TIỂU LUẬN: ĐẶC ĐIỂM CỦA Ý THỨC XÃ HỘI TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM, Ý NGHĨA TRONG ĐẤU TRANH TƯ TƯỞNG, LÝ LUẬN HIỆN NAY

TIỂU LUẬN: ĐẶC ĐIỂM CỦA Ý THỨC XÃ HỘI TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM, Ý NGHĨA TRONG ĐẤU TRANH TƯ TƯỞNG, LÝ LUẬN HIỆN NAY

MỤC LỤC

Trang

I THỜI KỲ QUÁ ĐỘ VÀ Ý THỨC XÃ HỘI TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

3

1 Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa

xã hội ở Việt Nam

3

2 Ý thức xã hội và đặc điểm ý thức xã hội trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

7

II ĐẶC ĐIỂM CỦA CUỘC ĐẤU TRANH TƯ TƯỞNG, LÝ LUẬN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

10

1 Điều kiện, nội dung, tính chất của đấu tranh tư tưởng, lý luận ở

nước ta hiện nay

10

2 Định hướng và nhiệm vụ của công tác tư tưởng, lý luận ở nước ta

hiện nay

13

MỞ ĐẦU

Do tính thường lạc hậu của ý thức xã hội so với tồn tại xã hội quy định nên trong thời kỳ quá độ lên lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta, tư tưởng của xã hội cũ vẫn nặng nề Những tư tưởng này biểu hiện ở tâm lý, nếp nghĩ của những người sản xuất nhỏ vẫn còn khá phổ biến Mặc dù công cuộc cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới - xã hội chủ nghĩa đã qua nhiều thập niên, nhưng

do sức ỳ của thói quen, tập quán, nếp nghĩ của mỗi người dân mà nó vẫn tồn tại, thậm chí lâu dài Sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội luôn đặt ra nhiệm

vụ phải cải tạo tư tưởng cũ để phát triển ý thức xã hội xã hội chủ nghĩa

Sự phát triển kinh tế tư bản tư nhân trong kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở nước ta làm cho tư tưởng tư sản vẫn có cơ sở tồn tại, phát triển Trong chiến lược chống phá cách mạng Việt Nam, phá hoại về tư tường luôn được chủ nghĩa đế quốc chú trọng và đầu tư về mọi mặt Chúng dùng nhiều thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt làm chệch hướng xã hội chù nghĩa trên lĩnh vực tư tưởng, để từng bước chuyển hoá và tự chuyển hoá chế độ chính trị ở nước ta

Trong phạm vi bài tiểu luận sẽ làm rõ hơn đặc điểm của ý thức xã hội trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam và ý nghĩa trong đấu tranh tư tưởng, lý luận hiện nay

I THỜI KỲ QUÁ ĐỘ VÀ Ý THỨC XÃ HỘI TRONG THỜI KỲ

QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

1 Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

a) Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ cải biến cách mạng sâu sắc toàn bộ các lĩnh vực đời sống của xã hội, tạo ra những tiền đề vật chất và tinh thần cần thiết để hình thành một xã hội mà trong đó những nguyên tắc căn bản của xã hội xã hội chủ nghĩa sẽ được thực hiện Thời kỳ này bắt đầu

từ khi giai cấp công nhân giành được chính quyền nhà nước cho đến khi chủ nghĩa xã hội đã tạo ra được những cơ sở của mình trong các lãnh vực của đời sống xã hội Xét về bản chất, mục tiêu nhất quán của các chế độ xã hội từ khi

có Đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo thì thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội nằm trong giai đoạn thấp của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ

nghĩa

b) Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở mỗi nước có những nét đặc thù đo điều kiện lịch sử cụ thể đất nước đó Dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản, giai cấp công nhân và nhân dân lao động nước ta đã vận dụng nguyên lý phổ biến của chủ nghĩa Mác-Lênin về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể của Việt Nam, phù hợp với đặc điểm và truyền thống quý báu của nước ta đồng thời tận dụng các ưu thế của thời đại để định ra mục tiêu tổng quát, phương hướng và bước đi thích hợp nhằm thực hiện thành công bước quá

