Nêu tên một Đề tài thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, xác Định Đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu, Đối tượng khảo sát, mục tiêu nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu,

- Sự du nhập của văn hóa phương Tây cũng đã làm thay đổi nhận thức về thờ cúng tổ tiên, khi mà những giá trị văn hóa phương Tây có thể đã gây ảnh hưởng đến cách nhìn nhận và thực hành c

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

7 Khái niệm trung tâm

- Áp lực điểm số: Sự căng thẳng do yêu cầu đạt điểm cao từ gia đình, giáo viên và xã hội

- Sức khỏe tâm lý: Bao gồm mức độ lo âu, stress, tự tin, động lực học tập

- Phản ánh quan niệm về đạo hiếu và truyền thống "uống nước nhớ nguồn", một trong những giá trị cốt lõi của dân tộc Việt Nam Đạo

hiếu không chỉ là tình cảm gia đình mà còn thể hiện sự tôn trọng, biết

ơn đối với những thế hệ đi trước đã đóng góp cho sự tồn tại và phát triển của cộng đồng, của quốc gia Truyền thống "uống nước nhớ

nguồn" giúp người Việt duy trì mối quan hệ gắn bó với cội nguồn, đồng thời nhắc nhở thế hệ hiện tại và tương lai về nghĩa vụ đối với tổ tiên

- Gắn liền với đời sống tâm linh, phong tục, và bản sắc văn hóa dân tộc Văn hóa thờ cúng tổ tiên không chỉ là một phần của đời sống tâm linh

mà còn là một yếu tố quan trọng trong các nghi lễ, lễ hội truyền thống, phản ánh sự đa dạng và đặc sắc trong văn hóa dân tộc Những nghi thức thờ cúng tổ tiên không chỉ thể hiện lòng thành kính mà còn là sự kết nối giữa con người với thiên nhiên, vũ trụ, qua đó tạo nên một phần không thể thiếu trong bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

- Sự thay đổi trong lối sống hiện đại đã ảnh hưởng không nhỏ đến hình thức và ý nghĩa của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Trong xã hội ngày càng phát triển và hội nhập, nhiều nghi lễ và phong tục truyền thống đã dần bị mai một, trong khi những yếu tố như thời gian, không gian, và

sự thay đổi trong nhịp sống cũng khiến cho việc thực hiện các nghi lễ trở nên khó khăn hơn

- Một số giá trị truyền thống bị mai một, không còn được chú trọng như trước, do ảnh hưởng của cuộc sống hiện đại và xu hướng phát triển công nghệ Điều này dẫn đến việc thiếu sự truyền dạy các giá trị này cho các thế hệ trẻ

- Sự du nhập của văn hóa phương Tây cũng đã làm thay đổi nhận thức

về thờ cúng tổ tiên, khi mà những giá trị văn hóa phương Tây có thể đã gây ảnh hưởng đến cách nhìn nhận và thực hành các tín ngưỡng truyền thống của người Việt Một số người trẻ ngày nay không còn hiểu đầy

đủ về ý nghĩa thiêng liêng của nghi lễ này, dẫn đến việc thực hành bị lỏng lẻo, thậm chí xa rời

- Nghiên cứu này sẽ góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, nhằm đảm bảo rằng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên không bị mai một trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay Đây

là một bước đi quan trọng trong việc gìn giữ những giá trị tinh thần quý báu của dân tộc Việt

- Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng sẽ đưa ra các giải pháp nhằm duy trì và phát triển tín ngưỡng này, đặc biệt trong môi trường xã hội hiện đại, nơi mà các giá trị truyền thống đang phải đối mặt với những thách thức

từ sự thay đổi xã hội và sự xâm nhập của các yếu tố văn hóa khác Các giải pháp này có thể bao gồm việc giáo dục cộng đồng, tái thiết các nghi lễ thờ cúng tổ tiên sao cho phù hợp với xu thế phát triển hiện đại

mà vẫn giữ được nét truyền thống

2 Tình hình nghiên cứu

2.1 Nghiên cứu trong nước

- Nhiều học giả Việt Nam đã nghiên cứu về văn hóa thờ cúng tổ tiên trong

bối cảnh truyền thống và hiện đại, tiêu biểu như:

+ Nguyễn Duy Hinh (1996) trong cuốn Tín ngưỡng, tôn giáo Việt Nam

đã phân tích tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên như một phần của tâm thức người Việt, nhấn mạnh vai trò của nó trong đời sống tinh thần

+ Nguyễn Văn Huy (2003) với nghiên cứu về "Văn hóa tâm linh và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt", trong đó nhấn mạnh đến giá trị đạo đức và ý nghĩa xã hội của phong tục này

+ Phan Ngọc (2004) trong Bản sắc văn hóa Việt Nam đã bàn về ý nghĩa văn hóa và sự khác biệt giữa thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam so với các

nước Đông Á

2.2 Nghiên cứu quốc tế

- Các nghiên cứu quốc tế cũng đề cập đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt trong bối cảnh rộng hơn, đặc biệt là so sánh với các nền văn hóa Đông Á: Maurice Freedman (1979) trong nghiên cứu về “Ancestor Worship in East Asia” đã phân tích đặc điểm chung và riêng của thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam, Trung Quốc và Hàn Quốc

- Philip Taylor (2007) với nghiên cứu về "Modernity and traditionalization of Ancestor Worship in Vietnam" đã chỉ ra sự biến đổi của tín ngưỡng này trong quá trình hiện đại hóa

Re Gisele Bousquet (2015) trong Urbanization in Vietnam đã bàn về sự thay đổi của thờ cúng tổ tiên trong bối cảnh di cư và đô thị hóa

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

3.1.1 Mục tiêu tổng quát

- Phân tích đặc điểm, vai trò và ý nghĩa của văn hóa thờ cúng tổ tiên

trong xã hội Việt Nam hiện nay

- Đánh giá sự biến đổi của tín ngưỡng này trong bối cảnh hiện đại, đặc

biệt là dưới tác động của đô thị hóa và hội nhập văn hóa

- Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị của tín ngưỡng thờ cúng

- Phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi của tín ngưỡng

này, bao gồm tác động của công nghệ, kinh tế và lối sống hiện đại

- Đưa ra các kiến nghị nhằm bảo tồn và phát huy văn hóa thờ cúng tổ

tiên trong xã hội đương đại

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.2.1 Tổng quan tài liệu và cơ sở lý luận

- Nghiên cứu các công trình trước đây về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

- Hệ thống hóa các khái niệm và lý thuyết liên quan đến tín ngưỡng

- Đưa ra các khuyến nghị nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của thờ cúng

tổ tiên trong xã hội hiện đại

4 Đối tượng khảo sát:

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Văn hóa thờ cúng tổ tiên người dân Việt Nam hiện nay

4.2 Đối tượng khảo sát

4.2.1 Các gia đình truyền thống và gia đình hiện đại

- Nghiên cứu cách thực hành thờ cúng trong gia đình có truyền thống lâu đời so với gia đình trẻ ở thành phố

4.2.2 Các nhà thờ họ, đình, đền có liên quan đến thờ cúng tổ tiên

- Nghiên cứu về vai trò của các nhà thờ họ trong việc duy trì tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

- Khảo sát các đền thờ có gắn với việc thờ cúng tổ tiên của cộng đồng, dòng họ

4.2.3 Nhóm người cao tuổi và người trẻ tuổi

- Nghiên cứu sự khác biệt trong nhận thức và thực hành thờ cúng tổ

tiên giữa các thế hệ

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu (phân tích – tổng hợp tư liệu thứ cấp)

- Thu thập và phân tích các nghiên cứu trước đây về văn hóa thờ cúng

tổ tiên tại Việt Nam

- Đọc các sách, bài báo, công trình nghiên cứu liên quan đến tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên từ góc độ lịch sử, văn hóa, tôn giáo

