong dỏ cĩ chú ý đến cả lý luận văn học Dưới dây là sơ dĩ thể hiện mềi liên

hệ giữa việc đọc — hiểu táo phẩm văn học vải các khoa học liên đới [Dẫn theo 35, tr 108]

về lịch sử văn học, LLVH lại vừa là một công cụ giáo dục đặc biệt giúp học sinh tự phát triển một cách

toàn điện về nhân cách

Một tác phẩm văn học có sự kết hợp rất nhiều kiến thức của các khoa hợc liên đới, rõ nhất là LLVIL văn học sử, ngôn ngữ tiếng Việt, Trong lịch sử hình thành các phương pháp dạy học Văn, chúng tá đã để xưất một số phương pháp chủ yếu đế đọc - hiểu tác phẩm văn học như: phương pháp doc sáng tạo, phương pháp so sánh, phương pháp nêu vân đẻ, phương pháp gợi mỡ, phương pháp giảng,

bình, Có nghĩa là chúng ta tìm ra cach day tác phẩm văn chương như thế nào cho củ hiệu quã và

khoe học nhát Vậy việc khai thác các kiến thức LI.VH trong đọc — hiểu tác phẩm văn học là việc ân thiết và hữu ích, bởi lẽ củng với trí thức văn học sử, li luận văn học đã tao nên bản sắc khoa học của bộ môn văn học bên cạnh đặc trưng nghệ thuật của văn học Trí thức văn học sử vả trí thức LLVH củng Tnigôn ngữ tiếng Việt đều là những yếu tổ nằm trưng tác phẩm văn học, câu thành nên lac pam văn hoe Vấn để lả chứng ta phấi cỏ ở thức khai thác những yếu tổ đó, kết hợp với các phương pháp giảng dạy tác phẩm văn học để việc đọc — hiểu văn bân văn học đạt hiệu quả cao và có tính khoa học hơn, tránh

su cim tink chung chung.

Tiơn nữa, để T1:VH trở thành công cụ đánh giá, phân tich, nhận định tác phẩm, tác giả, trào hưu,

thời kì văn học, tắt rhiên phải nắm vững các khái niệm, học lịch sử của chứng, phân biệt khái niệm này với khải niềm kia Nhưng hoc lí luận không giãn đơn chỉ là học thuộc các khái niệm Người ta chỉ nằm vững dược một khái niệm LLVH chừng sào gắn liền với nhận thức về một khía cạnh của văn học, có được nẵng lực bác tách một phương diện của vẫn học trong tr dụ: [47, tr 17] Hới vậy, mỗi thuật ngữ,

khải niệm của LIVE phải rai qua nhiều cách giải thích khác nhau và hiện ra rong tính đa nghĩa Nhưng LI.VH không hé Ji lí luận suông, li luận chay Người học H luận phối luôn luôn vận dụng, liên

hệ vào các hiện tượng văn học cụ thể Người ta chỉ có kiến thức lí luận sâu sắc chững nảo có tình yêu

và trí thúc phong phú về vẫn học Vi vậy người học li luận phải thường xuyên dọc các loại tác phẩm văn học ưu tủ xua nay, tự bỗi dưỡng cho minh thật nhiều trị thức cảm tinh về tác phẩm văn học, tích luỷ thật nhiều kinh nghiệm đọc văn học, thường xuyên nêu các vấn đề về văn học Bên cạnh đó, những phương pháp hình thành riên các khái niệm của lí luận vến học đủ sao cũng chứ mới dùng lại ð mức độ

li thuyết Các khái niệm LI.VIT chỉ có thể được người học — học sinh nắm vững và vận đụng mệt cách

có ý thúc, tạo năng lực đọc văn khi thông qua cơn đường đọc — hiểu văn bản văn học Irong nhà trường phê thông Có như thẻ thì việc hợc tập LI.VH mới tránh được lỗi li luận xơ cứng, giáo diễu, làm cho lí luận rõ hem, tỉnh tế, sống động hơn, phản ánh được sự vật đa đạng và biển hoá, đồng thời giúp cho việc dọc — hiểu tác phẩm văn học tối hơn, hướng tới những giá trì đích thục của vău chương nghệ thuậi Đó chính là cơ sở của đề tải mà luận văn muốn đề cập đến

CHƯƠNG 2

PHƯƠNG PHÁP KHAI THẮC CÁC KIÊN THỨC

LÍ LUẬN VÀ TIỌC TRONG DỌC — TIÉU VĂN BẢN VĂN HỌC

2.1 Việc giáng dạy LLVH trong chương trình Ngữ văn THPT

2.1.1 Tình hình giảng day

Nhiễu thập kỉ quá, việc dạy học LI.VH ở THPT cô thể nói lá côn tùy liên, chấp vá, thiểu sự thẳng nhất về mục đích, nội dung, phương pháp Các kì thị tốt nghiệp THIPT thường vắng bóng các dé bài T1.VH cho nên vai trở của bộ môn 1T.VH lại cảng bị coi nhẹ một cách nghiềm lrọng Một vải giáo viên có giảng dạy LLVH (dúng như chương trình dã quy dịnh) thì hầu như tính mục dích cũng không được xác định rõ ràng, Kết quả điều tra của giáo sư Bửi Văn Đa [ Dẫn theo 35, tr 347-348] đã cho thấy

— MNhiéu hoc sinh để giấy trăng trước những câu hôi về khái niệm thông thường nhr: Trữ tỉnh, kết cầu, truyện, thơ ca

