Chuyên đề bồi dưỡng HSG: Nghị luận về vấn đề đời sống gợi ra từ tác phẩm văn học

Chuyên đề bồi dưỡng học sinh giỏi: Nghị luận về vấn đề đời sống gợi ra từ tác phẩm văn học dùng cho học sinh giỏi và đại trà, chuyên đề cấp thành phố

MỤC LỤC

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

CHUYÊN ĐỀ NGHỊ LUẬN VỀ MỘT VẤN ĐỀ ĐỜI SỐNG ĐƯỢC GỢI RA TỪ TÁC PHẨM

2.1.1.2 Một số yếu tố cơ bản của văn bản nghị luận 06

2.2 Nghị luận về một vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm

3.1 Dạng bài nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ tác

phẩm truyện.

15

3.1.1 Nghị luận về vấn đề được gợi ra từ ý nghĩa của truyện. 15

3.1.2 Nghị luận về một vấn đề được gợi ra từ một đoạn trích

trong truyện

22

3.1.3 Nghị luận về một vấn đề được gợi ra từ một nhân vật trong tác phẩm truyện

27

3.1.4 Nghị luận về một chi tiết trong tác phẩm truyện 27

3.2 Dạng bài nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ bài thơ.

CHUYÊN ĐỀ NGHỊ LUẬN VẤN ĐỀ ĐỜI SỐNG ĐƯỢC GỢI RA TỪ TÁC

PHẨM VĂN HỌC PHẦN I CƠ SỞ CHỌN ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở khoa học

Như chúng ta đã biết, mỗi tác phẩm văn học chân chính bao giờ cũng gửi gắmnhững bức thông điệp giàu giá trị nhân văn, giúp con người hướng tới giá trị Chân– Thiện – Mĩ Người đọc khi tiếp nhận một câu chuyện, một bài thơ hay luôn cảmnhận được những điều thú vị, có ý nghĩa sâu xa trong đời sống mà tác phẩm vănhọc đem lại Đó có thể là những vấn đề bàn luận về đời sống tình cảm của conngười, hay những giá trị bền vững cần có ở mỗi người để xây dựng một xã hội vănminh, con người sống với nhau nhân ái, tốt đẹp hơn, hoặc có thể là những vấn đềliên quan đến mối quan hệ giữa con người với xã hội, thậm chí có vấn đề đặt ratrong tác phẩm văn học vượt ra cả không gian và thời gian bàn về những vấn đềhôm qua, hôm nay và cả tương lai, trở thành vấn đề chung của nhân loại Đúng nhưnhà văn Nam Cao đã từng viết: “ Một tác phẩm giá trị, phải vượt lên trên tất cả các

bờ cõi và giới hạn, sẽ là một tác phẩm chung cho cả loài người Nó phải chứa đựngđược một cái gì lớn lao và mạnh mẽ… Nó ca tụng long thương, tình bác ái, sựcông bằng… Nó làm cho con người gần người hơn” Thật vậy, nhiều tác phẩm vănhọc có giá trị của người nghệ sĩ tài hoa, tâm huyết với cuộc đời, với con người đãđem đến cho bạn đọc những bức thông điệp có ý nghĩa sâu sắc, giúp chúng ta nhậnthức sâu hơn những vấn đề gần gũi xung quanh ta, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm,xây dựng lối sống đẹp cho ta như: hiểu được sức mạnh to lớn của tình yêu thương,

ý nghĩa của lẽ sống, cống hiến, yêu chuộng hòa bình, biết trân quý tình cảm giađình, biết chia sẻ với những số phận bất hạnh…đồng thời nhận thức được những

mặt trái của con người, của xã hội được gợi ra từ tác phẩm văn học để phê phán, đểrăn mình sống có trách nhiệm hơn với gia đình, quê hương, đất nước như tác hạicủa lối sống vô cảm, thói ích kỉ, lối sống thực dụng, những hành vi trà đạp lêtruyền thống gia đình, truyền thống quê hương … Đó cũng chính là điều “mớimẻ”, “lời nhắn nhủ”thiết tha mà người nghệ sĩ “muốn đem một phần của mình gópvào đời sống chung quanh” ( Nguyễn Đình Thi )