5.2 Phương pháp khảo sát thực tế (định tính và định lượng)

- Tiến hành phỏng vấn sâu với các bậc cao niên, nhà nghiên cứu văn hóa, sư trụ trì, thầy cúng để hiểu rõ về sự biến đổi của tín ngưỡng này

- Tổ chức khảo sát bằng bảng hỏi với nhiều nhóm đối tượng (người cao tuổi, trung niên, thanh niên) để đánh giá mức độ thực hành tín ngưỡng

5.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

- So sánh văn hóa thờ cúng tổ tiên giữa các vùng miền khác nhau ở Việt Nam

- Đối chiếu sự khác biệt giữa thờ cúng tổ tiên của người Việt với một

số nước Đông Á có cùng truyền thống (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc)

6 Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

7 Đóng góp mới của đề tài

7.1 Cung cấp một cái nhìn cập nhật về thực trạng văn hóa thờ cúng tổ tiên

- Tổng hợp và phân tích thực trạng thờ cúng tổ tiên trong bối cảnh hiện đại, đặc biệt là sự thay đổi trong đời sống đô thị

7.2 Đánh giá nguyên nhân biến đổi và đề xuất giải pháp bảo tồn:

- Phân tích các yếu tố kinh tế, xã hội, công nghệ tác động đến thờ cúng

tổ tiên Đưa ra các giải pháp cụ thể để bảo tồn tín ngưỡng này trong đời sống hiện đại

7.3 Đóng góp cho nghiên cứu văn hóa và tôn giáo tại Việt Nam:

- Đề tài có thể trở thành tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử.

- Mở ra hướng nghiên cứu mới về sự giao thoa giữa tín ngưỡng truyền thống và xu hướng hiện đại

8 Kết cấu tổng thể của công trình

8.1 Mở đầu

- Lý do chọn đề tài

- Tình hình nghiên cứu

- Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu, đối tượng khảo sát

- Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu

- Phạm vi và giới hạn nghiên cứu

- Đóng góp mới cho đề tài

- Kết cấu tổng thể công trình khoa học

8.2 Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

- Khái niệm về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Lịch sử hình thành và phát triển

- Ý nghĩa văn hóa, xã hội, tâm linh của tín ngưỡng này

8.3 Chương 2: Thực trạng văn hóa thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam hiện nay:

- Các hình thức thờ cúng tổ tiên trong gia đình, dòng họ, cộng đồng

- Những thay đổi trong thực hành thờ cúng tổ tiên ở các vùng miền

- Ảnh hưởng của xã hội hiện đại đến tín ngưỡng này

8.4 Chương 3: Những vấn đề đặt ra trong văn hóa thờ cúng tổ tiên hiện nay:

- Sự mai một các giá trị truyền thống

- Biến đổi trong cách thức thờ cúng và nghi lễ

- Ảnh hưởng của toàn cầu hóa và lối sống hiện đại

8.5 Chương 4: Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị của văn hóa thờ cúng

tổ tiên

- Các biện pháp bảo tồn truyền thống thờ cúng tổ tiên

- Định hướng phát triển tín ngưỡng này trong xã hội hiện đại

8.6 Kết luận

- Tóm lược những phát hiện chính của nghiên cứu

- Đề xuất các chính sách và biện pháp nhằm bảo tồn tín ngưỡng thờ

cúng tổ tiên

PHẦN NỘI DUNG

1 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA THỜ CÚNG TỔ

TIÊN

1.1 Khái niệm về thờ cúng tổ tiên

- Phong tục thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam là tục lập bàn thờ người thân

đã chết ở nhà

- Hình thức thực hiện các hình thức lễ nghi, cúng bái nhằm thể hiện tấm lòng thành kính, đạo lý uống nước nhớ nguồn, biết ơn tổ tiên, ông

bà, cha mẹ đã sinh thành và gây dựng nên cuộc sống cho con cháu

- Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là quan niệm chuyển tải trong sự thờ cúng của hậu thế, hướng tới sự tồn tại của linh hồn tổ tiên và lập mối liên

hệ giữa người đã chết và người đang sống (cùng chung huyết thống)