—_ Nhiều học sinh hiểu sai một số khải niệm như Phú 1ä loại thơ trình bày có lính chất vui và

Ui thử, Lành tượng là nói lên hình ảnh ước mơ của nhân dân

—_ Nhiều học sinh suy diễn một cách phiến điện vẻ một từ ngữ như fi tinh 1a noi tinh yêu

nam nữ Tự sự là tự nói lên sự kiện của mình, Tình tiết là chuyện kế một cách rôm rả vỀ các tình tiết ra

tự đây lồng mọi người

—_ Nhiễu học sinh bám vào một bài cụ thể để trả lời cho nên càng sai lạc hơn Ví du 7 ruyệt

là loại thơ nỏi nên có cây hoa lá trên rừng và đồng bằng!!!

và

Việc giảng dạy I.ILVH trong nhà trường THPT đang đặt ra nhiều vận đề phổi suy nghĩ Có ý kiên cực đoan cho rằng không cần học lí thuyết văn học Có người nghĩ rằng LL.VII làm hỏng sự cảm thụ thấm mĩ ở học sinh Có ý kiến lo ngại rằng học sinh phố thông chưa đủ khả năng tiếp nhận những khái niệm LLVH cho học sinh phổ thông thi cũng chưa đưa ra được những căn cử xác đáng, những li lế

cò sức thuyết phục

Cùng với địch vụ phim ảnh, viđeo là nạn phát hành sách đen và làn sóng sách báo, phùn ảnh nước ngoài trân vào, dặc biệt thông qua mtermet Đẻ cho học sinh, nhất là những, học sinh sắp ra trường, phế thêng có khả năng tự để kháng, chúng ta không thế tự bằng lang với lỗi giảng day văn chương

về thưởng thúc, rung câm Muốn vậy, không thể không vd wang cho liec sinh mệt vốn liễng lí luận cần thiết Van dé đặt ra là nên dạy những gi và dạy như thể nào cho có hiệu quả và không thé

không giảng dạy TI.VH cho học sinh một cách cẩn thận, sâu sắc Trước hết có lẽ là phổi giúp cho học

sinh cảm nhận được chất văn Tiểu và cảm, hiểu biết lí luận và cảm thụ thẩm mĩ không hề đổi lập với nhau mà trình độ am hiểu lí luận sẽ tăng cường hỗ trợ thêm cho kha nang cam thụ thắm mĩ Nếu chúng

ta quả nhân mạnh khả năng thưởng thức mà coi nhẹ nâng cao trình dộ LLVH thi dã vô tỉnh duy trì trình

độ của học sinh ở mức độ thấp nhất của kiển thức Nói nhu Paplép: C6 bao nhiêu khải niệm về sự vật

là có được bẫy nhiêu hiểu biết về bản chất của sự vật Ởó trắm ngàn an Lượng xúc cảm vấn chương, có trắm ngàn hiện Luong văn học mà kiến thức chưa được nắng lên thành những khái mệm vững chắc thi

kiến thúc vẫn là kiến thức vụn vặt, cảm tính, mang tính tu liệu Rõ ràng là lí luận sẽ giúp học sinh có

khả năng tự mình ứng dụng và bỏ sung kiến thức mới

Luận điểm tăng cường hơn nữa đạy LI,VII trong nhả trường chứa đựng trong nỏ một biểu hiện đúng đắn, mới mẽ về tâm lí năng lực học sinh Ngày nay, một nhận thức chính xác về vai tró của kiên thức khúi quát trong vấn văn héa học sinh và một quan điểm thực liễn cần có gủa việc dạy vẫn ngay trong đời sống văn hóa xã hội là thực sự cân thiết

2.1.2 Một số phương pháp giảng dạy LLVH 3.1.2.1 Phương pháp thuyết trình

Phuong pháp thuyết triữi thường được coi là phương pháp đạy học truyền thống nhằm thông bảo, tải hiện kiến thức vốn có sẵn trong tài liệu hoặc trơng bải giãng

Dé hình thành một khái niệm LLVII, chúng ta có thể sử dụng rất nhiều những thao tác trong,

phương pháp thuyết trình như: thao tác diễn dịch, thao tàc quy nạp, thao tác phân tích tổng hợp, thao tác so sánh, thao tác khái quát hỏa, trừu tượng hóa,

Ví dụ, sứ dụng phương pháp thuyết trình với thao tác phần dich — tống hợp giúp học sinh khám phả, nhận diện, xác định, hiểu sâu vả đánh giả đúng giả trị của nhân vật điển hình trong quá trình hình

thanh khái niệm về nhân vật điển hình (Ngữ văn 11 - Nâng cao)

