Văn hóa tủ thờ gò công và giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong Đời sống của người việt

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt đã góp phần tạo ra những giá trị, triết lý đạo đức mang ý nghĩa sâu sắc từ việc thể hiện lòng hiếu thảo cho đến việc thể hiện bản sắc dân tộc..

TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

CƠ SỞ VĂN HÓA

Mã lớp học phần: 2411LITR191220

VĂN HÓA TỦ THỜ GÒ CÔNG

VÀ GIÁ TRỊ TÍCH CỰC CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN

TRONG ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI VIỆT

SVTH: Nguyễn Huỳnh Kim Ngân STT - MSSV: 17 - 50.11.601.017

Lớp: 50.11.SPVAN GVHD: TS Đặng Ngọc Ngận

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 11/2024

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 1

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Đối tượng nghiên cứu 2

5 Phạm vi nghiên cứu 2

6 Phương pháp nghiên cứu 2

7 Bố cục đề tài 3

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: VĂN HÓA TỦ THỜ GÒ CÔNG 4

1 Khái quát về văn hóa tủ thờ Gò Công 4

2 Nguồn gốc của tủ thờ Gò Công 4

3 Chất liệu và bố cục của tủ thờ Gò Công 4

4 Ý nghĩa của văn hóa tủ thờ Gò Công 6

CHƯƠNG II: GIÁ TRỊ TÍCH CỰC CỦA TÍN NGƯỠNG 8

THỜ CÚNG TỔ TIÊN 8

1 Khái niệm tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên 8

2 Thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam 9

3 Đạo hiếu trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt 10

4 Một số giải pháp để phát huy những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên 11

KẾT LUẬN 13

TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn hóa tủ thờ Gò Công đã được công nhận và biết đến từ rất lâu Tuy nhiên, ở thời điểm hiện nay, có nhiều bạn trẻ vẫn chưa biết hoặc chưa biết nhiều kiến thức về văn hóa tủ thờ Gò Công Văn hóa tủ thờ Gò Công cần được lưu giữ

và truyền bá nhiều hơn để mọi người, đặc biệt là thế hệ trẻ biết đến để trân trọng, lưu giữ và phát huy văn hóa này

Ở Việt Nam, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đã trở thành một hệ thống tư tưởng

có ý nghĩa sâu sắc Việc thờ cúng tổ tiên tạo nên mối gắn kết tinh thần nối liền con người với những lực lượng siêu nhiên trong thế giới tâm linh; trở thành một bộ phận ý thức của xã hội, một yếu tố thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt đã góp phần tạo ra những giá trị, triết lý đạo đức mang ý nghĩa sâu sắc từ việc thể hiện lòng hiếu thảo cho đến việc thể hiện bản sắc dân tộc Đặc biệt, trong thời đại ngày nay, chúng ta cần hiểu rõ và phát huy những giá trị tích cực ấy

Xuất phát từ những lý do trên, tác giả chọn đề tài “Văn hóa tủ thờ Gò Công

và giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong đời sống của người Việt”

để tìm hiểu kĩ, tăng thêm những hiểu biết về văn hóa tủ thờ Gò Công và giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt, góp phần lạnh mạnh hóa những hoạt động tín ngưỡng hướng vào các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc

2 Mục tiêu nghiên cứu

Nêu khái quát về văn hóa tủ thờ Gò Công và chỉ ra các giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong đời sống của người Việt

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu của đề tài nói trên, chúng ta cần thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sau:

- Hệ thống hóa các nội dung liên quan đến văn hóa tủ thờ Gò Công

và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

- Khảo sát, trình bày thực trạng của văn hóa tủ thờ Gò Công và những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong đời sống của người Việt

- Xác định, phân tích những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng

tổ tiên trong đời sống của người Việt

- Từ những kết quả phân tích được, chỉ ra ý nghĩa của văn hóa tủ thờ

Gò Công và giải pháp để phát huy những giá trị tích cực trong việc thờ cúng tổ tiên của người Việt

