Nguyên nhân...51 Trong cuốn sách Ngôn ngữ báo chí của tác giả Vũ Quang Hào xuất bản năm 2012 có trích dẫn câu nói của Giáo sư Giôn Hô-hen-béc, Đại học Báo chí Cô-lum bia như sau: Không
CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ CHUẨN MỰC NGÔN NGỮ BÁO CHÍ
KHẢO SÁT NHỮNG LỖI THƯỜNG GẶP VỀ CHUẨN MỰC NGÔN NGỮ TRÊN BÁO CHÍ
Báo truyền hình
Trong tập 28 chương trình Vua Tiếng Việt, phát sóng vào ngày 14/4/2023 trên VTV3, người chơi Đỗ Văn Tăng đã được Ban Tổ chức đặt câu hỏi về việc lựa chọn giữa hai từ "trậm trễ" và "chậm chễ".
“chậm chễ” và người dẫn chương trình là MC Xuân Bắc khẳng định đáp án của người chơi là đúng
Nhiều khán giả phản ánh rằng ban tổ chức đã mắc lỗi chính tả trong câu hỏi, vì trong tiếng Việt không tồn tại từ "trậm trễ" hay "chậm chễ", mà chỉ có từ "trễ".
=> Lỗi chính tả, sai trên phương diện chữ viết (quy tắc phân biệt các phụ âm và nguyên âm dễ nhầm lẫn)
Trong tập 10 mùa 3 của chương trình “Chọn ai đây”, phát sóng trên kênh HTV7 vào ngày 13/3/2022, một câu hỏi đã gây chú ý khi hỏi về video ca nhạc xác lập kỷ lục Guinness thế giới vào năm 2021 Tuy nhiên, khán giả đã phát hiện chương trình viết sai chính tả từ “Guinness” thành “Giunness”.
=> Lỗi chính tả, sai trên phương diện chữ viết
Trong bản tin Tài chính - Kinh doanh sáng 17/8/2020, phát sóng trên VTV1, biên tập viên gọi người bán hàng rong là "sống ký sinh trùng" trên đường phố
Dịch COVID-19 đã làm cho các con phố du lịch tại TP.HCM, vốn chủ yếu phục vụ khách nước ngoài, trở nên vắng vẻ Sự suy giảm sức sống của những con phố này đặt ra câu hỏi về tương lai của những gánh hàng rong, thường được coi là sinh kế của những người sống nhờ vào hoạt động du lịch.
Nhiều khán giả đã bày tỏ sự không đồng tình với cách biên tập viên so sánh những người bán hàng rong với việc sống ký sinh trên phố, cho rằng điều này không chỉ sai về ngữ pháp mà còn không chính xác về mặt từ vựng.
Biên tập viên chỉ ra rằng câu “người gánh hàng rong sống ký sinh trùng trên đường phố” sai ngữ pháp Cụ thể, “sống” là động từ và “ký sinh trùng” là danh từ, do đó, để diễn đạt đúng, cần nói “sống như ký sinh trùng” thay vì “sống ký sinh trùng”.
Biên tập viên đã sử dụng từ "ký sinh trùng" một cách ẩn dụ trong bản tin, nhưng lựa chọn từ ngữ này không chính xác Người bán hàng rong, với sức lao động của mình, không thể được coi là ký sinh trên đường phố.
Thuật ngữ "ký sinh trùng" thường mang ý nghĩa tiêu cực khi ám chỉ những người sống dựa vào người khác, điều này có thể gây xúc phạm đến những người bán hàng rong Quan điểm này không phù hợp với chính sách của Đảng và Nhà nước về các loại hình kinh tế, vì vậy cần nhìn nhận đúng đắn vai trò của họ trong xã hội.
Bản tin trưa 6/8/2021 của Chuyển động 24h, Đài Truyền hình Việt Nam, thu hút sự quan tâm lớn với chủ đề phòng chống dịch Covid-19 Biên tập viên Hữu Trí đã khéo léo sử dụng hình ảnh tháp để minh họa cho nội dung, làm nổi bật những nỗ lực trong công tác phòng chống dịch bệnh.