I.2 Cơ sở thực tiễn

Học sinh khối THCS theo chương trình đổi mới giáo dục phổ thông 2018 đượchọc vấn đề nghị luận xã hội từ chương trình lớp 6 Bài học số 8 và bài học số 10các em đã được làm quen với kiểu bài: Viết bài văn trình bày ý kiến về một hiệntượng trong đời sống được gợi ra từ một tác phẩm văn học Đến với chương trìnhlớp 7 học kỳ 1 ở bài học số 2 các em được thực hành Nói và nghe trình bày suynghĩ về một vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm đã đọc Sau đó, học kỳ haicác em được thực hành viết bài nghị luận về vấn đề đời sống bày tỏ ý kiến tánthành hay phản đối qua truyện ngụ ngôn, tục ngữ, các ý kiến đưa ra trong đời sống.Nghị luận là dạng bài khó đối với học sinh lớp 6 và lớp 7 Thực tế qua hai nămthực hiện chương trình mới, chúng tôi nhận thấy học sinh khá lúng túng trong dạngbài này, các em còn rất khó khăn khi xây dựng luận điểm, luận cứ, đặc biệt là cáchlập luận và trình bày văn phong Lời văn còn lẫn với kể và tả, mạch nghị luận chưa

rõ, dẫn chứng chưa phù hợp Xuất phát từ vấn đề trên chúng tôi chọn viết chuyên

đề “Nghị luận về một vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học”

Dạng bài nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học có haihình thức: nói và nghe và viết Trong khuôn khổ của chuyên đề này, chúng tôi chỉhướng tới rèn kỹ năng viết bài nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ tácphẩm văn học

PHẦN II NỘI DUNG ĐỀ TÀI 2.1 Những vấn đề chung về văn nghị luận.

2.1.1 Đặc điểm của văn nghị luận

2.1.1.1 Thế nào là văn nghị luận?

Nghị luận nghĩa là bàn bạc, bàn luận, đánh giá, nhận xét Văn bản nghị luận làvăn bản nói/viết ra nhằm bày tỏ ý kiến đánh giá, nhận xét… của người nói/ ngườiviết về một vấn đề qua đó thuyết phục người đọc, người nghe tin theo ý kiến củamình Ví dụ như “tình yêu quê hương đất nước” được thể hiện trong một tác phẩmvăn học, “tình yêu gia đình”, “tình bạn” trong cuộc sống con người…v.v

Về cơ bản người ta chia văn bản nghị luận thành hai loại là nghị luận văn học

và nghị luận xã hội Nhưng dù là loại nào thì hầu hết văn nghị luận đều tồn tại dướihình thức là các ý kiến trong cuộc họp, các bài xã luận, bình luận, bài phát biểu ýkiến trên báo chí…v.v Trong chương trình Ngữ văn 7, ngoài việc rèn kĩ năng cho

HS viết bài văn phân tích nhân vật trong tác phẩm văn học (thuộc kiểu nghị luậnvăn học) thì chủ yếu hướng đến hình thành kĩ năng viết dạng bài nghị luận xã hội

Cụ thể là dạng nghị luận về vấn đề, hiện tượng đời sống, trong đó có kiểu bài nghịluận về vấn đề, hiện tượng đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học

2.1.1.2 Một số yếu tố cơ bản của văn bản nghị luận

Người tạo lập văn bản nghị luận luôn hướng tới mục đích thuyết phục ngườiđọc người nghe đồng tình với ý kiến của mình Để làm được điều đó trong văn bảnnghị luận không thể thiếu yếu tố quan trọng là ý kiến (quan điểm), lí lẽ và bằngchứng