4 Đối tượng nghiên cứu

Văn hóa tủ thờ Gò Công và những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng

tổ tiên trong đời sống của người Việt

5 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi về không gian: Văn hóa Việt Nam

Phạm vi về nội dung: Văn hóa Việt, đời sống văn hóa, đời sống tinh thần của người Việt

6 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu tài liệu: tiến hành thu thập và nghiên cứu, phân tích thông tin từ sách, tạp chí khoa học và các công trình nghiên cứu trước đó Phương pháp này giúp tác giả chỉ ra các khái niệm, ý nghĩa cũng như nội dung về văn hóa tủ thờ Gò Công và những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong đời sống của người Việt

Phương pháp quan sát thực tế: quan sát những yếu tố ảnh hướng đến đời sống tinh thần, văn hóa và thực tiễn Phương pháp này giúp tác giả có căn cứ thực tiễn để kiểm chứng cho phần khái niệm, ý nghĩa

7 Bố cục đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của bài tiểu luận gồm các chương sau:

Chương I: Văn hóa tủ thờ Gò Công

Chương II: Những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong đời sống của người Việt

NỘI DUNG

CHƯƠNG I: VĂN HÓA TỦ THỜ GÒ CÔNG

1 Khái quát về văn hóa tủ thờ Gò Công

Từ lâu, tủ thờ Gò Công đã nổi tiếng và có ý nghĩa sâu sắc trong đời sống tinh thần và tâm linh của người dân Thành phố Gò Công, tỉnh Tiền Giang (trước

là thị xã Gò Công, tỉnh Tiền Giang) là một đô thị đang trong quá trình phát triển nhưng cũng mang đậm bề dày văn hóa, lịch sử Đặc biệt, làng nghề văn hóa tủ thờ

Gò Công có tuổi đời trên 100 năm vô cùng nổi tiếng Làng nghề này nằm tọa lạc tại ấp Ông Non và ấp Sơn Quy, xã Tân Trung, thành phố Gò Công Đây được công nhận là một trong số những làng nghề tiêu biểu của tỉnh Tiền Giang (được công nhận vào năm 2003)

2 Nguồn gốc của tủ thờ Gò Công

Tương truyền, vào khoảng những năm đầu thế kỷ XVII, những người di cư

từ Bắc vào Nam để mở cõi lập nghiệp đã tạo ra những chiếc tủ thờ Gò Công bởi bàn tay điệu nghệ Những chiếc tủ thờ mang đường nét hoa văn và âm hưởng của nguồn cội đất Tổ Theo những nghệ nhân nơi đây, ông Nguyễn Ngọc Hải là người khởi xướng và có công đưa văn hóa tủ thờ Gò Công phát triển và trở thành làng nghề truyền thống nổi tiếng

3 Chất liệu và bố cục của tủ thờ Gò Công

Tủ thờ Gò Công được đóng bằng nhiều loại gỗ quý Ban đầu, tủ thờ có hai cánh cửa ở mặt trước đầu hai tấm trám cánh cửa được bo tròn, bốn chân tủ làm theo kiểu chân quỳ mang đậm nét kiểu dáng đặc trưng của phương Nam, khác với kiểu chân của tủ thờ miền ngoài

Vào khoảng thế kỷ XIX, các lái buôn đem những chiếc tủ thờ đóng bằng gỗ quý khảm xà cừ từ Quảng Nam vào, nhưng giá thành khá đắt, không đáp ứng được nhu cầu của người dân Để đáp ứng nhu cầu về giá thành của người dân miền Nam

thì dần dần có những loại tủ thờ đơn giản hơn, được đóng bằng gỗ gõ đen, sườn

đố hơi thô kệch, ván tràm dày chặt, được gọi là tủ thờ Gò Công

Vào năm 1930, nghệ nhân Năm Nhâm ngụ tại ấp Ông Non (xã Tân Niên Trung, nay là xã Tân Trung, thành phố Gò Công) có một trại chuyên đóng tủ thờ

và ông chở tủ thờ đi rao bán khắp nơi, tạo được thương hiệu và tiếng vang cho tủ thờ Gò Công Năm 1936, ông Cai tổng Hòa Lạc Thượng thuê người nghệ nhân này đóng một cây tủ thờ được làm hoàn toàn từ gỗ quý để triển lãm và gây được tiếng vang lớn nhờ các giải thưởng ở Sài Gòn lúc bấy giờ