1.2 Vai trò của thờ cúng tín ngưỡng trong đời sống của người Việt

- Thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn", lòng biết ơn đối với tổ tiên 1.3 Nguồn gốc và sự phát triển của tục thờ cúng tổ tiên

tộc, và vấn đề "dương danh hiển gia" được đề cao

Dương danh hiển gia: làm rạng danh dòng họ, gia đình; ca ngợi những người có tài năng, đức độ, lập được công trạng lớn, làm cho gia đình, dòng họ được vẻ vang, tiếng thơm lan xa

- Bắt nguồn từ niềm tin cho rằng linh hồn của người đã khuất vẫn còn hiện hữu trong thế giới này và ảnh hưởng đến đời sống của con cháu Người Việt cho rằng chết chưa phải là hết, tuy thể xác tiêu tan nhưng linh hồn bất diệt và thường ngự trên bàn thờ để gần gũi, giúp đỡ con cháu

1.3.2 Sự phát triển tục thờ cúng tổ tiên:

- Thời kỳ đồ đá (văn hóa Đông Sơn):

+ Khi xã hội phát triển, ý thức về dòng họ và huyết thống ngày càng được củng cố

+ Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên cũng dần trở thành một hình thức thể hiện sự gắn kết và đoàn kết trong cộng đồng

+ Dần dần xuất hiện các hình thức phức tạp hơn như việc xây mồ, sử dụng các đồ tế, thực hiện các nghi lễ…

- Thời kỳ phong kiến:

+ Nho giáo du nhập vào Việt Nam đã góp phần hệ thống hóa và củng

cố tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

+ Đạo hiếu được đề cao, việc thờ cúng tổ tiên trở thành một nghĩa vụ thiêng liêng của con cháu

+ Các nghi lễ thờ cúng được chuẩn hóa, thể hiện sự tôn kính và biết

ơn đối với tổ tiên

- Thời kỳ hiện đại:

+ Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên vẫn được duy trì trong đời sống tinh thần của người Việt Nam

+ Các hình thức và nghi lễ có sự thay đổi, phù hợp với điều kiện sống

và quan niệm hiện đại

+ Việc bảo tồn và phát huy giá trị của tín ngưỡng này cũng được chú trọng, nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc

2 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VĂN HÓA THỜ CÚNG TỔ TIÊN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 Những nét đặc trưng của thờ cúng tổ tiên ở từng vùng miền

2.1.1 Miền Bắc: Nét trang nghiêm và nghi thức truyền thống

- Ở miền Bắc, văn hóa thờ cúng tổ tiên đặc biệt chú trọng vào lễ nghi

và sự trang trọng Bàn thờ gia tiên thường được bài trí tỉ mỉ, đầy đủ các vật dụng thờ cúng như bát hương, đèn nến, mâm bồng, và hoành phi câu đối

- Việc thờ cúng không chỉ là hành động cá nhân mà còn thể hiện sự kết nối dòng tộc, với nhiều dòng họ duy trì nhà thờ tổ riêng Các nghi lễ diễn ra với tính nghi thức cao, thể hiện sự thành kính và tôn nghiêm Đặc biệt, vào các dịp lễ Tết, nhất là Tết Nguyên Đán, việc thờ cúng

tổ tiên được coi trọng hơn bao giờ hết, thể hiện qua những mâm cỗ đầy đủ và sự trang nghiêm trong không gian thờ cúng

2.1.2 Miền Trung: Ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ cúng dòng họ, làng xã

- Ở miền Trung, văn hóa thờ cúng tổ tiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của tín ngưỡng dòng họ và làng xã, thể hiện qua việc coi trọng thờ cúng

tổ tiên theo dòng họ với các nhà thờ tổ riêng và nghi lễ chung vào dịp

lễ Tết, giỗ chạp, cũng như việc thờ cúng các vị thần linh, thành hoàng làng tại đình làng