+ Ý kiến thường là một nhận xét thể hiện quan điểm, tư tưởng của người nói/người viết về vấn đề nghị luận tồn tại dưới câu khẳng định (Ví dụ: Đây là một bài

thơ hay, giàu cảm xúc/ ) hoặc câu phủ định ( Ví dụ: Không thể để bạo lực họcđường tồn tại trong các trường học) Vì là ý kiến thể hiện quan điểm, tư tưởng nên

nó thường được diễn đạt sáng tỏ, dễ hiểu, nhất quán

+ Lí lẽ là những lời diễn giải có lí mà người nói/ người viết đưa ra nhằm khẳngđịnh ý kiến của mình Những lời diễn giải ấy phải được trình bày rõ ràng, mạchlạc, chặt chẽ nhằm bảo vệ hay bác bỏ một ý kiến nào đó Khi đưa ra lí lẽ, ngườiviết/ nói thường giải đáp các câu hỏi chẳng hạn như: Vấn đề đó là gì? Vấn đề đó có

ý nghĩa như thế nào đối với cuộc sống con người? Tại sao lại xảy ra vấn đề đó?Làm thế nào để khắc phục vấn đề? Lí lẽ đưa ra phải khách quan, phổ biến, thuyếtphục người đọc/nghe bằng lẽ phải, chân lí Không chấp nhận những lí lẽ chủ quan,

áp đặt

+ Bài văn nghị luận nếu chỉ có lí lẽ thôi thì chưa đủ, mà còn cần có bằng chứng.Bằng chứng được hiểu là những ví dụ được lấy từ thực tế đời sống hoặc từ cácnguồn khác để chứng minh cho lí lẽ Bằng chứng phải chân thực, tiêu biểu mới tạonên sức thuyết phục cho lí lẽ

2.1.2 Văn nghị luận xã hội

Văn nghị luận xã hội là dạng văn bản bàn về các vấn đề xã hội đáng khen, đángchê, đáng suy nghĩ, hay những vấn đề về chính trị, đạo đức, lối sống, tính cách…của con người nhằm làm rõ đúng, sai, tốt, xấu của vấn đề Từ đó có thể tìm hiểumột cách th.ấu đáo để vận dụng vào thực tiễn

Cũng giống như văn nghị luận nói chung, trong văn bản nghị luận xã hội nóiriêng cũng bao gồm các yếu tố cơ bản như: ý kiến, lí lẽ, bằng chứng Nhưng cầnlưu ý, bằng chứng trong văn bản nghị luận xã hội cần được lấy từ thực tế đời sống.Bằng chứng phải xác đáng, tiêu biểu, phù hợp với vấn đề nghị luận mới thuyếtphục được người đọc/ người nghe

Trong chương trình Ngữ văn 7 có đưa vào một số dạng bài nghị luận xã hội như:

- Trao đổi, trình bày ý kiến về một vấn đề trong đời sống mà em quan tâm.

- Thảo luận nhóm về vấn đề trong đời sống (gay tranh cãi)

- Trình bày ý kiến về vấn đề văn hóa truyền thống trong xã hội hiện đại

- Trình bày ý kiến về hoạt động thiện nguyện vì cộng đồng

- Thảo luận về vai trò của công nghệ với đời sống con người

- Trao đổi một cách xây dựng, tôn trọng ý kiến khác biệt

- Trình bày ý kiến về một vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học đãđọc

- Trình bày ý kiến về một vấn đề đời sống được gợi ra từ một nhân vật vănhọc

2.2 Nghị luận về một vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học 2.2.1 Thế nào là nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học?