độ đi lên chủ nghĩa xã hội

Xuất phát từ một nước nông nghiệp có nền kinh tế lạc hậu, Đảng đã xác định con đường phát triển đất nước quá độ lên chủ nghĩa xã hội không qua chế độ tư bản chủ nghĩa Mặc dù chủ nghĩa xã hội trên thế giới đang ở giai đoạn thoái trào, chúng ta không còn có sự giúp đỡ của các nước xã hội chủ nghĩa tiên tiến nhưng chúng ta vẫn có thể đứng vững và tin tưởng rằng con đường quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở nước

ta vẫn là con đường tất yếu và có khả năng thực hiện là vì những điều kiện khách quan và chủ quan sau đây:

Về khách quan : Thời đại ngày nay cũng là thời đại quá độ từ chủ nghĩa

tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới, do đó Việt Nam lựa chọn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội là phù hợp với xu thế tiến bộ của thời đại Mặt khác thế kỷ XXI là thế kỷ khoa học và công nghệ có những bước nhảy vọt, kinh tế tri thức ngày càng có vai trò nổi bật trong sự ảnh hưởng đến quá trình lực lượng sản xuất của các quốc gia Bên cạnh đó toàn cầu hóa kinh

tế là một xu hướng khách quan lôi cuốn ngày càng nhiều các nước tham gia trong đó có nước ta Chính những yếu tố khách quan này đã tạo điều kiện thuận lợi cho tiến trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa ở nước ta

Về chủ quan : Chúng ta quá độ lên chủ nghĩa xã hội với sự lãnh đạo

của Đảng cầm quyền là Đảng Cộng sản Việt Nam, một Đảng giàu tinh thần cách mạng gắn bó với quần chúng và là nhân tố vô cùng quan trọng Trong những thời điểm phong trào xã hội chủ nghĩa, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế có sự khủng hoảng, chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông

Âu sụp đổ, Đảng ta vẫn vững vàng lãnh đạo nhân dân ta thực hiện đường lối đổi mới vượt qua những hiểm nghèo đưa công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ đất nước của nhân dân ta tiến lên một cách vững chắc Kế thừa truyền thống và những kinh nghiệm cách mạng đã tích lũy, trải qua thử nghiệm tìm tòi, qua việc phát huy trí tuệ của toàn Đảng, toàn dân, Đảng ta đã xây dựng được đường lối đổi mới đúng đắn hình thành những nét chủ yếu quan niệm về xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng và con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta Công cuộc đổi mới do Đảng chủ trương

và tổ chức thực hiện mấy năm qua đã thu được thành tựu to lớn có ý nghĩa rất quan trọng Nhờ có đường lối đổi mới đúng đắn đất nước đã thoát khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội để từng bước vượt qua nước nghèo tiến lên giàu mạnh nhân dân có cuộc sống ấm no hạnh phúc Đội ngũ cán bộ Đảng viên của Đảng đại đa số đều là những người trung thành với sự nghiệp cách mạng, nhất trí với đường lối của Đảng, có ý chí biến đường lối đó thành hiện thực Nhân dân ta cần cù, thông minh, sáng tạo rất cách mạng, có lòng yêu nước gắn bó với chế độ, với Đảng Bên cạnh đó, Việt Nam là một nước có nhân lực dồi dào, tài nguyên đa dạng, chúng ta cũng đã xây dựng chủ nghĩa xã hội được mấy chục năm và bước đầu đã xây dựng được một số cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội

Như vậy, nước ta bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa quá độ lên chủ nghĩa

xã hội là sự lựa chọn có tính chất lịch sử phù hợp với lợi ích dân tộc và nhân dân, phù hợp với xu thế phát triển của thời đại Nhưng làm cho chủ nghĩa xã hội trở thành hiện thực ở một nước như nước ta thật không đơn giản Hiện nay cuộc khủng hoảng toàn diện và sâu sắc của chủ nghĩa xã hội hiện thực đang đặt chủ nghĩa xã hội trước sự công kích gay gắt chưa từng có và từ chiều hướng này đã làm nảy sinh những khuynh hướng dao động hoài nghi thậm chí phủ định khả năng đi lên chủ nghĩa xã hội ở những nước còn lạc hậu về kinh

