Skkn cấp tỉnh một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 học tốt dạng văn tả phong cảnh

Giáo viên Tiểu học hạng III + Nâng cao chất lượng bài viết văn tả phong cảnh + Phát triển vốn từ và khả năng sử dụng ngôn ngữ miêu tả + Tăng hứng thú và sự chủ động trong học tập + G

ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN QUỐC OAI TRƯỜNG TIỂU HỌC SÀI SƠN B

Chức vụ : Giáo viên Đơn vị công tác : Trường Tiểu học Sài Sơn B

Năm 2025

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

- ĐƠN YÊU CẦU CÔNG NHẬN SÁNG KIẾN Kính gửi: - Hội đồng Khoa học huyện Quốc Oai

- Hội đồng Khoa học Trường Tiểu học Sài Sơn B

Tôi là tác giả sáng kiến: TRẦN THỊ THÙY LINH

Stt Họ và tên

Trình

độ chuyên môn

Bộ phận, đơn vị công tác, (hoặc) số CCCD/Hộ chiếu và địa

chỉ liên hệ

Chức danh

Tỷ lệ (%) đóng góp vào việc tạo ra sáng kiến (ghi rõ đối với từng đồng tác giả, nếu có)

1 Trần Thị Thùy

Linh

Cử nhân Giáo dục Tiểu học

Trường TH Sài Sơn B

CCCD: 001196010688

Địa chỉ: Tân Hòa – Đa Phúc – Sài Sơn – Quốc Oai – Hà Nội

Giáo viên Tiểu học hạng III

+ Nâng cao chất lượng bài viết văn tả phong cảnh

+ Phát triển vốn từ và khả năng sử dụng ngôn ngữ miêu tả

+ Tăng hứng thú và sự chủ động trong học tập

+ Giáo viên nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng sử dụng CNTT

+ Tiết kiệm được thời gian, công sức soạn bài, quản lí bài tập; không tốn kém khi sử dụng các công cụ miễn phí

+ Có thể áp dụng cho các lớp học khác trong nhà trường và tại các cơ sở giáo dục tiểu học khác

Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Trần Thị Thùy Linh

Những người tham gia áp dụng thử hoặc áp dụng sang kiến lần đầu (nếu có) stt Họ và tên Bộ phận, đơn vị

công tác

Nội dung vận dụng sáng kiến

Trường TH Sài Sơn B

Biện pháp 2,3:

Trò chơi Quizizz Ứng dụng AI (Chat GPT)

Trường TH Sài Sơn B

Biện pháp 1,2:

Trò chơi Quizizz Kho học liệu

Trường TH Đại Thành

Biện pháp 1,2,3:

Trò chơi Quizizz Ứng dụng AI (Chat GPT)

Sơ đồ tư duy MindMeister

Trường Tiểu học Sài Sơn B

HIỆU TRƯỞNG

Sài Sơn, ngày 06 tháng 4 năm 2025 Người yêu cầu công nhận (Ký và ghi rõ họ tên)

Nguyễn Văn Quý Trần Thị Thùy Linh

NỘI DUNG TRANG Trang bìa

Biện pháp 1: Xây dựng quy trình các bước để viết được một bài

văn tả phong cảnh hoàn chỉnh

5

Biện pháp 2: Phát triển vốn từ miêu tả bằng trò chơi học tập và

các đoạn/bài văn mẫu hay

14

Biện pháp 3: Ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) và trí tuệ

nhân tạo (AI) trong dạy học văn tả phong cảnh

18

3 PHẦN KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ

Tài liệu tham khảo

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

và gắn kết với môi trường sống xung quanh

Tuy nhiên, thực tế giảng dạy cho thấy nhiều học sinh lớp 5 gặp khó khăn trong việc viết văn tả phong cảnh Các em thường gặp các vấn đề như: thiếu sự tinh tế trong quan sát, khả năng sử dụng ngôn ngữ hạn chế, bài viết chưa rõ ràng, thiếu sự sắp xếp hợp lý về ý tưởng và cấu trúc bài văn Điều này dẫn đến việc học sinh cảm thấy không hứng thú và gặp áp lực trong việc học văn

Với mong muốn giúp học sinh lớp 5 học tốt hơn dạng văn tả phong cảnh, tôi quyết định lựa chọn và thực hiện đề tài "Một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 học tốt dạng văn tả phong cảnh" Thông qua sáng kiến này, tôi hy vọng có thể đóng góp một số kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy, đồng thời giúp học sinh tự tin hơn trong việc viết văn miêu tả và phát triển tư duy sáng tạo