Bài văn nghị luận trình bày ý kiến về một vấn đề đời sống được gợi ra từ tácphẩm văn học là bài văn nghị luận mà trong đó người viết đưa ra những ý kiến củamình về một vấn đề, hiện tượng của đời sống được gợi ra từ một tác phẩm văn họcbằng cách đưa ra các lí lẽ, bằng chứng rõ ràng để thuyết phục người đọc và ngườinghe Nội dung trình bày ý kiến về một vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩmvăn học rất phong phú, được mọi người quan tâm, có thể là các hiện tượng, sự việctrong đời sống, hoặc một vấn đề thuộc về lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, lối sống của

con người… được nhà văn, nhà thơ đề cập trong tác phẩm văn học Ví dụ như:thiên nhiên và môi trường, môi trường học đường (bạo lực học đường, đồng phụchọc sinh…), văn hóa ứng xử, tệ nạn xã hội, tình cảm gia đình, tình bạn trong cuộcsống, tình yêu quê hương đất nước, lòng biết ơn đối với những người đang ngàyngày cống hiến cho xã hội một cách thầm lặng…vv.

2.2.2 Các dạng bài nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học.

a Nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm truyện

+ Nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ ý nghĩa của câu truyện

+ Nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ đoạn truyện

+ Nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ nhân vật trong truyện

+ Nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ chi tiết trong truyện

b Nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm thơ

+ Nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ thông điệp/ ý nghĩa của một bàithơ

+ Nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ một câu thơ/đoạn thơ

2.2.3 Cách làm bài văn nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học.

Dạng bài nghị luận về một vấn đề trong tác phẩm văn học là một dạng đề tíchhợp giữa làm văn và đọc văn Cần thấy rõ đây là kiểu bài nghị luận xã hội chứkhông phải là nghị luận văn học Tác phẩm văn học chỉ là “cái cớ” khởi đầu Mụcđích chính của kiểu bài này là yêu cầu người viết bàn bạc nghị luận về một vấn đề

xã hội, tư tưởng, nhân sinh đặt ra trong tác phẩm đó mà bàn luận, kiến giải

  Đây là dạng đề tổng hợp thường dành cho học sinh giỏi, dạng đề này đòi hỏingười viết phải có kiến thức cả về văn học và đời sống xã hội cũng như kĩ năngphân tích tác phẩm văn học và kĩ năng phân tích, bình luận các vấn đề xã hội Đề

thường xuất phát từ một vấn đề xã hội có ý nghĩa trong một tác phẩm văn học, mộtcâu chuyện, một đoạn thơ, một đoạn văn hoặc một chi tiết nghệ thuật trong tácphẩm yêu cầu học sinh bàn bạc, mở rộng vấn đề, bày tỏ quan điểm và suy nghĩ củabản thân

VD1: Từ nghịch cảnh của nhân vật Trương Ba trong trích đoạn “Hồn Trương

Ba, da hàng thịt” (Lưu Quang Vũ), hãy bàn về nỗi khổ của những con người

không được sống đúng là mình

VD2: Thượng đế lấy đất sét nắn ra con người Khi Ngài nắn xong vẫn còn thừa

ra một mẩu đất:

- Còn nặn thêm cho mày gì nữa, con người? - Ngài hỏi.

Con người suy nghĩ một lúc thấy mình đã đầy đủ tay, chân, đầu, rồi nói:

- Xin Ngài nắn cho con hạnh phúc.

Thượng đế đủ biết, biết hết nhưng cũng không hiểu được hạnh phúc là gì Ngài trao cục đất cho con người và nói:

- Này, tự đi và nắn lấy cho mình hạnh phúc.”

Suy nghĩ của anh/chị về câu chuyện trên

Để làm được kiểu dạng này, chúng ta cần tiến hành theo các bước sau:

Trước hết, cần tóm tắt tác phẩm hoặc đoạn trích thể hiện vấn đề trong đời sốngđược gợi ra mà em muốn chia sẻ Tóm tắt đoạn trích, cắt nghĩa và lí giải ý nghĩacủa các từ ngữ then chốt, hiểu được vấn đề đời sống gợi ra từ nội dung của câuchuyện, đoạn truyện, đoạn thơ, bài thơ hay một chi tiết nghệ thuật từ đó rút ra vấn