Củng với diễn địch, quy nạp, phân tích là một theo lá tu duy đuợc sử dụng để hình thành và nắm vững khải niệm Phân tích sẽ giúp cho việc vạch ra vả hiểu biết khải niệm một cách sâu sắc và khoa học hơn Đổi với việc phân tích khái niêm trong dạy học nói chưng và phân tích khái niệm LLVH trong đó có khái niệm nhên vật diễn hình nói riêng là vẫn để rất quan trọng, có ý nghĩa thiết thực đổi với việc hình thánh va vận dụng sáng tạo khái niệm vảo cảm thụ tác phẩm Nhờ phân tích chíng la thấy được hết ý nghấa khái niệm nhân vật điển bình và từ đó đánh giá đúng được giá tri cia

nhân vật diễn hình trong tác phẩm văn học,

Bi kich đầu tiên mà Chí Phòo trong tác phẩm cùng tên của Nam Cno phải chịu đựng đó là bí kịch của một người nông dân hiển lành, chất phác bị

iy vào con đường tha hóa, lưu manh hóa Quãng, thời gian Chí Phèo sống yên én ở láng Vũ Đại trước khi hẳn bị đi tù không được Nam Cao nhắc tới nhiều lá mệt ấn ý Đổi lúc đó, cuộc đời hắn cũng lặng lẽ như cuộc đời của bao người nông dân khác trước Cách mạng, LIẫn đủ khởi đầu bằng một số phận bất hạnh, côi củt nhưng lúc đỏ hắn vẫn là một nnh Chỉ tiển lành, lương thiện Phản đời đó chỉ là một bước đệm, một cải nhìn so sánh để thấy được sức làn phó ghê gớm của chế độ nhà tủ phong kiến xưa với những người nông đân võ tôi Hắn đã bị tha hóa, biển chất sau khi ở tủ về Và Nam Cao thấy nhức nhôi ở chỗ đó Bỡi thể, phản mở đầu câu chuyện, tác giả đã dé người dọc án tượng một cách day dứt về cái thằng Chí Phẻo hiện tại — một sản phẩm của nhả tù phong kiến Chế độ phong kiến ây bắt đầu cáo xé bộ mặt hẳn, len lối vào trong ban chat vén lương thiên của hẳn nọc độc hủy hoại, biên hắn thành con quỷ đử của cả làng Vũ Đại Và hẳn cứ trượt dài vô lận trên cái đốc của sự lưu manh, biển chải, trong những cơn say Iriển miên không dứt Chỉ khi hắn gặp thị Nở — một bắt công của tạo hóa, tính người rong hắn mới bắt đầu ngọ nguậy va trai đậy muạnh mế Một Chỉ Phèo chỉ biết mỗi nghề rạch mặt ăn vạ kêu lãng mà giờ đây lại lĩnh táo, lai rom rom nước mất, lại biết buôn, biết rung động, biết cảm nhận cuộc sống xung quanh, Một anh Chỉ lại trở

vé, day rụt rè, e ngại mả rất mãnh liệt Anh hi vong vao người đàn bà xâu ma chê quỷ hờn nhưng đầy lòng nhận ái kia sẽ là chiếc cầu nối bước chân lương thiên chập chững của anh với thể giới loài người bằng phẳng

Nhung một lần nữa, anh lại rơi vào bị kịch bị cự tuyết làm người Lời xia xói của bả cô thị Nỡ

dã khiến anh gục ngã, dày uất hận Anh quyết di tìm kẻ dã xô dây anh dến tận cùng nổi tuyệt vọng va đau khổ này Và bước chân anh đã đến thẳng, đứng đổi diện với bá Kiến Anh đã nhận chân đúng kẻ thủ của bị kịch đời mình Và anh đống đạc cất lên tiếng nói của một con người để doi quyến lương thiện Những ai cho anh lương thiệu? Dau đớn quả, anh chỉ còn một cách giết bả Kiến vả tự giết minh

Anh đã sông như một kiép vật nhưng chết như một kiếp người Lại một cái vòng luẳn quẫn như một

định mệnh đầy ám ảnh sắp quay khi thị Nỗ nhìn nhanh xuống bụng mình Một bì kịch nhụ Chí Phòo

nữa lại sắp thành hình?

Như vậy, từ việc phân tích những bị kịch của nhân vật Chí Phẻo qua ngân ngữ, hành động, cử chi, thai độ, diễn biến lâm trạng, của nhân vài, ta có thể thấy dược những giá Irị của việc Nam Cuo dã xây dựng thành cổng nhân vật điển hinh Chỉ Phèo Từ đó, ta có thể đi đến những nhận xét, đánh giá Trang tính khái quát tông hợp về nhân vật điển hình Chí Phéo nói rêng và khái niệm nhận vật điền hình trong tic phẩm văn hoc nei chung,

xv

“Thục tế dạy học cho thấy, những Ho tác này quau hệ mật thiết với nhau, đan chéo với nhan,

trong diễn dịch có phân tích, so sánh, trừu tượng, khái quát hóa, trơng phản tích — tổng hợp có điễn dịch, so sánh, khải quát hóa, Khi hình thành khái niệm I.I.VH bằng phương pháp thuyết trình, không nhất thiết phải tiến hành trình tự máy móc từng thao tác mà tủy theo bài học và diễu kiện dạy học, đối tượng học sinh đề có thẻ lựa chọn những thao tác hợp li hưởng dẫn học sinh tìm hiểu, khám phá những, Khải niệm T1.VH

3.1.2.3 Phương pháp dạy LLVTT qua những bài văn viết về văn

Để khắc phục khó khăn trong việc giảng dạy LLVR, làm cho học sinh để nắm khái niệm, đã có

thu có rất nhiều trang hập dẫn lí thủ vẻ lí thuyết văn chương Nếu học sinh được đọc những trangviễt

của Pautốpxki về vai trỏ của chỉ tiết rong văn xuôi và chỉ đọc một lẫn thôi, ân tượng chắc sẽ còn sâu sắc nhiều hơn so với những lời giảng giải lí thuyết khô khan