1.3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

1.3.1 Đối tượng:

Trong đề tài này tôi tập trung nghiên cứu về nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy môn Tiếng Việt, đặc biệt là dạng văn tả phong cảnh cũng như đặc điểm tâm sinh lí của học sinh lớp 5

- Giúp học sinh hệ thống hoá kiến thức, hiểu và khắc sâu, nhớ lâu kiến thức, phát triển hoạt động trí tuệ sáng tạo của học sinh, vận dụng tạo tiền đề sau này học sinh tiếp tục học các thể loại văn khác được tốt hơn

- Tạo hứng thú học tập cho học sinh thông qua các phương pháp giáo dục mới và công nghệ thông tin

- Góp phần làm rõ phương pháp dạy, nâng cao chất lượng học văn miêu tả phong cảnh cho giáo viên và học sinh lớp 5 trong chương trình GDPT 2018

- Học sinh lớp 5 ở độ tuổi đang phát triển mạnh khả năng tưởng tượng và vốn ngôn ngữ, thường có nhiều trải nghiệm thực tế về phong cảnh quê hương, làng xóm, dòng sông, ao hồ… nên dễ đồng cảm và nhập vai khi viết văn tả cảnh

- Sự phát triển của công nghệ thông tin và ứng dụng AI trong giáo dục đã mở ra nhiều cơ hội cho giáo viên đổi mới hình thức tổ chức dạy học: giáo án điện tử, video minh họa, sơ đồ tư duy trực tuyến, trò chơi ngôn ngữ, công cụ AI hỗ trợ viết văn, chấm bài… đều có thể tích hợp dễ dàng

- Sự phối hợp tích cực của phụ huynh trong việc tạo điều kiện cho học sinh tham gia hoạt động trải nghiệm thực tế như đi dã ngoại, tham quan cảnh vật gần gũi, từ đó giúp các em có thêm chất liệu để viết văn sinh động hơn

- Bên cạnh đó, nhà trường và tổ chuyên môn cũng rất quan tâm tới việc bồi dưỡng năng lực dạy học môn Tiếng Việt cho giáo viên thông qua các buổi sinh hoạt chuyên môn, chuyên đề, thao giảng Đây là môi trường tốt để giáo viên trao đổi và học hỏi các phương pháp mới

gợi cảm để diễn đạt cảm xúc và hình ảnh phong cảnh Khi viết, các em thường lặp từ,

sử dụng ngôn ngữ đơn điệu hoặc viết theo lối liệt kê, chưa có chiều sâu

- Kỹ năng quan sát thực tế còn yếu, học sinh thường quan sát chưa có mục đích, thiếu chi tiết hoặc không ghi nhận được những đặc điểm nổi bật của cảnh vật Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc lựa chọn chi tiết để đưa vào bài viết

- Một số em thiếu cảm xúc hoặc chưa biết cách thể hiện cảm xúc trong bài văn, khiến bài viết còn khô khan, thiếu hình ảnh sinh động Việc dùng biện pháp tu từ như nhân hóa, so sánh còn rập khuôn hoặc gượng ép

- Học sinh chưa biết cách lập dàn ý mạch lạc, nhiều em viết lan man, thiếu kết nối giữa các phần, chưa xác định rõ trình tự miêu tả (theo thời gian, không gian hay điểm nhìn cụ thể)

- Việc ứng dụng công nghệ thông tin, phương tiện hỗ trợ còn hạn chế ở một số lớp Không phải giáo viên nào, gia đình học sinh nào cũng có điều kiện sử dụng và hỗ trợ các em sử dụng các phần mềm, hình ảnh minh họa hoặc AI hỗ trợ viết văn

- Thời lượng dạy học còn ít so với yêu cầu phát triển năng lực viết văn của học sinh Việc dành đủ thời gian để học sinh quan sát, trao đổi nhóm, chia sẻ cảm xúc và sửa chữa bài viết vẫn còn gặp khó khăn do áp lực chương trình và thời khóa biểu 2.1.3 Khảo sát thực tế:

Ngay từ đầu năm học 2024 - 2025, khi mới nhận lớp tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng phân môn Viết của 34 em học sinh lớp 5C trường Tiểu học Sài Sơn B qua việc tổ chức cho các em thực hành viết bài văn Tả một cây bóng mát mà em yêu thích

và phiếu khảo sát về việc học dạng bài văn tả phong cảnh Kết quả thu được như sau:

Nhận xét chung về bài viết của học sinh Số

lượng

Tỉ lệ

HS viết đúng thể loại văn miêu tả, đúng bố cục; biết lựa chọn

từ hay, từ thích hợp làm nổi bật giá trị biểu cảm của câu văn

Bài viết giàu hình ảnh, đã biết kết hợp tả cảnh, tả người lồng

với cảm xúc

4 em 11,8%

HS viết đúng thể loại văn miêu tả, đúng bố cục; câu văn rõ ý

nhưng chưa có hình ảnh Bài viết chưa thể hiện được cảm xúc 7 em 20,6%

HS viết đúng thể loại văn miêu tả, đúng bố cục; sử dụng từ

ngữ chưa hợp lí Câu văn còn mang tính liệt kê 8 em 23,5%

HS viết câu văn còn lặp từ; diễn đạt câu trong từng đoạn văn

HS viết bài văn còn sơ sài; chưa biết cách sử dụng từ ngữ phù

hợp dẫn đến câu văn còn lủng củng, chưa rõ ý 7 em 20,6% 2.2 Các biện pháp đã thực hiện

Biện pháp 1: Xây dựng quy trình các bước để viết được một bài văn tả phong cảnh hoàn chỉnh

Đầu tiên, tôi giúp học sinh hiểu rõ dạng văn được học cũng như cách phân tích

đề bằng việc giải nghĩa từ phong cảnh là những cảnh thiên nhiên, thường là đẹp, bày

ra trước mắt Đối tượng của bài văn tả phong cảnh là những cảnh đẹp trên quê hương

em hay ở địa phương khác: một dòng sông, một cánh đồng, một bãi biển, một cánh rừng,… để lại cho em nhiều ấn tượng nhất

Sau khi hiểu rõ về dạng văn đang học, tôi nhắc nhở học sinh đọc kĩ yêu cầu đề bài ít nhất 2 lần và gạch chân các từ khóa trong bài:

Ví dụ:

1 Tả một cảnh ao hồ, sông suối ở quê hương em hoặc ở nơi gia đình em sinh sống

2 Tả một cảnh biển đảo em đã thấy tận mắt hoặc xem trên phim ảnh

Tiếp theo, tôi xây dựng các bước cụ thể để dẫn dắt học sinh viết được bài văn:

* Bước 1: Gợi ý và tạo hứng thú ban đầu

Đối với văn học, cho dù biết các quy trình để viết được đoạn văn, bài văn hoàn chỉnh thì yếu tố “cảm xúc” vẫn là vô cùng quan trọng Khi tạo dựng được cảm xúc tích cực, sự hứng thú với văn học thì cách hiện thực hóa các ý tưởng, hình ảnh trong đầu sẽ trở nên dễ dàng hơn Hiểu được điều đó nên khi xây dựng quy trình viết bài văn, đoạn văn tả phong cảnh, tôi chú trọng vào bước đầu tiên là bước gợi ý và tạo hứng thú ban đầu cho các em

Tôi đã giới thiệu, bắt đầu vào dạng văn này bằng cách cho học sinh xem tranh, ảnh và video về phong cảnh thiên nhiên (cảnh biển, cánh đồng, rừng, núi,…)

Ví dụ: Một số bức ảnh đẹp mà tôi sưu tầm được:

Một số hình ảnh, video khác được lưu tại “Kho học liệu Văn tả phong cảnh”

* Bước 2: Hướng dẫn học sinh quan sát có mục đích

Nhắc lại và hướng dẫn học sinh quan sát theo trình tự không gian (nhìn từ xa đến gần; từ cao xuống thấp; từ trái sang phải (hoặc ngược lại)) hoặc theo trình tự thời gian (Cảnh buổi sáng, trưa, chiều, tối; sự thay đổi theo mùa Chú ý các giác quan: Mắt - màu sắc, hình dáng; Tai - âm thanh; Mũi - mùi hương; Da - cảm giác (gió, nắng…))

Tổ chức cho học sinh quan sát thực tế tại các địa điểm công cộng, sân trường, hoặc qua video, hình ảnh về các danh lam thắng cảnh Sau mỗi buổi quan sát, học sinh được yêu cầu ghi chép lại những gì mình thấy và cảm nhận Các buổi thảo luận nhóm cũng được tổ chức để học sinh cùng nhau chia sẻ kinh nghiệm quan sát