Khoảng đầu thế kỷ XX, tủ thờ Gò Công được cải tiến hơn rất nhiều, được đóng bằng gỗ cầm lai với kích thước cân đối, hài hòa và kiểu dáng mới lạ, đặc biệt

là có khảm xà cừ Để có tỷ lệ thích hợp cho chiếc tủ thờ, người nghệ nhân đã tỉ mỉ thiết kế thêm một hàng song tiên, hộc tủ hoặc trám chạm, cẩn; đồng thời để tăng nét duyên dáng cho chiếc tủ thì nghệ nhân có thể ghéo thêm ba hoặc bốn bó đũa, hai đầu mỗi bó đũa có hai cái giỏ dâu Ở thời này, chân quỳ cũng đươc cải tiến: chân cong và cao, bụng có eo khá duyên dáng Lúc bấy giờ, tủ thờ Gò Công chịu ảnh hưởng ít nhiều của kiểu tủ Louis của Pháp

Để phù hợp với đời sống của người dân thì chiếc tủ thờ cũng được thay đổi mẫu mã lẫn chi tiết hoa văn để phù hợp Đến ngày nay, công nghệ đóng tủ thờ Gò Công ngày càng tiến bộ, từ chiếc tủ có 3 trụ đứng đến nay có khoảng 19 – 21 trụ với bề mặt cẩn trai, ốc xà cừ Điều đặc biệt là các chi tiết đều làm bằng gỗ tốt nối với nhau bởi mộng, khóa để ráp lại cho khít, không sử dụng bất kì cây đinh hay cây sắt nào Gần như các quy trình: khâu cưa, xẻ, bào, tiện gỗ, lộng và cận ốc đều

sử dụng máy móc chuyên dùng Nếu thời gian trước, nghệ nhân phải tạo ra chiếc

tủ thờ hoàn toàn bằng thủ công thì mất đến khoảng 3 tháng mới xong một chiếc

tủ, còn nhờ công nghệ tiên tiến ngày nay, thời gian để xong một chiếc tủ thờ chỉ mất khoảng 10 ngày Tủ thờ Gò Công được đánh giá là một tác phẩm nghệ thuật

tinh xảo, bắt mắt vì chi tiết hoa văn trên tủ rất phong phú và dựa theo điển tích cổ, thể hiện nhiều triết lý khác nhau, như các tiểu cảnh tứ linh, tứ quý hay lấy tích

“Nhị thập tứ hiếu”, “Bách tiên kỳ thú”, “Phước, Lộc, Thọ” mang đậm nét văn hóa

Gò Công nói riêng và vùng đồng bằng Nam Bộ nói chung

4 Ý nghĩa của văn hóa tủ thờ Gò Công

Tủ thờ Gò Công đã khẳng định được thương hiệu, được người tiêu dùng trong và ngoài nước ưa chuộng và tin dùng Có thể nói, làng nghề văn hóa tủ thờ

Gò Công là một di sản phi vật thể cần được bảo tồn và phát huy để gìn giữ giá trị văn hóa của dân tộc

Thời đại phát triển, nhu cầu về tủ thờ cũng đòi hỏi các tiêu chuẩn cao hơn,

tủ thờ Gò Công vẫn phát triển, cạnh tranh được với các thương hiệu khác, khẳng định được vị thế Theo quan niệm của người dân, mỗi chiếc tủ thờ vừa được đáp

ứng được nhu cầu tâm linh (tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên) và giá trị thẩm mỹ (làm cho ngôi nhà trở nên trang trọng hơn) Tất cả những yếu tố ấy đều có ở văn hóa tủ thờ Gò Công