Một bài viết về 7í văn chương của Phan Ké Binh với cách việt rât sáng sủa và bỏng bấy đã giúp cho người đọc hiểu dé dàng về chức năng nhận thúc giáo dục, về sức mạnh đặc biệt cúa văn

chương Những lời bản về loại thề văn chương của Nguyễn Tuân, Chế Lan Viên, Xuân Diện, Tế Hanh

Nguyễn Đình Thị, Huy Cận, trong cuốn Các nhà văn nói về văn — Nguyễn Đăng Mạnh chứa đựng những suy nghĩ sâu sắc, những khải niệm phong phủ và những hình tượng rất sinh động Những bài viết về LLVH mà không lí luận, lại chan chứa hình ảnh và cảm xúc của người viết nên doc rat tham thía Thắm thía vẻ trí và vẻ tỉnh, vừa hiểu, vừa cẩm ruột cách sâu sắc Đúng như Nguyễn Đăng Mạnh viết: “Diễn đạt bằng hình tượng vừa ngắn gon sinh động mà có khi lại nói được những điều rất sâu sắc

với gia đình, cái no người la làm quen là nhàn sắc, nhưng cái để sống với nhau lâu dài là đức hạnh”

[ Din theo 35, tr 373-374-375],

Đây cũng là một hướng suy nghĩ trong giảng đạy LI.VH ö THPT Song muốn đối mới phương phap hinh thanh khai niém LLVH từ những bài văn viết về văn còn tùy thuộc vào cáu tạo chương trình

và sách giảo khoa Dỗng thời muốn sử dụng phương pháp nay có hiệu quá thì vẫn phải đề cao vai trẻ

hướng đẫn của giáo viên và xác định được các khái niệm II,VH trong cáo bài văn đó Cho tiên trước

mất, chỉ có thể chọn trích một vải đoạn để bổ sung cho bài giảng theo các phương pháp trên Ngoài ra, cũng có thể tuyển chọn một số đoạn viết thích hợp để cho học sinh làm bài tập văn Từ đó cửng cố thêm hiểu biết của học sinh vẻ các khái niệm LI.VH, việc rèn luyện lối viết văn lí luận giảu cẩm xúc và hình ánh

Ngoài ra, có thế sử đụng một số phương pháp đạy học LLVH khác như: phương pháp nêu van

để, phương pháp day hee lu hoe,

“Tài năng sư phạm của giáo viên là biết lựa chọn phương pháp tối tru tùy theo đặc điểm đổi tượng, tài liệu giảng đạy và điều kiệu dạy bọc cu thé Bae điểm của chương trình IILVH của học sinh PTTH déi hỏi giáo viên phâi biết phối hợp các phương pháp trên dây một cách linh hoạt dễ tận dụng, được mặt mạnh và mặt yêu của từng phương pháp, đế việc giảng dạy LLVH khỏi trừu tượng, khô khan

và phủ phiểm Tuy nhiên, có một yêu câu rất quan trọng trước khi bất tay vào giảng day là giáo viên phải nắm vững hệ thống khải niệm LI.VH cần hình thành cho học sinli qua mỗi lớp học để có thể liên kết mệt cách chặt chẽ, chủ động với cáo bải hoo và bải tập văn trong cả năm học

Nội dung LLVH can hình thành qua những bài học về tác phẩm văn học, qua bài giảng khái quát về cáo giai đoạn văn học, vẻ táo giả văn học, Dễng thời, phải có những bài tập cứng cổ khái niệm LLVH, phân tích những bài viết lí luận của một số nhà văn lớn và phân tích một số hiện tượng văn học

Để văn hing tháng gắn với LLVH cần hình thành trong năm học Nếu không chương trình

hóa, kẻ hoạch hóa cu thé thi moi ý định tốt đẹp về mục đích và phương, pháp sẽ trở thành vô hiệu hóa

và việc giảng dạy LI.VH lại trở về lối tùy tiệu, được chăng hay chớ

“Trên dây là một số phương pháp giảng dạy LLVH dã dược nhắc tới và van dung Tuy nhiên, nhìn vào thực tế giảng đạy phân LLVH ở nhà trường THPT như trên đã nói, hiệu quả vẫn chưa được bao nhiêu, việc giảng day LLVH vẫn không tránh khỏi khô khan, trừu tượng,

"từ đó, người viết muốn đưa ra một phương pháp giáng dạy LLVLI thông qua việc khai thác

các yếu tô TI.VH trong đọc — hiểu văn bản vấn học, giúp học sinh vừa dễ hiểu vừa có ý thức năm vững

va van dụng kiến thừc LLVH dé tim hiểu, dành giả tác phẩm văn học sao cho khoa hoc ma van không, mat di chat nghệ thuật của tác phẩm Dáy cũng là một con đường thể hiện rã hơn quan điểm đạy học

tích hợp như chúng la vẫn thường rhắc tới trong việc giâng đạy môn Ngữ văn Phương pháp khai thác các yếu tổ LI.VIT vào đọc — hiểu văn bản văn học má luận văn đề cập đến khỏng phủ nhận các phương, pháp trước đây mà như một déng chây góp vào hệ thống các phương pháp gidng day LLVH, lam phong phú thêm cho hệ thống phương pháp dó