tế, trong khi đánh giá đầy đủ những khó khăn hiện nay, nước ta vẫn kiên trì đi theo con đường xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta đã chọn lựa và thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện sự nghiệp xây dựng đất nước Để thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh theo con đường xã hội chủ nghĩa, điều quan trọng nhất phải là cải tiến căn bản tình trạng kinh tế - xã hội kém phát triển; đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; chiến thắng những cản trở trong việc thực hiện mục tiêu đó, trước hết là các thế lực thù địch chống độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Bài học kinh nghiệm đầu tiên của thắng lợi là: “Nắm vững ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.”

Về mặt lịch sử, thời kỳ quá độ ở nước ta trải qua 2 giai đoạn : giai đoạn trước khi thống nhất đất nước năm 1975 và giai đoạn cả nước thống nhất quá

độ đi lên chủ nghĩa xã hội sau năm 1975

Trước năm 1975, miền Bắc đã có trên 20 năm cải tạo xã hội cũ và từng bước xây dựng các mặt xã hội mới Trong những năm này, nhân dân miền Bắc đã làm nhiều việc trong sự nghiệp xây dựng kinh tế, phát triển văn hóa Chủ nghĩa Mác Lênin đã thâm nhập vào quần chúng cách mạng như một hệ

tư tưởng chính thống; những tổ chức chính trị - xã hội rộng lớn dưới sự lãnh đạo của chính đảng mácxít đã hoạt động và đạt những thành tựu nhất định Mặc dù có những mặt chưa hòan thiện trong tổ chức và hoạt động của mình, chính quyền nhà nước do nhân dân lao động làm chủ, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam là một bước ngoặt đáng kể làm thay đổi bộ mặt dân chủ về chính trị - xã hội nước ta Các nhân tố đó bước đầu đã mang tính chất tiến bộ, tính chất xã hội chủ nghĩa và ngày càng tăng lên quy mô tồn tại ngày càng mở rộng Thêm vào đó, sự giúp đỡ có hiệu quả cả về vật chất lẫn tinh thần của những nước xã hội chủ nghĩa anh em cũng như sự cổ vũ của phong trào đấu tranh của nhân dân tiến bộ trên thế giới … mang lại cho chúng ta không ít những nhân tố thuận lợi cho sự phát triển của đất nước Những nhân

tố bên trong và bên ngoài đó tạo ra khả năng cho phép chúng ta bỏ qua chế độ

tư bản chủ nghĩa, tiến lên chủ nghĩa xã hội

Sau năm 1975, cả nước thống nhất quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên nền kinh tế nước ta còn chưa thoát khỏi tình trạng kém phát triển Sức mạnh của giai cấp tư sản vẫn còn được tiếp sức bởi sự ủng hộ của giai cấp tư sản quốc tế và các thế lực phản động Nền sản xuất nhỏ có lực lượng xã hội đai diện là tầng lớp tiều tư sản thành thị và nông thôn, trong đó đông đảo nhất

là nông dân Những lực lượng này không phải là tự nhiên sẽ đi lên chủ nghĩa

xã hội nếu không có sự tác động quản lý của Nhà nước và sự lãnh đạo của Đảng Tư tưởng tiểu tư sản xâm nhập mọi tầng lớp nhân dân… Khuynh hướng phát triển tư bản chủ nghĩa tồn tại trong hầu hết tất cả các nhân tố đó; tạo thành khả năng khách quan cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản

Từ những đặc điểm trên cho thấy ở nước ta hiện nay có sự đan xen, thâm nhập lẫn nhau của nhiều yếu tố và khuynh hướng khác nhau, đối lập nhau giữa

tư bản chủ nghĩa với chủ nghĩa xã hội Sự liên hệ, tác động qua lại giữa những khuynh hướng đối lập vừa nêu tạo thành bản chất của toàn bộ thời kỳ quá độ ở nước ta