Sau hơn 20 năm được công nhận là làng nghề tiêu biểu của tỉnh Tiền Giang, làng nghề văn hóa tủ thờ Gò Công đã góp phần giải quyết công ăn việc làm, tạo thu nhập kinh tế cho người lao động, đóng góp vào tăng trưởng của thành phố Gò Công nói riêng và tỉnh Tiền Giang nói chung

CHƯƠNG II: GIÁ TRỊ TÍCH CỰC CỦA TÍN NGƯỠNG

THỜ CÚNG TỔ TIÊN

1 Khái niệm tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Hiện nay, có rất nhiều khái niệm về tín ngưỡng Trong “Văn hóa Việt Nam

đỉnh cao Đại Việt”, Nguyễn Đăng Duy đã viết: “Tín ngưỡng là niềm tin và sự

ngưỡng mộ của con người vào lực lượng siêu nhiên, thần bí, hoặc do con người tưởng tượng ra những vị thần linh đến mức họ cho rằng những lực lượng ấy có ảnh hưởng, chi phối đời sống, số phận của con người và gây thành một nếp sống

xã hội theo niềm tin thiêng liêng ấy” Theo Đặng Nghiêm Vạn cho rằng: “Trong tín ngưỡng phải có yếu tố thiêng liêng liên quan đến một thế giới vô hình, đến những siêu linh, mà chính con người tưởng và sáng tạo ra nó” Trong đời sống,

khi đề cập đến tín ngưỡng, chúng ta thườnghình dung về một hiện tượng, thế giới

vô hình Hiện tượng này gắn liền với phong tục, tập quán, thói quen, truyền thống của cộng đồng, dân tộc

Theo quan niệm của nhiều người, “tổ tiên” là khái niệm chỉ những người đã qua đời trong một dòng họ Theo Trần Đăng Sinh thì: “Tổ tiên là khái niệm dùng

để chỉ những người có cùng huyết thống nhưng đã mất như cụ, kị, ông bà, cha mẹ những người đã có sinh thành và nuôi dưỡng, có ảnh hưởng lớn đến đời sống vật chất và tinh thần tới thế hệ con cháu” Trong quá trình phát triển của lịch sử, khái niệm về tổ tiên cũng có sự biến đổi Nó không còn bó hẹp trong phạm vi huyết thống gia đình, dòng họ mà đã mở rộng ra phạm vi cộng đồng, xã hội

Theo nghĩa hẹp: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là các thế hệ sau thờ cúng ông

bà, cha mẹ, những người có cùng huyết thống đã mất để tưởng nhớ công ơn sinh thành, nuôi dưỡng Theo nghĩa rộng: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên không chỉ thờ cúng những người có công sinh thành và nuôi dưỡng mà còn thờ cúng cả những người có công với quê hương, đất nước

2 Thể hiện bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

Khi nhắc đến bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam là nhắc đến những giá trị cốt lõi của dân tộc Việt Nam Những giá trị đó không phải tự nhiên mà có, phải được tạo thành dần dần và được khẳng định trong quá trình phát triển lịch sử, củng

cố dân tộc của Việt Nam Một trong số những nét văn hóa đặc thù của dân tộc Việt Nam là tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Thờ cúng tổ tiên đã trở thành một tập tục truyền thống, có giá trị vô cùng đặc biệt trong đời sống tinh thần của dân tộc ta

Tục ngữ Việt Nam có câu: “Chim có tổ, người có tông” đã nói lên đạo lí ghi nhớ công ơn của tổ tiên Từ cơ sở đó, việc thờ cúng tổ tiên đã trở thành một nghi thức, một nét đẹp trong đời sống tinh thần, một tập tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Trong gia đình người Việt, không thể thiếu bàn thờ tổ tiên được đặt ở nơi trang trọng nhất