2.2 Phuong phúp khai thác các kiến thức LLVII trong đọc — hiểu văn bản văn học lớp 11

2.2.1 Thực tiễn vận dung các kiến thức [T.VH trơng đọc — hiểu văn bản văn học hiện nay

Đã rất nhiều thập kĩ qua thấy nỗi lên không ¡L ý kiến về vai trò của TJLVH trong hoạt động văn

học cũng như giảng day vin hoc LLVII da té ra bat lực, đi sau nhiều hiện tượng văn học đang gây tranh luận gay gắt trong xã hi Và ngay những vẫn để tưởng như rất cơ bản của LLVH mà chính trong, giới li luận cũng tế ra rất lủng túng trong cách li giải Khoảng cách grữa các lí thuyết văn học trên sách

vỡ, trên giáo trình, chuyên luận với thục tiễn đa đạng, phang phú, phức tạp trong đời sông văn hoo ngày cảng lộ rõ hơn qua những thữ thách thực tế của đời sống văn học, nhật là trong những nắm gan đầy Trong nhà trường cũng vậy Những kiến thúc thu nhận là khá để sộ nhưng khả năng ứng đụng,

van dung kiến thức đó chỉ một phân thôi vào công việc phân tích, lí giải các lác phẩm van hoc, các hiện tượng văn học lại rát non yêu Tình trạng giáo viên lên lớp những giờ giảng van mét cach hing túng, sai sét nặng nê vẻ kiến thức loại thế, về hiệu quả thăm mỹ vẫn còn xây ra Không thể chập nhận được tình trạng tuội giáo viễn văn đã học qua những bộ giáo trình II.VH đổ số nhưng không biết hưởng di dúng đắn vào một bài thơ trữ tỉnh như bài ?ương vợ, tương Sơn phong cánh ca, Trình độ non kém về

khả năng vận đụng kiên thức là hậu quả đồng bộ của nhiêu nhân tổ, nhưng một trong những nguyên

nhân quan trọng lả đo quan miệm của chúng ta vẻ vai trỏ đặc biệt của LLVH chưa đúng Tình trang do kéo đài đã nhiều năm qua nhưng chưa có được một sự điều chỉnh cần thiết trong quan niệm LLVII lâu nay vẫn được dạy như một bộ phận kiến thúc song hành với những bộ phận kiến thức khác trong chương trình đào tạo của nhà trưởng Kiên thức LLVH cũng chỉ được coi như là những bộ phận trí thức

như mọi bộ phận tri thức khác trong chương trình Chính vì thể nguy cơ làm cho kiến thức LLVH biến

thành những kiến thức chốt, những kiến thúc thuận lý, đáng lẽ ra 1.1.VH phải được coi như những kiến thức công cụ, những kiến thức phương pháp, những kiến thức siêu kiến thức Học sinh học xong, chương trình LLVH ở nhà tường không những phải năm chắc đuợc các khái niệm, hệ thông thuật ngữ các nguyên lý văn học, mà còn phải có khả năng nhất định trong việc ứng dụng, van dụng kiến thức

đã thu nhận thành công cụ, thành phương pháp để tự phát triển về văn học ngay từ trên ghế nhả trường cũng như khi đi vào đời sống văn hóa cộng đẳng

Kiến thức LI.VH phái thực sự trở thành công cụ giúp giảo viên, học sinh tự minh có khä năng, chiếm lĩnh những giá trị văn học Khoảng cách giữa những gì đã được cung cấp với khả năng phân

tích, khám phá những câu thơ, những bài vẫn hay những giá trị văn học hiện may còn quá rộng lớn Chủng ta đễ đàng nhận ra những sai sót đảng lẽ không thể có ở những giáo viên ngữ văn ở TIIPT Giáo viên Tỏ ra thiêu những hiếu biết cơ bản về tính chính thế của tác phẩm văn học khi giâng các bài thơ, bải văn, Giảng bài thơ 7hương vợ, có những giáo viên dã đành hơn 30 phút cho việc phâu tích hình ảnh

bà Tủ Giảng bài /Jương Sơn phong cánh ca có thầy đã tập trung chủ ÿ vào về đẹp của động Lương Tích

Dạy LLVH không nên quá say sưa chủ ý đến độ rộng, độ sâu của chương trình mà quôn đi việc rèn lưyện khả năng ứng dụng lí luận vào những hiện tượng văn học cụ thẻ Dây mới là chỗ đánh giả dược hiệu quả dích thực của việc dạy và học lý thuyết văn học Chúng ta đều biết chính trên từng, hiện tượng văn học cụ thể mới đánh giá được tài năng trí tuệ của chinh các nhà lí luận Chỗ phân biệt được tải năng lí luận không phải chi là ở những khối lượng khái niệm hay thuật ngữ Đông Tây kim cổ Thứ thách lớn nhất là ở khả năng lý giải những hiện tượng văn học Nhiều năm gần đây, đứng trước

các hiện tượng văn học phong phủ và phúc tạp, các nhà lý luận cũng như bạn đọc vẫn chua thể tìm

động, xa rời đổi tượng như đã điển ra lầu nay trong nhà trường PT,

Nói LLVH thực sự là kiến thức công cụ, là kiến thức siêu kiến thức là nói đến một quan điểm

hiện đại về kiến thức gủa thời đại ngày nay Nhưng muốn đạt được mục tiêu này không những chỉ có sự thay ddi trong quan diém moi mé vé kiến thức mà còn có những biển dối dồng bộ vẻ phương phap giảng dạy, về cấu tao chương trình theo mục tiêu kiến ?htức siêu kiến thức