Nhận thức rõ vấn đề này, Đảng ta đã có nhiều chủ trương, chính sách phát triển kinh tế, cải biến xã hội Song, do nhận thức không đầy đủ về hình thức, bước đi nên chúng ta cũng phạm phải một số sai lầm nghiêm trọng, cộng với những di sản quá khứ nặng nề do chiến tranh để lại và tác động tiêu cực của bối cảnh quốc tế đã đưa đất nước rơi vào tình trạng khủng hoảng về kinh tế - xã hội những năm trước 1986

Trên cơ sở nhìn thẳng vào những sai lầm đã mắc phải để sửa chữa, khắc phục, Đại hội Đảng lần VI đã khởi xướng công cuộc đổi mới toàn diện đất nước Việc thực hiện hóa đường lối đổi mới đã mang nhiều thành tựu to lớn trên nhiều phương diện Về lý luận: con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ngày càng được làm sáng tỏ hơn Về chính trị: định hướng xã hội chủ nghĩa được vững vàng, vai trò lãnh đạo của Đảng được tăng cường, nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân và vì dân ngày một củng cố Quan hệ quốc tế được mở rộng Về kinh tế: chúng ta đã từng bước chuyển từ nền kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa; nền kinh tế có sự phát triển nhanh và tương đối liên tục Về văn hóa – tinh thần: chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh ngày càng tỏ rõ sức sống vững bền, nhiều nét mới trong giá trị văn hóa

và chuẩn mực đạo đức từng bước hình thành Thể chế chính trị ổn định, đất nước ta đã ra khỏi tình trạng khủng hoảng về kinh tế - xã hội để bước vào giai đoạn đẩy mạnh CNH-HĐH, đó là thành tựu vĩ đại của hơn 35 năm đổi mới vừa qua

2 Ý thức xã hội và đặc điểm ý thức xã hội trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay

a) Đặc điểm hình thành

Sự hình thành, phát triển ý thức xã hội trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta thống nhất với tiến trình cách mạng giải phóng dân tộc,

sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và kế thừa những tinh hoa tốt đẹp của

nhân loại và dân tộc

Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chế độ xã hội chủ nghĩa chưa

ra đời, ý thức xã hội chủ nghĩa cũng chưa xuất hiện, nhưng một bộ phận hạt nhân của ý thức xã hội đó là chủ nghĩa Mác - Lênin đã nảy sinh, phát triển cùng với sự lớn mạnh của phong trào cách mạng Bộ phận tư tưởng này là nhân tố mới và quyết định xu hướng phát triển ý thức xã hội ở nước ta theo hướng xã hội chủ nghĩa

Cách mạng tháng Tám thành công - Sự ra đời của chế độ xã hội mới, đánh dấu bước ngoặt cách mạng trong quá trình phát triển ý thức xã hội ở nước ta từ ý thức xã hội mang đặc trưng xã hội thuộc địa, nửa phong kiến lên chủ nghĩa xã hội Thời kỳ này, sự phát triển ý thức xã hội hội gắn liền với quá trình hình thành hợp tác xã và thực hiện kháng chiến chống thực dân Pháp, bảo vệ thành quả cách mạng

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi, nhưng đất nước bị chia cắt, miền Bắc quá độ lên chủ nghĩa xã hội còn miền Nam vẫn nằm dưới ách thống trị của đế quốc Mỹ và tay sai Sự phát triển của ý thức xã hội ở nước ta trong giai đoạn này gắn liền với quá trình phát triển đồng thời hai nội dung tư tưởng về xây dựng chủ nghĩa xã hội và tư tưởng tiếp tục cách mạng dân chủ nhân dân Thành tựu trong cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới ở miền Bắc tạo cơ sở hiện thực cho sự phát triển ý thức xã hội chủ nghĩa ở nước

ta

Sau Đại thắng Mùa xuân 1975, đất nước thống nhất quá độ lên chủ nghĩa xã hội, ý thức xã hội xã hội chủ nghĩa ở nước ta được phát triển trên nền tảng của chế độ kinh tế xã hội mới Đây là môi trường xã hội ưu việt cho phát triển ý thức xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, việc duy trì quá lâu cơ chế tập trung bao cấp đã tạo ra sức cản lớn từ bên trong đối với phát triển kinh tế, xã hội và ý thức xã hội