Tại TP.HCM, có 5 tầng điều trị bệnh nhân, tuy nhiên, một vấn đề đáng chú ý là tất cả các từ "triệu chứng" đều bị viết sai thành "triệu trứng" Điều này cần được điều chỉnh để đảm bảo tính chính xác trong thông tin y tế.
=> Lỗi chính tả, sai trên phương diện chữ viết (quy tắc phân biệt các phụ âm và nguyên âm dễ nhầm lẫn)
Chương trình “Hitech - Công nghệ tương lai” phát sóng trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam vào lúc 20h35 hàng ngày Tuy nhiên, việc sử dụng từ “hitech” trong tiêu đề có thể gây khó hiểu cho một số đối tượng công chúng, đặc biệt là người lớn tuổi và những người có trình độ Tiếng Anh hạn chế.
Trong chương trình “Bản tin 9h” phát sóng trên kênh VTC1 vào ngày 29/4/2024, đã có một tin tức quan trọng về việc dừng tìm kiếm nạn nhân mất tích trong vụ chìm sà lan trên biển Tuy nhiên, tin này đã mắc lỗi chính tả khi viết “sà lan” thành “xà lan”.
Sà lan là phương tiện vận chuyển lớn, có đáy phẳng và thành thấp, chuyên chở hàng hóa trên kênh, sông hoặc biển, đặc biệt là các mặt hàng như cát, than, dầu mỏ và hàng hóa cỡ lớn mà không thể di chuyển bằng đường bộ.
Trong từ điển Tiếng Việt không hề có từ xà lan, chính vì vậy mà đây là từ không đúng
=> Lỗi chính tả, sai trên phương diện chữ viết (quy tắc phân biệt các phụ âm và nguyên âm dễ nhầm lẫn)
Trong chương trình “Nhà đất & Đầu tư” phát sóng trên Đài Hà Nội - HTV ngày 8/5/2024 có phóng sự “Nguồn cung condotel chủ yếu là hàng tồn kho” Từ
"Condotel" là từ viết tắt của "condo" và "hotel", có nghĩa là khách sạn căn hộ hay căn hộ khách sạn Thuật ngữ này thường được hiểu rõ hơn bởi những người trong ngành bất động sản, nhưng có thể không quen thuộc với đại đa số công chúng.
Trong chương trình “Chuyển động 24h” phát sóng ngày 15/7/2023 trên kênh VTV1, phóng sự về việc BTV Thuỵ Vân tham gia tập luyện cùng đội tuyển bóng chuyền đã gây chú ý khi ghi sai vị trí của vận động viên Thanh Thuý, từ “chủ công” thành “thủ công”.
NGUYÊN NHÂN VÀ GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC LỖI SAI
Giải pháp
3.2.1 Nâng cao nhận thức về việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt
Tiếng Việt, với nguồn gốc bản địa, được cha ông sáng tạo và gìn giữ, đã trở thành hồn cốt của dân tộc qua các triều đại lịch sử Người Việt không ngừng cải tiến tiếng nói, khiến nó ngày càng phong phú và đẹp đẽ, là niềm tự hào trước bạn bè quốc tế Để có được hệ thống quy tắc tiếng Việt như hiện nay, chúng ta đã trải qua nhiều lần cải tiến về phát âm, chính tả, ngữ pháp và phong cách ngôn ngữ Việc bảo tồn và phát triển tiếng Việt là trách nhiệm của mỗi người, đặc biệt là những người làm báo, bởi tiếng Việt không chỉ là ngôn ngữ mà còn là tài sản quốc gia, cần được sử dụng theo các chuẩn mực quy định.
Việc quy định sử dụng tiếng Việt theo chuẩn mực là trách nhiệm của Nhà nước, không ai có quyền thay đổi Cải tiến và sáng tạo trong ngôn ngữ là cần thiết, nhưng không được làm biến đổi hoàn toàn hình thức của tiếng Việt, tránh gây xáo trộn tâm lý cho người dân Do đó, việc thiết lập các quy tắc nói và viết tiếng Việt là rất quan trọng.
Việc nâng cao nhận thức về vai trò giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt là trách nhiệm của mỗi công dân, đặc biệt là những người làm báo chí truyền thông Sự cải tiến và sáng tạo tiếng Việt là cần thiết để phù hợp với đặc thù của từng ngành nghề, như việc sử dụng tiếng Việt không dấu, viết tắt và các ký hiệu đặc thù trong công nghệ thông tin và khoa học Tuy nhiên, quá trình này không phải là điều dễ dàng mà cần thời gian học tập từ khi bắt đầu nói và viết cho đến khi thành thạo.