3.2.2 Nguyên tắc khai thác các yếu tổ LI,VII vào việc đọc _ hiểu văn bản vẫn học

Để phát huy vai trò của ÏI.VH trong việc hình thành các kĩ năng đọc — hiểu văn bản văn học

cho học sinh, việc dạy LL.VH nên theo các hướng cô tỉnh nguyên tắc nÌư sau:

Trột để đưa vào những thành Lựu của khoa nghiên cứu vần học mà vận dụng vào nhà trường, phể thông Trong nghiên cửu văn học được chia thành 3 loại vẫn đề cơ bản là: Lí Øuạôt về tính đặc thù của sự phân ánh hiện thực bằng hình tượng thông qua chủ quan nhà văn; lí thuyết về cầu trúc tác phẩm văn chương và lí thuyết về quá trình đạy học Trong chương trình hiện nay, nhìn chúng có 3 cấp

độ đôi với dạy học LLVH:

Ở bậc tiểu học, nhất lá lớp 4 vả 5, các em bắt đầu làm quen với những khải niệm như văn

‘Tinh toan một cách đây du vẻ nhu cầu và khả năng ở từng, lửa tuổi của học sinh dé day va van dựng LLVIT Diễm chủ yếu ở đây là chú ý tới tính vừa sức của các khái niệm và tỉnh chất cần thiết phải

thức II.VH cho một độ tuổi học

cùng cấp đây đủ cho trí tuệ và trái tim học sinh Sự thiêu hay thừa ki

sinh đều rất nguy hại Không nên dimg lí luận dễ lấn át những án tượng cụ thẻ, trực tiếp về tác phẩm văn chương Tuy nhiên, phải cung cấp một khối lượng kiên thức lí luận sao cho học sinh có thé thâm nhập vào bẻ sâu của tóc phẩm văn chương, dòng thời những kiến thức dó phải phủ hợp với độ tuấi học sinh để các em nắm vững các khải niệm mới một cách thuận lợi nhất Không niên đưa quả sớm những,

nữa, điên quan trọng là phải hiểu rõ các yếu tá tham gia vào quá trình cảm thụ nghệ thuật Dễ làm được

việc này thì phải làm phong phú cho chương trình bằng tắt cả rhững khái miệm lí luận cơ bản Những

Khải niệm lí luận đó số giúp cho học sinh phát triển trí lưỡng tượng, óc suy luận và cảm Thụ một cách đây đủ hơn

Từng những kiến thức lí hiện liên hệ chất chẽ với thực tiễn phân tích tác phẩm nhằm tích cực hỏa việc cảm thụ tác phẩm vẫn chương Cần tăng cường sử dụng các khái niềm trong khi dạy học từng, tác phẩm và từng khải niệm mới cũng phải được hình thành trong quả trình đọc hiểu một tác phẩm cụ thề

“Tôm lại, các khái niệm LI.VH dạy ở phố thông phải gắn với những tác phẩm cụ thể Cần day một cách sinh động để phục vụ tích cực cho học sinh hiểu rõ táo phẩm, thức đậy ở các em những cảm xúc mới và tưởng tượng sáng tạo Biết kết hợp kiến thức LLVH như vậy là dã góp phản tăng cường giáo dục tư tướng, tỉnh cắm của văn chương đổi với học sinh và góp phần phát triển nhân cách toàn

điện của các em

3.3.3 Phương pháp khai tháo các kiến thức LT;VII trong đọc — hiểu van bản văn học cụ thể

“Trong quá Hình đọc — hiểu văn ban văn học, thực ra các giáo viên đã sử dụng rất nhiều những yếu tổ, những khái niệm LLUVH quen thuộc vào trong bài giảng của mình Nhưng việc sử dụng đỏ còn mang tính chất tự phát, theo thói quen, lỗi mòn chứ chưa thật ý thức về việc khai thác yêu tả LLVH vào việc dọc — hiểu văn bản văn học Bởi vậy, với những yêu lô dã lrở niên quá quen thuộc như đử ngữ phổ thông trong văn học chúng ta không bản sâu, nhưng có những yếu tố được nhân mạnh chủ ÿ thị

nhiều khi giáo viên ba qua và như vậy là đã đánh mật mệt công cu đề đọc — hiểu văn bản văn học

Đôi với một bài dọc - hiểu văn bản vẫn học, giáo viên thường di theo 3 bước

1 Giới thiệu chung (Tìm hiểu chưng, Tiểu dẫn)

2 Đạc — hiểu văn bản

ng két

Chứng ta sẽ đi vào từng bước và khai thác các yếu tả LLVH trong timg bude dé gitip doc —

thiệu văn bản vẫn học có liệu quả hơn

2.2.3.1 Phần Giới thiệu chưng:

Mục đích của phần này giúp học sinh khai thác những kiến thức 6 phan 7iếu đẫn và giáo viên

có thể cung cấp thêm một số kiến thức bên ngoài để có những kiến thúc bạn đầu, khái quát, giúp hiểu hơn về văn ban văn học sẽ tìm hiểu ở bước sau