Ví dụ:

Tôi phát “Phiếu quan sát cảnh vật” cho các em trước một ngày để các em chuẩn

bị Các em có thể quan sát trực tiếp hoặc quan sát trên hình ảnh, video,… để sẵn sàng hoàn thiện và chia sẻ với các bạn khác khi tới lớp

Sau đây là mẫu phiếu tôi thiết kế cho học sinh và một số mẫu phiếu khác được tôi lưu tại Kho học liệu:

https://drive.google.com/drive/u/1/my-drive

PHIẾU QUAN SÁT CHI TIẾT CẢNH VẬT – MẪU 1

Họ và tên học sinh: Lớp: Địa điểm quan sát:

Thời gian quan sát:

1 Tổng quan về cảnh vật (miêu tả chung)

Tên cảnh vật: Đặc điểm chính của cảnh vật: (Ví dụ: công viên, cánh đồng, bờ sông, ngọn núi, khu vườn ):

2 Thời điểm và điều kiện tự nhiên

Thời gian trong ngày: (Sáng, trưa, chiều, tối): Thời tiết: Trời nắng, mây, mưa, gió (nêu rõ loại thời tiết, ví dụ: nắng nhẹ, mưa phùn): Nhiệt độ (ấm, lạnh, nóng, mát):

Có gió không? (nếu có, hãy miêu tả mức độ, ví dụ: gió nhẹ, gió mát, gió

mạnh): Các hiện tượng thiên nhiên khác (nếu có, như cầu vồng, sương mù, sấm

……… Chi tiết nổi bật khác (nếu có): (Ví dụ: cây cổ thụ, con đường lát đá, cầu nhỏ bắc qua suối ):

b Âm thanh của cảnh vật

Âm thanh tự nhiên: (Ví dụ: tiếng gió thổi qua tán lá, tiếng suối chảy róc rách, tiếng sóng vỗ, tiếng chim hót ):

Âm thanh của con người (nếu có): (Ví dụ: tiếng người nói chuyện, tiếng trẻ

em chơi đùa, tiếng bước chân ):

Âm thanh của động vật (nếu có): (Ví dụ: tiếng chim, tiếng côn trùng, tiếng chó sủa ): ………

c Mùi hương của cảnh vật

Mùi của hoa, cây cỏ: (Ví dụ: mùi hương nhẹ nhàng của hoa cỏ dại, mùi lá cây tươi mát ): ……… Mùi từ nước (nếu có): (Ví dụ: mùi sông, mùi hồ, mùi nước mát lạnh ): Mùi từ con người (nếu có): (Ví dụ: mùi thức ăn từ các quán gần đó, mùi khói xe ): …… Các mùi đặc trưng khác (nếu có):

Từ ngữ miêu tả cảm xúc mà em có thể sử dụng trong bài văn:

5 Từ ngữ miêu tả mà em có thể sử dụng trong bài văn

(Em hãy liệt kê các từ ngữ miêu tả cảnh vật, âm thanh, màu sắc, mùi hương, cảm xúc mà em có thể sử dụng trong bài văn.)

Màu sắc:

Âm thanh: Mùi hương: Cảm xúc: Ghi chú thêm (nếu có):

* Bước 3: Hướng dẫn lập dàn ý

Nhấn mạnh bố cục 3 phần rõ ràng đối với bài văn:

- Mở bài: Giới thiệu chung về cảnh vật định tả (ở đâu, lúc nào, vì sao em tả)

- Thân bài: Miêu tả chi tiết cảnh vật:

+ Trình tự quan sát

+ Những đặc điểm nổi bật

+ Cảm nhận riêng của em

- Kết bài: Nêu cảm xúc, suy nghĩ của em về cảnh vật

Đối với dạng đề bài yêu cầu viết đoạn văn cũng tuân chủ nội dung gồm có 3 phần

Mở đầu – Triển khai – Kết thúc nhưng học sinh không cần tách riêng bố cục từng phần

Để giúp học sinh ghi nhớ, hệ thống hóa ý tưởng một cách trực quan và dễ hiểu, tôi hướng dẫn các em tạo sơ đồ tư duy với các nhánh chính bao gồm các yếu tố phong cảnh, từ đó phát triển thêm các chi tiết mô tả