3.2.2 Nâng cao hiểu biết về ngôn ngữ báo chí
Việc viết và nói đúng tiếng Việt trên báo chí và các phương tiện thông tin đại chúng là cần thiết để gần gũi hơn với công chúng và bảo tồn sự trong sáng của ngôn ngữ Mỗi nhà báo cần nâng cao ý thức sử dụng tiếng mẹ đẻ một cách chính xác và hiệu quả, nắm vững kiến thức về âm, từ vựng, ngữ pháp và phong cách Học tập có thể diễn ra qua trường lớp hoặc tự học, nhưng kết quả cuối cùng phải là khả năng nói và viết đúng Những lỗi đơn giản có thể xảy ra nếu không được trang bị kiến thức, như việc ngắt đoạn không hợp lý trong ngôn ngữ Đặc biệt, các vấn đề ngữ pháp phức tạp cần thời gian và công sức để nghiên cứu, nhằm làm chủ ngôn từ trong hoạt động báo chí.
Mỗi nhà báo cần trau dồi và mở rộng vốn từ vựng trong lĩnh vực của mình Đối với nhà báo làm trong lĩnh vực chính trị, ngôn ngữ và văn phong cần mang tính chính luận, chú trọng sử dụng từ ngữ cẩn thận để tránh những từ nhạy cảm hoặc không rõ ràng, nhằm đảm bảo quan điểm chính trị được truyền tải một cách rõ ràng Trong khi đó, đối với nhà báo chuyên về văn hóa - xã hội, cần sử dụng từ ngữ dễ hiểu và hạn chế thuật ngữ chuyên ngành để khán giả có thể dễ dàng tiếp nhận thông điệp mà họ muốn truyền đạt.
Các cơ sở giáo dục chuyên ngành Báo chí cần tích hợp môn Ngôn ngữ báo chí vào chương trình giảng dạy để tạo nền tảng vững chắc cho các nhà báo tương lai Môn học này không chỉ giúp sinh viên nắm vững ngôn ngữ và văn phong mà còn rèn luyện đạo đức nghề nghiệp Ngoài ra, sinh viên cũng nên chủ động học hỏi từ giảng viên và các thế hệ đi trước để trang bị cho mình những kỹ năng và kinh nghiệm cần thiết.
3.2.3 Cẩn trọng trong quá trình biên tập và xuất bản
Để viết một bài viết chất lượng, tác giả cần có tư duy rõ ràng và logic, đồng thời đảm bảo thông tin chính xác và chọn lọc từ ngữ phù hợp với chuẩn mực ngôn ngữ Nên tránh sử dụng những từ ngữ mơ hồ hoặc tối nghĩa để không gây hiểu nhầm cho người đọc Ngoài ra, cần phân định rõ ràng các ngữ đoạn bằng dấu câu, từ quan hệ và tách câu để tránh sự mơ hồ về cấu trúc ngữ pháp.
Để nâng cao chất lượng báo chí trong bối cảnh thông tin ngày càng phong phú và độc giả ngày càng thông thái, người viết cần liên tục rèn luyện kỹ năng viết và mở rộng vốn từ vựng nhằm tránh những sai sót đáng tiếc Bên cạnh đó, các tòa soạn cần thận trọng trong việc đăng tải thông tin, tiến hành rà soát kỹ lưỡng để phát hiện và khắc phục kịp thời những vấn đề hoặc lỗi quan trọng Đồng thời, tòa soạn cũng nên áp dụng các biện pháp nghiêm khắc hơn đối với những sai phạm trong quá trình làm việc của phóng viên.
3.2.4 Xây dựng môi trường báo chí trong sáng, mẫu mực
Gần đây, cùng với sự phát triển của các mạng xã hội, mọi vấn đề thời sự
Ngôn ngữ báo chí ngày càng ảnh hưởng mạnh mẽ đến ngôn ngữ toàn dân, phản ánh sự thay đổi của thực tế cuộc sống Việc điều chỉnh và chuẩn hóa ngôn ngữ báo chí là nhiệm vụ quan trọng trong công cuộc chuẩn hóa tiếng Việt hiện nay.