đề cần bàn luận Sau đó, đi sâu bàn về vấn đề xã hội đã rút ra trong tác phẩm

          Cần lưu ý, dạng bài này rất dễ lẫn với dạng bài nghị luận văn học vì buộcphải có khâu phân tích tác phẩm để xác định vấn đề cần nghị luận Để tránh nhầmlẫn, cần xác định và phân biệt rõ sự khác biệt về mục đích và cách thức tiến hành.Mục đích của nghị luận văn học là bàn bạc, phân tích, để đánh giá giá trị nội dung

và nghệ thuật của tác phẩm văn học, còn mục đích của nghị luận xã hội là phântích, đánh giá để đưa ra ý kiến, quan điểm về vấn đề xã hội được đặt ra ở văn bảntác phẩm đó Vì thế, khi làm bài nghị luận văn học, cần cắt nghĩa, bình giá cái hay,

vẻ đẹp của các yếu tố của văn bản như ngôn ngữ, hình tượng về hai phương diệnnội dung và nghệ thuật, còn khi làm bài nghị luận xã hội lại chỉ cần chú ý tới mặtnội dung Hơn nữa, với nghị luận văn học, việc phân tích tác phẩm văn học là mụcđích, còn trong nghị luận xã hội nó chỉ là phương tiện, là thao tác đầu tiên khởi đầucho cả một quá trình sau đó

Các bước làm bài cụ thể như sau:

Bước 1 Trước khi viết

a Lựa chọn đề tài

Standal từng nói: “Văn học là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội” Đọc mộttác phẩm văn học ta sẽ tìm thấy bóng dáng của vấn đề đời sống con người xuấthiện dù ít hay nhiều Những vấn đề ấy có thể là “sự tự lập trong cuộc sống”, “tinhthần đoàn kết của con người”, “ý nghĩa của sự sẻ chia”… Vấn đề là chúng ta khiđọc văn bản lựa chọn một đề tài mà mình thực sự am hiểu và có hứng thú để viếtbài

- Vấn đề đời sống được thể hiện trong tác phẩm như thế nào?

- Vấn đề đó có ý nghĩa và tác động như thế nào trong cuộc sống và con người?

- Trình bày suy nghĩ của em về vấn đề được gợi ra trong cuộc sống từ tác phẩmvăn học ấy.

- Mở rộng bàn bạc thêm những mặt khác có ý nghĩa xoay quanh vấn đề có trongđời sống xã hội mà tác phẩm văn học đề cập đến (phản đề…)

- Rút ra bài học nhận thức và hành động cho bản thân

c Lập dàn ý.

Sau khi đã tìm được các ý, cần sắp xếp các ý theo một trật tự nhất định để hoàn

thành khung bài viết

* Mở bài: Dẫn dắt nêu vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học của tác

giả?

* Thân bài: Thường gồm hai nội dung chính:

Phần 1: Phân tích, hoặc nêu vắn tắt nội dung văn bản để rút ra ý nghĩa vấn đề.

+ Nếu đề văn nêu sẵn vấn đề rút ra từ một tác phẩm đã học, thì phân tích qua vấn

đề ấy đã được thể hiện như thế nào trong tác phẩm

+ Nếu đề nêu một văn bản chưa học, không cho sẵn vấn đề, thì cần đọc hiểu,phân tích để rút ra vấn đề đời sống và ý nghĩa của vấn đề trước khi vào phần hai

Phần 2: (Trọng tâm) Thực hiện các thao tác nghị luận về vấn đề đời sống gợi ra

từ tác phẩm văn học (tùy thuộc vào vấn đề nghị luận là một tư tưởng, đạo lí haymột hiện tượng đời sống HS áp dụng phương pháp làm bài cụ thể)

- Giải thích vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học (nếu cần thiết)

+ Đối với vấn đề xã hội là một hiện tượng đời sống: Xác định đó là hiện tượngtích cực hay tiêu cực, mô tả những biểu hiện của hiện tượng đó….v.v.