Phần này thường có 2 mục: tìm hiểu chung về tác giả và tìm hiểu chưng về văn bản

'Tm hiểu chung vẻ tác giá có 2 dạng: (1) tìm hiểu lỗng vào việc đọc hiểu văn bán văn học (thường là đối với (áe giả văn học), va (2) tim hiểu thành các Hết học riêng (thường là đối với táz gia van hoc), Van dé dat ra ở dây là giảo viên phải có ÿ thức giúp học sinh phân biệt giữa tác gia văn học

và tác giả van hoc Dé tim hiểu vẻ tác giả, chứng ta thường đi theo 2 khía cạnh: cuộc đời và sự nghiệp văn học Đặc biệt Irong phần sự nghiệp văn học, ngoài những khái miệm LT.VH quá quen thuộc như nhả văn, nhà thơ, nhà viết kịch, tác phẩm, loại thể, thẻ loại được nhắc tới như một trị thức hiển nhiên

có sẵn trong hoc sinh, ching ta cin ý thức cho học sinh tiếp cận các yêu tổ như: phong cách nghệ thuật,

để tải, chủ đề, bút đanh, khuynh huớng lãng mạn, chủ nghia hiện thực, tài răng nghệ thuật, vẫn phong,

Ví dụ khí tìm hiểu về lác gia Nguyễn Đình Chiều, trong phần Sự nghiệp văn học của ông, học sinh dược giáo viên gợi nhắc và cung cấp những kiến thức vẻ thẻ loại như truyện thơ, văn tế, thơ Lường luật, hay khái niệm mang tính LLVII: quan niệm văn chương, những nội dung chủ yếu và nghệ thuật thơ văn đặc sắc Irong các sảng tác văn học của Nguyễn Đình Chiều Từ dỏ có thể khái quái

về vai trở, vị trí của Nguyễn Đình Chiểu trong nên văn học Việt Nam

Tay khi học về văn bản [ai đứa rẻ — Thạch Lam, giáo viên giúp học sinh dua vào Tiéu din

và liệt kê ra một loạt những tác phẩm của ông củng kiểu thể loại tương ứng, từ đó học sinh có thẻ tự rút

ra nhận xét: Thạch Lam là một cây bút chuyên viết về thể loại truyện ngắn Nhu vậy, học sinh đã dùng kiên thức LLVH về loại thể (tự sư) và thế loại (truyện ngắn) để đánh giá về sự nghiệp văn học của một tác giả, tù dò phần biệt tác giả này với lác giả khác Ngoài ra, Thạch Lam còn là một thành viên Irong nhóm Tự ie Văn đoàn — sáng tác những tác phẩm văn xuôi theo trảo lưu văn học lãng mạn — cũng là tội vẫn để của LI.VH Bên cạnh đó, trong phan giới thiệu chung về tác giả Thạch Lam, chúng ta con dộng tới một khải niệm LLVH, do la phong cách nghệ thuật của Thạch Lam Giảo viên có thể kết hop kiểm tra kiến thức học sinh về khái niêm H luận này và giới thuyết cho học sinh về đác điểm phong cách nghệ thuật của riêng Thạch Lam, đồng thời hưởng học sinh vào việc từm hiểu văn bản 7iai đứa trễ tác phẩm thể hiện rõ nét phong cách viết truyện ngắn của ông: chủ ý đến đời sống bên trong sâu thắm

của thể giới tỉnh thân, thê giải nội tâm con người cùng lỗi văn trữ tỉnh man mác, giảu chất thơ, tính

Hoặc trong phâu tm hiểu về tác gia Hỗ Chí Minh, học sinh sẽ gặp lại những khái miệm lí kuin

quen thuộc như: để tài, nội dưng, hình thức nghệ thuật của tập thơ Nhật Xí trong tù Lọc sinh đôi khi

côn rất mơ hỗ về việc phân biệt các khái niệm như đẻ tải, chủ để Giáo viên có thế kết hợp giâng và

hồi lại, gợi lại cho học sinh về kiến thức lí luận này và dưa thêm một số ví dư với các tác giả văn học khác

'Irong phản tim hiểu về văn bán, chúng ta thường hay chủ ý tới những yé

phẩm, tác phẩm, đoạn trích, nhan đẻ, đề tài thể loại, bổ cục, hoan cảnh sáng tác, cốt truyện, két câu

Vĩ dụ như đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh (uìch Thượng kinh kí vự) — Lê Hữu Trác, học sinh được tìm biểu một thể loại nữa trong loại thể tự sự: #4 Dựa vào phản Tri thie doc — hiéu trong SGK, học sinh sẽ được cưng cấp kiến thúc về thể loại lí ung dai và thông qua tìm hiểu đoạn trích, học sinh

sẽ nắm được một cách cụ thể dặc điểm của thể loại này, Đông thời, thấy được vị trí của tác phẩm ki nay cùng vai trò của Lé Littu rác đổi với văn học Việt Nam: đánh đấu sự phát triển mới của thể kí Việt Nam thời trung đại (tr.4, Ngữ văn 11 — Nâng cao, tập môi)

Hay khi đọc hiểu bài Văn ẩế ngiia sĩ Cần Giiộc - Nguyễn Đình Chiếu, tìm hiểu phần 7iểu

dẫn, giáo viên cần hướng dẫn học sinh khái quát được hoàn cảnh sáng tác của bài văn tễ, đề thấy nó có

ý nghĩa thể nào trọng việc quy định dễ tài, nhân vật, bút pháp, chủ đề, nội dung, giọng diệu dỗi với bai Văn tế nói riêng và đối với tác phẩm vấn học nói chung, Dặc biệt, đựa vào nhan để văn bản, học sinh có thể biết được tác phẩm được viết theo thể nảo, từ đó học sinh hiểu hơn vé thé loai Wan #é (phan Trì thức dọc — hiển cụng cấp khái riêm}: mụe dích, bộ cục, hình thúc,

học sinh đủ được viết theo hình thức văn vẫn hay biển ngẫu thi đó vẫn là những cẩu văn chứ không,

ola nd Gido viên nên chú ý

phải những cầu (ơ, niên viết cho chuẩn xâu vì trong quả trình làm văn, học sinh rất hay nhằm lẫn những khải niệm như vậy