Bản sắc văn hóa dân tộc trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên còn thể hiện ở sự liên kết cộng đồng trong xã hội Ngay từ khi sơ khai, người Việt đã có tinh thần đoàn kết, có tính cộng đồng cao Vì vậy, ý thức cùng chung nguồn cội đã gắn kết con người lại với nhau Ý thức thờ cúng tổ tiên của cả nước đã khắc sâu, tạo thế song hành với thờ cúng tổ tiên của từng gia đình, gia tộc, cả hai nương tựa vào nhau không tách rời Thờ cúng tổ tiên là tín ngưỡng xuyên suốt, nó là sợi dây liên kết để góp phần thắt chặt tính thống nhất toàn dân tộc và cũng là cội nguồn của các phong tục, tín ngưỡng khác

Từ bao đời nay, người Việt Nma luôn tưởng nhớ, biết ơn nguồn cội của dân tộc Từ truyền thuyết bào thai trăm trứng đến sự tích Hùng Vương, người Việt đã hình thành trong tâm thức của mình rắng: vua Hùng là vị vua dựng nước, là tổ tiên của dân tộc Việt Nam Ghi nhớ và tôn vinh công lao dựng nước của tổ tiên là một nét đẹp văn hóa, ý thức đạo đức và bổn phận của mỗi công dân Điều này là cốt lõi làm nên giá trị văn hóa Việt Nam, làm nên sức mạnh cộng đồng, đoàn kết dân tộc

3 Đạo hiếu trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt

Đạo hiếu được thể hiện đậm nét thông qua những triết lý sâu sắc của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên Thờ cúng tổ tiên làm gắn kết chặt chẽ về mặt tinh thần giữa những người sống với tổ tiên đã khuất Đó là sự trách nhiệm của con cháu đối với ông bà tổ tiên Trách nhiệm đó được thể hiện qua các hành động như: giữ gìn danh dự gia đình, nối tiếp truyền thống gia đình mà còn được thể hiện qua những hành động cụ thể và cả những giá trị mà tổ tiên để lại cho con cháu Trong ngày giỗ, con cháu, họ hàng tụ họp lại để bày tỏ lòng thương nhớ người đã mất, cùng ôn lại những công đức của ông bà, cha mẹ, tâm nguyện linh hồn tổ tiên phù

hộ độ trì cho con cháy ăn nên làm ra, thầm hứa với người đã khuất sẽ phấn đấu, tu dưỡng để làm rạng danh gia đình, dòng họ, để linh hồn tổ tiên nơi chín suối an

lòng Những giá trị tốt đẹp đó của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên sẽ luôn được gìn giữ và phát triển, tạo động lực tinh thần mạnh mẽ cho mỗi cá nhân, mỗi gia đình, mỗi cộng đồng phấn đấu, vươn lên trong cuộc sống

4 Một số giải pháp để phát huy những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

Xây dựng môi trường văn hóa – xã hội lành mạnh

Xây dựng và phát triển nền văn hóa lành mạnh, tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là một mục tiêu quan trọng Sự nghiệp xây dựng nền văn hóa muốn thành công phải dựa vào sự đồng thuận của nhân dân

Việc xây dựng môi trường văn hóa – xã hội lành mạnh góp phần phát huy những giá trị tích cực và hạn chế những mặt tiêu cực của tín ngưỡng thờ cúng

tổ tiên Trước hết là phải kể đến môi trường gia đình Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi nuôi dưỡng nhân cách, giáo dục nếp sống, đạo lý cho con người Từ

đó, nâng cao tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn với cá nhân – gia đình – xã hội – quốc gia; giáo dục lòng nhân ái, trọng nghĩa tình trong lối sống, đấu tranh chống cái lạc hẫu, lỗi thời

Trước hết cần quan tâm đến các điều kiện tồn tại của gia đình và xây dựng các quan hệ ứng xử cho phù hợp lứa tuổi, vai vế: kính trọng ông bà, nhớ ơn cha mẹ, yêu thương con cháu và anh em họ hàng Tiếp đến là xây dựng môi trường văn hóa – xã hội lành mạnh, nếp sống văn minh trong cộng đồng Đặc biệt, thực hiện nghiêm túc các chính sách của Đảng và Nhà nước về quyền tự do tín ngưỡng của công dân

Tăng cường các biện pháp tổ chức, quản lý hành chính kết hợp tuyên truyền giáo dục ý thức của người dân