- Bình luận: Trong quá trình bàn luận người viết/ người nói đưa ra quan điểm,chính kiến, nhận xét đánh giá, chỉ ra tầm quan trọng của vấn đề đời sống gợi ratrong tác phẩm văn học đối với bản thân, đối với xã hội hiện nay

- Đánh giá: Quan niệm, tư tưởng ấy đúng đắn, sâu sắc như thế nào? Ý nghĩa đốivới tâm hồn, nhân cách con người? (tư tưởng, đạo lí) Hiện tượng ấy có ảnh hưởngnhư thế nào đối với cuộc sống con người ?(Cần thể hiện thái độ đồng tình, biểudương, trân trọng trước vấn đề xã hội có ý nghĩa tích cực; phê phán những biểuhiện sai trái, suy nghĩ, quan niệm lệch lạc so với quan niệm, tư tưởng, hiện tượngđược nghị luận)

- Mở rộng: Xem xét vấn đề ở những phương diện, góc độ khác nhau (phươngpháp, góc nhìn, tính hai mặt của vấn đề nghị luận… hoặc đưa ra biểu hiện tráichiều để rút ra bài học (đối với những vấn đề bàn luận tích cực): để phê phán (đốivới vấn đề bàn luận tiêu cực)

- Nêu thông điệp/ liên hệ bản thân

Bước 2 Viết bài

Có hai cách để viết mở bài:

Trực tiếp: Đi thẳng vào vấn đề cần nghị luận Khi mở bài trực tiếp cần phải tậptrung vào vấn đề nghị luận, tránh lan man

Gián tiếp: Từ vấn đề liên quan dẫn dắt đến vấn đề cần nghị luận Khi mở bàigián tiếp cần phải tạo được sự hấp dẫn, linh hoạt Có thể mở bài gián tiếp bằngcách dẫn dắt từ một câu nói, ý kiến, nhận định…, để đi đến vấn đề cần nghị luận

Dù viết theo cách nào cũng cần ngắn gọn, hấp dẫn, thu hút người đọc

b Viết thân bài:

- Bám sát dàn ý đã xây dựng

- Tuần tự triển khai từng ý, sử dụng lí lẽ, bằng chứng để làm sáng tỏ ý kiến củamình Mỗi ý kiến cần viết thành một đoạn văn hoàn chỉnh, giữa các đoạn có sự liênkết chặt chẽ Các ý phải tập trung vào chủ đề là vấn đề trong đời sống được gợi ra

từ tác phẩm văn học cần bàn luận

- Cần sử dụng câu chuyện thực tế, các trích dẫn từ sách báo hoặc kinh nghiệm từngười lớn tuổi có nhiều kinh nghiệm sống để làm tăng sức thuyết phục cho bàiviết

- Cần sử dụng các từ ngữ liên kết để liên kết câu, liên kết đoạn văn.

c Viết kết bài:

- Khẳng định lại ý nghĩa của vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm văn học

- Nêu thông điệp hướng tới mọi người

- Có thể liên hệ với các câu châm ngôn/ lời nhận định… để làm cho phần kết bàithêm sâu sắc, ấn tượng

Bước 3 Chỉnh sửa và đánh giá sau khi viết.

Sau khi viết xong bài, các em cần đọc lại và chỉnh sửa lỗi sai về chính tả, diễnđạt, nội dung các phần các đoạn Xem xem trong bài viết đã đưa ra đủ lí lẽ, bằngchứng chưa Chỗ nào còn thiếu ý thì bổ sung Chỗ nào sai chính tả, sai về cáchdiễn đạt thì sửa lại cho đúng

PHẦN III LUYỆN TẬP, RÈN KỸ NĂNG LÀM BÀI 3.1 Dạng bài nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ tác phẩm truyện 3.1.1 Nghị luận về vấn đề đời sống được gợi ra từ ý nghĩa của một tác phẩm truyện.