Tôi đã sử dụng phần mềm MindMeister để thiết kế sơ đồ tư duy cho việc lập dàn

ý bài văn Ngoài ra, có thể khuyến khích học sinh sử dụng phần mềm hoặc tự thiết kế trên giấy để lập dàn ý cho bài văn của mình

Tôi hướng dẫn học sinh tạo sơ đồ tư duy từ đơn giản đến chi tiết để học sinh dễ tiếp cận đến đề bài Sơ đồ đơn giản, tôi dùng các câu văn khuyết đi các từ ngữ miêu

tả để học có thể điền từ vào rồi mới đến sơ đồ chi tiết Tất cả những sơ đồ này, học sinh có thể làm trực tuyến trên trang web của MindMeister hoặc giáo viên cũng có thể tải ảnh để học sinh tự viết sơ đồ trên giấy đối với học sinh khó tiếp cận với máy tính

Dàn bài sơ đồ tư duy chi tiết để hoàn thành bài văn:

https://mm.tt/app/map/3659696258?t=JyBnVc7BkN

* Bước 4: Hướng dẫn viết đoạn văn miêu tả

Sau khi hướng dẫn học sinh lập dàn ý sẽ sử dụng ngay dàn bài mà các em vừa lập để cho học sinh ứng dụng viết đoạn văn tả một chi tiết cụ thể (ví dụ: bầu trời lúc hoàng hôn, hàng cây bên đường…) Ngoài những câu văn tả chính, hướng dẫn học sinh cách sử dụng biện pháp tu từ để lồng ghép khiến câu văn sinh động: biện pháp so sánh (Bầu trời đỏ rực như tấm thảm lụa khổng lồ;…) hoặc biện pháp nhân hóa (Mặt trời từ từ nhô lên, mỉm cười với muôn loài;…) Lưu ý học sinh chọn từ ngữ gợi tả, tránh kể lể một cách khô khan

Ở bước này, tôi cho học sinh viết và gửi bài trên trang Padlet https://padlet.com/

để học sinh dễ dàng lưu trữ, xem lại khi cần và chỉnh sửa bài làm của mình

Bước 5: Hướng dẫn viết bài hoàn chỉnh

Dựa trên dàn ý đã lập và viết đoạn văn tả chi tiết, học sinh viết bài hoàn chỉnh Giáo viên sửa bài theo tiêu chí: đúng bố cục; diễn đạt rõ ràng, mạch lạc; có hình ảnh gợi tả, cảm xúc chân thành

* Bước 6: Chỉnh sửa và rút kinh nghiệm

Học sinh đọc bài cho nhóm/cả lớp nghe, nhận góp ý Giáo viên gợi ý sửa lỗi cụ thể (từ ngữ, câu văn, ý chưa rõ…) Cho học sinh viết lại đoạn/bài đã chỉnh sửa

* Bước 7: Tổ chức hoạt động trải nghiệm – sáng tạo

Sau các bước trên, các em học sinh đã tự hoàn chỉnh được bài văn/đoạn văn theo yêu cầu của đề bài Đến tiết Trả bài, tôi tổ chức các hoạt động trải nghiệm – sáng tạo để các em học sinh có năng khiếu có cơ hội chia sẻ những bài văn hay của mình, cũng là cơ hội các em học sinh còn hạn chế học hỏi qua những lời văn hay của các bạn trong lớp

Các hoạt động trải nghiệm – sáng tạo cố thể tổ chức cho học sinh như: thi viết

“Bài văn tả cảnh hay nhất”; làm báo tường với chủ đề thiên nhiên; dựng tiểu phẩm, đọc diễn cảm bài viết; gắn bài văn đẹp lên bảng tin lớp/hội thi;…

Cuối cùng, sau khi xây dựng các bước thực hiện để giáo viên nắm rõ quy trình, tôi sẽ tổng kết lại các bước cho học sinh bằng Sơ đồ 5 bước viết bài văn tả phong cảnh cho học sinh dưới dạng sơ đồ tư duy rồi in khổ lớn và dán vào góc học tập ở cuối lớp cho học sinh dễ dàng theo dõi

Ví dụ: Dưới đây là một số bài viết hay đã được đăng trên Bảng tin của lớp

Bài viết của bạn Nguyễn Thị Thanh Huyền được đăng trên bảng tin của lớp