Vào những thập niên cuối của thế kỷ XX, chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô

và Đông Âu bị khủng hoảng và tan rã, trong khi chủ nghĩa tư bản có sự thích nghi, điều chỉnh làm cho việc tuyên truyền, phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin

và tư tưởng về chủ nghĩa xã hội gặp nhiều khó khăn Trong bối cảnh chung của tình hình lúc đó, cách mạng Việt Nam cũng phải đối mặt với sự khủng hoảng về kinh tế, đời sống của nhân dân gặp nhiều khó khăn, niềm tin vào chủ nghĩa xã hội bị suy giảm nghiêm trọng Điều đó tác động tiêu cực đến phát triển ý thức xã hội chủ nghĩa và quá trình phát triển quanh co, phức tạp hơn

Sự nghiệp đổi mới do Đảng ta khởi xướng đã mở ra điều kiện mới cho xây dựng chủ nghĩa xã hội và phát triển ý thức xã hội chủ nghĩa ở nước ta Thành tựu hơn 35 năm đổi mới làm cho ý thức xã hội chủ nghĩa ở nước ta phát triển trong điều kiện thuận lợi hơn, có cơ sở hiện thực ngày càng vững chắc hơn

Hiện nay, sự phát triển ý thức xã hội chủ nghĩa ở nước ta bị cản trở bởi các yếu tố như: Tư tưởng phản động của các thế lực thù địch, mặt trái của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, tàn dư, tập quán, tư tưởng lạc hậu, mê tín dị đoan của xã hội cũ

b) Đặc điểm về nội dung

Nội dung ý thức xã hội ở nước ta hiện nay có sự đan xen nhiều yếu tố khác nhau, có bộ phận tiến bộ, có bộ phận lạc hậu Tuy nhiên, yếu tố tiến bộ, cách mạng mang đặc trưng xã hội chủ nghĩa vẫn là chủ yếu và bộ phận này đang từng bước phát triển thành chủ đạo trong đời sống tinh thần xã hội Sự đan xen giữa các bộ phận này tạo nên diện mạo ý thức xã hội ở nước ta hiện nay phức tạp về kết cấu, đa dạng về thành phần…

Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là bộ phận chủ yếu của

ý thức xã hội ở nước ta hiện nay Chủ nghĩa Mác - Lênin, đây là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hành động của Đảng và của cách mạng Việt Nam

Tư tưởng yêu nước của dân tộc là nội dung quan trọng trong ý thức xã hội ở nước ta hiện nay, là sản phẩm kế thừa di sản văn hoá, truyền thống dân tộc Hiện nay, tư tưởng yêu nước càng được phát triển bởi sự chú trọng của Đảng, Nhà nước và toàn dân ta

Tư tưởng, tâm lý, tập quán của những người sản xuất nhỏ (tư tưởng vị

kỷ, hẹp hòi thu vén cá nhân, gia trưởng của người làm ăn manh mún; tư tưởng

mê tín, dị đoan của một bộ phận nhân dân); tàn dư tư tưởng của xã hội cũ, trong đó bộ phận tư tưởng của giai cấp tư sản là khá lớn

c) Đặc điểm về tính chất.

Ý thức xã hội ở nước ta hiện nay có sự đan xen nhiều tư tưởng khác nhau, biểu hiện tính chất không thuần nhất trong đời sống tinh thần và trong ý thức xã hội Bên cạnh những yếu tố tích cực lại bao hàm nhiều yếu tố tiêu cực, có yếu tố xã hội chủ nghĩa, có yếu tố phi xã hội chủ nghĩa

Còn những khuynh hướng khác nhau trong lựa chọn giá trị, hệ giá trị xã hội và cá nhân, nhận thức chưa thống nhất về giá trị xã hội; nhận thức, đánh giá khác nhau về chủ nghĩa tư bản; về quan điểm, ý chí, niềm tin vào sự tất thắng của sự nghiệp đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta Một

bộ phận có xu hướng tư tưởng đề cao giá trị vật chất, xem nhẹ giá trị tinh thần; chú trọng lợi ích trước mắt, hạ thấp lợi ích cơ bản, lâu dài