Với dạng đề này, ngoài áp dụng phương pháp chung, cần lưu ý triển khai phầnthân bài như sau:

a Bước 1: Phân tích văn bản để tìm ra những ý nghĩa xã hội sâu sắc của tác

phẩm, từ đó khái quát chính xác vấn đề xã hội cần bàn

b Bước 2: Bàn luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm (theo cách triển khai

Hướng dẫn làm bài theo các bước

- Bước 1: Trước khi viết

+ Xác định đề tài (vấn đề nghị luận): Qua văn bản “Đẽo cày giữa đường”, tác giảdân gian gợi cho ta vấn đề: cần có chính kiến, lập trường quan điểm

+ Tìm ý: sau khi xác định được vấn đề nghị luận, hãy trả lời các câu hỏi

Thực chất của vấn đề được gợi ra trong truyện ngụ ngôn là gì? Trong tác phẩmnào? Tác giả là ai?

Vấn đề có ý nghĩa như thế nào với con người và cuộc sống?

Vấn đề cho chúng ta những bài học nhận thức và hành động ra sao?

- Giải thích vấn đề:

+ Chính kiến là quan điểm, là lập trường, ý kiến riêng của mỗi người khi đánhgiá, nhận xét về một sự việc, hiện tượng, con người nào đó Trong cuộc sống, mỗingười cần có chính kiến riêng của bản thân trước những sự tác động của mọi ngườixung quanh, hay thế giới bên ngoài

- Bàn luận về ý nghĩa của vấn đề (kết hợp lí lẽ và bằng chứng)

+ Người có chính kiến là người có lập trường riêng, không dễ bị dao động hay bịảnh hưởng bởi lời nói, hành động của người khác Và ngược lại, người không cóchính kiến riêng sẽ dễ dàng bị cuốn theo những lời nhận xét, đánh giá, hay tự làmbản thân bị căng thẳng, rối bời

+ Chính kiến hay việc giữ lập trường chính là một điều vô cùng quan trọng, làđiểm tựa để ta thực hiện những dự định, ước mơ, nó giúp ta luôn có một tinh thầnminh mẫn, tỉnh táo, không bị áp lực bởi làm việc gì cũng phải suy xét, suy nghĩxem người khác nghĩ về mình như thế nào

+ Bằng chứng: khi trình bày quan điểm của bản thân trước lớp hoặc trước mộthội thảo hay trong cuộc họp quan trọng Ngay cả khi, việc bày tỏ chứng kiến cũngthể hiện rất rõ trong cuộc sống đời thường, lập cho mình một kế hoạch cụ thể vàthực hiện từng mục tiêu nhỏ một

+ Vậy làm thế nào để không rơi vào tình trạng “đẽo cày giữa đường”?

Lên kế hoạch cụ thể để giúp bản thân xác định được mục tiêu mà mình đề ra vàcác bước để thực hiện được mục tiêu đó

Nghe nhận xét có chọn lọc và đừng chi phối hay lấn át những lí tưởng của bảnthân

Quyết tâm hành động để đạt được mục tiêu: kế hoạch hay ý kiến chỉ là nhữngbản phác thảo trong đầu, cái chúng ta cần là hoàn thành xong công việc Luôn tâmniệm, dù thế nào đi chăng nữa ta cũng phải làm ra một cái “cày” của riêng ta Chỉ cần ta giữ vững được lập trường cộng thêm vốn tri thức và bản lĩnh ta chắcchắn đạt được mục tiêu một cách dễ dàng

c Kết bài

+ Khẳng định lại vấn đề

+ Liên hệ, vận dụng cho bản thân, cho mọi người

- Bước 2: Viết bài

a Mở bài: cần giới thiệu được vấn đề đời sống được gợi ra từ bài thơ (có thểtheo một trong hai cách: trực tiếp hoặc gián tiếp)

b Thân bài: Các ý cần được trình bày mạch lạc, mỗi ý được triển khai trongmột đoạn văn riêng, bằng chứng cụ thể và có sự phân tích Khi viết cần chú ý đếnmạch văn tổi chảy, kêt nối các câu văn trong đoạn văn, các đoạn văn trong bài cầnchặt chẽ, hợp lí Tránh cách viết kể lể, rườm rà

c Kết bài: cần khẳng định lại được vấn đề bàn luận, giúp người đọc suy nghĩ vàvận dụng được vào đời sống thực tế