Các bài tha 146 (Chiéu 16), Lai Tân của Hà Chí Minh đền nằm trong tập thơ Nhật kí trong m

và viết theo thể tử tuyệt cô diễn Từ thể loại, giáo viên giúp học sinh gợi nhớ và hiểu rõ hơn về thể tứ tuyệt cũng như kết cầu của nó Trong dé, bai Chiéu đối có đề tài viết về thiên nhiên, theo bút pháp trữ

tỉnh, còn bài 7z! Tân việt về những hiện tượng đen tối trong nhà tù Trung Quốc (để tài) và viết theo bút

pháp cham biém, da kich,

Ở đây, trong quá trình giảng đạy chương trình Ngữ văn lớp 11 — Nâng cao, bài bọc vẻ Nhật kí trong từ của Hỗ Chí Minh, trong phần TT - Mối

tự trong tập thơ: Những bài thơ thủ tiếp, Nhưng đáng tiếc rằng, người viết đã không chủ thích bên cạnh

diém cần lưu ý thơ, có nhắc tới mắng đề tải thứ

một cách ngắn gọn, cô dong nhất khái niệm /:ử điếp là như thê nảo Do đó, đã gây những khó khăn va không rõ rằng cho giảoviên và học sinh khi tiếp nhận kiến thức có vẻ mới mê này về lập thơ Đây là

một thiểu sót đáng cần lu lâm của cuốn sách giáo khoa Ngữ văn 11 — Chương trình nâng cao Irong, việc đưa ra một khái niệm LLVII kha mới cho học sinh và giáo viên

Khi tìm hiểu về văn ban ở bước đầu khái quái, giáo viên hay yêu cầu học sinh xác định các yếu tỏ LLVH như: bố cục, kết cấu mà đôi khi học sinh khỏng phân biệt và hiểu rõ những khải niệm này, Do đó, trong quả trình tìm hiểu văn bán, giáo viên nên giúp học sinh hiểu rõ và phân biệt được những thuật ngữ đỏ và đưa ra những ví dụ cụ thể để hoe ginh nằm vững hơn

Ví dụ, với tác phẩm Chí Phéo „ bố cục được người soạn sách đánh số theo tỉmg đoạn (gồm 6 phân), nhưng kết cầu lại theo kiểu đầu cuối tương ứng hay kết cấu vòng tròn và kết cầu tâm Ii

Hay với bài Đây thôn VÝDg — Hàn Mặc Tủ, nhìa vào sự sắp xếp của táo phẩm ở sự tiếp nói bề mặt, ở những tương quan bên ngoài, học sinh đễ dàng xác định được bố cực của bài thơ: mỗi khổ thơ lá một phan bé cục Nhưng nếu tỉm ra được sự liên kết bên trong, yêu tổ gần kết 3 khổ thơ tưởng như rời vac đó lại với nhan thành một thể thống nhật lá các cín đã xảo định được kế! cấu của tác phẩm theo kiểu kết cầu tâm li, theo mạch căm xúc, tâm trạng

v.v

2.2.3.2 Phần Đọc — hiểu văn bản

a)_ Dối với uăn bắn văn hoc ne sr

& Khai thác các yếu tố LI.VH dễ dịnh hướng cho việc đọc — hiểu

văn bán tự sự

Dây là buớc quan trọng nhật của một bài đọc - hiểu văn bản văn học Khó khăn đầu tiên trong, phần này là giáo viên tìm ra dược những vẫn đẻ trọng tâm của văn bản, hay nói cách khác là giảo viên tim ra những để mục cho bài giảng của minh Có lẽ, với nhiều bài, chứng †a làm theo một thỏi quen, mốt lỗi mỏn có sẵn mà không hiểu vi sao lại đi tìm hiểu những vẫn đẻ này mà không tìm hiển theo cách khác, Điều này khả phổ biển ỡ giáo viên hiện nay Ho dua ra các đẻ mục và cổ gắng đặt tên cho thật hay, thật ân tượng nhưng họ lại không dẫn đắt học sinh tự tìm ra những vẫn đề trọng tâm dé doc — hiểu Môi số giáo viên thường áp đặt học sih tìm hiểu những vẫn để họ cho là chủ yếu và khiến học sinh cũng không hiểu lí do vi sao, nghĩa là không cỏ một sự lập luận logic nảo

Vi đụ, khi học tác phẩm Cửi Phẻo, chứng ta chỉ tập trung phân tích nhân vật Chí Phèo, còn Bá Kiến dược nhắc tới trong muối quan hệ với Chỉ Phẻo mặc dù cả hai dễu là nhân vật chính của tác phẩm Như vậy, chủng ta đã căn cử vào khái niệm LL,V11 về nhân vật chính - kiểu nhân vật điển hình và mỗi quan hệ giữa các nhân vật trong tác phẩm tự sự để định hướng tập trung cho bài giảng của mình, Từ việc xây dụng thành công nhân vật diễn bình Chí Phèo, người dọc sế nhận ra dược giá trị hiện thực vả đặc biệt là chủ nghĩa nhân đạo trong tác phẩm củng tài nắng nghệ thuật đặc sắc của Nam Cao