Việc hạn chế sử dụng từ lóng và từ ngữ vay mượn từ nước ngoài trong báo chí tiếng Việt là rất cần thiết, bởi hiện nay, những từ này xuất hiện với mật độ dày đặc và thường được sử dụng một cách tùy tiện Nhiều khi, độc giả phải tra cứu từ điển hoặc tìm kiếm trên Google để hiểu nội dung bài viết của các nhà báo Một số nhà báo có thể cho rằng việc dùng từ vay mượn giúp phong phú hóa ngôn ngữ, nhưng thực tế là họ có thể không hiểu rõ ý nghĩa của chúng và chỉ đang chạy theo xu hướng Việc sử dụng sai từ vay mượn không chỉ làm giảm hiệu quả truyền đạt mà còn ảnh hưởng đến uy tín của tác giả và cơ quan báo chí, khiến người đọc có ấn tượng rằng tác giả "sính chữ ngoại".
Việc sử dụng chữ viết đúng chuẩn mực không có nghĩa là từ chối sự sáng tạo cá nhân Tuy nhiên, các sáng tác này cần tuân thủ những quy tắc nhất định Chẳng hạn, khi tạo ra từ mới, cần phải đảm bảo tính hợp lý và dễ hiểu cho người đọc.
Sự sáng tạo của nhà báo không chỉ thể hiện qua khả năng sử dụng từ ngữ có liên quan về âm thanh và ý nghĩa, mà còn phải được xây dựng trên nền tảng đạo đức nghề nghiệp và ý thức công dân cao cả Tính sáng tạo này không chỉ góp phần hình thành nhân cách và uy tín của nhà báo, mà còn tạo nên “thương hiệu” của họ trong lòng công chúng Điều này không chỉ nâng cao chất lượng các ấn phẩm của tòa soạn mà còn thúc đẩy sự phát triển lành mạnh và tiến bộ của cơ quan báo chí.
Nhà báo và những người làm truyền thông cần có vốn ngoại ngữ tốt, đặc biệt trong bối cảnh giao lưu quốc tế hiện nay Việc tiếp thu giá trị của ngôn ngữ nước ngoài không chỉ giúp hoàn thiện tiếng mẹ đẻ mà còn nâng cao tính chính xác và khoa học trong cách sử dụng tiếng Việt Hiểu biết về các ngôn ngữ như Anh, Pháp, Nga giúp nhà báo diễn đạt một cách khúc chiết, mạch lạc, tránh sự dài dòng không cần thiết, từ đó góp phần bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt Để duy trì môi trường báo chí chuẩn mực, nhà báo nên hạn chế sử dụng từ ngữ giật gân như “sốc khi”, “choáng ngợp”, hay “cái kết bất ngờ”, vì chúng không phù hợp với phong cách ngôn ngữ báo chí và làm giảm tôn nghiêm của nghề.
Bài viết trên Vnexpress sử dụng từ ngữ gây chú ý như “hét lên” và “kinh hãi” trong tiêu đề để thu hút sự tò mò của độc giả Nhiều trang báo mạng và tin điện tử hiện nay cũng đăng tải các bài viết chưa được kiểm chứng, sử dụng ngôn từ giật tít nhằm câu view Điều này cho thấy môi trường báo chí truyền thông cần được sàng lọc, và vai trò của nhà báo là rất quan trọng trong việc xây dựng một môi trường báo chí trong sáng và chuẩn mực.
3.2.5 Nâng cao đạo đức nhà báo
Trước những thách thức của xã hội hiện đại, một số nhà báo đã vi phạm chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, thể hiện qua việc thiếu trách nhiệm trong việc kiểm tra và giám sát thông tin Họ đã cung cấp thông tin sai sự thật, thổi phồng hoặc bóp méo sự thật, cũng như đưa tin giật gân để thu hút sự chú ý Những sai phạm này có thể do vô tình do năng lực tác nghiệp kém, nhưng cũng có trường hợp cố ý vi phạm đạo đức, dẫn đến việc làm mai một hình ảnh của nghề báo và đánh mất niềm tin của công chúng vào báo chí.