- Việc thờ cúng ở miền Trung mang nặng tính tâm linh, thể hiện qua các lễ nghi cầu kỳ và việc mời thầy cúng trong các dịp lễ lớn, phản ánh sự kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian và tâm linh, với mong muốn cầu bình an, may mắn và sự che chở của tổ tiên

2.1.3 Miền Nam: Đơn giản hóa lễ nghi nhưng vẫn giữ được giá trị tâm

linh

- Ở miền Nam, văn hóa thờ cúng tổ tiên nổi bật với sự đơn giản hóa lễ nghi nhưng vẫn giữ được giá trị tâm linh sâu sắc Bàn thờ gia tiên thường được bài trí gọn gàng, các nghi lễ diễn ra không quá cầu kỳ, thể hiện sự coi trọng lòng thành kính qua những hành động thiết thực như chăm sóc bàn thờ, dâng cúng những món ăn đơn giản mà ý nghĩa

- Dù giản dị, người dân miền Nam vẫn giữ gìn giá trị tâm linh, coi thờ cúng là cách thể hiện lòng biết ơn, tưởng nhớ và cầu mong sự phù hộ của tổ tiên Trong những dịp giỗ chạp, họ thường tổ chức bữa cơm gia đình ấm cúng, thể hiện sự gắn kết và tình cảm gia đình, phản ánh lối sống phóng khoáng và thực tiễn của người dân nơi đây

2.2 Nghi lễ và các nghi thức quan trọng

- Trong xã hội hiện đại, dù có nhiều thay đổi về lối sống và quan niệm, văn hóa thờ cúng tổ tiên vẫn giữ một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt

- Các nghi lễ và nghi thức như cúng giỗ, Tết Nguyên Đán, Thanh minh,

Vu lan vẫn được duy trì và thực hiện một cách trang trọng, thể hiện

sự tôn kính và tưởng nhớ của con cháu đối với tổ tiên:

+ Văn hóa thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam thể hiện qua nhiều nghi lễ và nghi thức quan trọng, trong đó cúng giỗ là nghi lễ quan trọng nhất, thể hiện lòng thành kính và tưởng nhớ của con cháu đối với tổ tiên đã khuất Vào ngày giỗ, gia đình chuẩn bị mâm cỗ thịnh soạn với các món ăn truyền thống, thể hiện sự chu đáo và lòng biết ơn Con cháu

tề tựu đông đủ, cùng nhau ôn lại những kỷ niệm về người đã khuất, truyền đạt những giá trị và truyền thống tốt đẹp của gia đình Đây là dịp để gắn kết tình cảm gia đình và duy trì sợi dây liên kết giữa các thế hệ

+ Tết Nguyên Đán là dịp lễ lớn nhất trong năm, là thời điểm để con cháu bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên Vào đêm giao thừa, các gia đình thực hiện lễ cúng tổ tiên, mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu Trong những ngày Tết, con cháu đến thăm viếng và thắp hương tại bàn thờ tổ tiên, cầu mong sự phù hộ và may mắn cho gia đình Bàn thờ ngày Tết được trang hoàng lộng lẫy, thể hiện sự tôn kính và lòng thành của con cháu

+ Lễ Thanh minh là dịp để con cháu tảo mộ, dọn dẹp và sửa sang phần

mộ của tổ tiên Đây là hành động thể hiện lòng hiếu thảo và sự quan tâm đến nơi an nghỉ của người đã khuất Sau khi tảo mộ, các gia đình làm lễ cúng tại mộ, tưởng nhớ và cầu mong sự phù hộ của tổ tiên Lễ Thanh minh không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là dịp để con cháu gắn kết tình cảm gia đình và dòng họ

+ Lễ Vu lan là dịp để con cháu báo hiếu cha mẹ, tổ tiên Trong dịp này, người dân đến chùa cầu siêu cho cha mẹ, tổ tiên đã khuất, thể