- Bước 3: chỉnh sửa bài viết theo bảng kiểm và đánh giá bài viết bằng Rubric.Chỉnh sửa bài viết theo bảng kiểm sau:

Nêu cụ thể được vấn đề

nghị luận

Chỉnh sửa nếu thấy vấn đề cần bàn luận còn mơ hồ Trình bày được vấn đề nghị

luận theo các khía cạnh

Diễn đạt chưa rõ các khía cạnh cần bàn luận

Đưa ra được lí lẽ và bằng

chứng rõ ràng, thuyết phục

Củng cố lại lí lẽ nếu thấy chưa vững chắc, rõ ràng và

bổ sung nếu thấy thiếu bằngchứng

Nêu được bài học rút ra từ

vấn đề

Bổ sung nếu thấy chưa rút

ra được bài học

Rà soát lỗi về từ ngữ, câu,

đoạn, liên kết câu và đoạn,

cách trình bày bài viết

Sửa những lỗi phát hiện được

Rubric đánh giá phần viết:

Tiêu chú

đánh giá

Mức độ Mức 4

(Tốt)

Mức 3 (Khá)

Mức 2 (Đạt)

Mức 1 (Chưa đạt) Đảm bảo yêu

cầu về hình

thức

Đảm bảo tốt

bố cục của bàivăn nghị luận;

ý kiến, lí lẽ vàdẫn chứng đầysức thuyếtphục; trình bàysáng tạo, sạch

sẽ, không mắclỗi chính tả

Đảm bảo được

bố cục bài vănnghị luận; ýkiến, lí lẽ vàdẫn chứngthuyết phục;

trình bày sángtạo, tương đốisạch sẽ, rất ítlỗi chính tả

Trình bàyđược bố cụccủa bài vănnghị luận; ýkiến, lí lẽ vàbằng chứngthuyết phụcnhưng chưatiêu biểu; thiếu

sự sáng tạo,còn tẩy xóa và

có nhiều lỗichính tả

Chưa thể hiệnđược bố cụccủa bài vănnghị luận; ýkiến, lí lẽ vàbằng chứngchưa thuyếtphục; tẩy xóanhiều, mắcnhiều lỗi chính

tả, diễn đạt

Viết đoạn văn Giới thiệu Giới thiệu Giới thiệu Giới thiệu

mở bài trúng vấn đề

nghị luận đượcgợi ra từ tácphẩm truyện

và mở ra nộidung được bànluận ở thân bàimột cách hợp

lí

đúng nhưngchưa trúng vấn

đề nghị luậnđược gợi ra từtác phẩmtruyện và mở

ra nội dungđược bàn luận

ở thân bài mộtcách hợp lí

đúng vấn đềnghị luận đượcgợi ra từ tácphẩm truyệnnhưng lại chưa

mở ra nội dungđược bàn luận

ở thân bài mộtcách hợp lí

không đúngvấn đề nghịluận được gợi

ra từ tác phẩmtruyện vàkhông mở ranội dung đượcbàn luận ở thânbài một cáchhợp lí

Triển khai

vấn đề bàn

luận

Làm rõ đượccác khía cạnh

cơ bản của vấnđề; bộc lộ rõquan điểm củabản thân vềvấn đề; sửdụng hệ thống

lí lẽ và bằngchứng để làmsáng tỏ chovấn đề đầythuyết phục;

bàn luận mởrộng sâu, rộng

Làm rõ đượccác khía cạnh

cơ bản của vấnđề; bộc lộ rõquan điểm củabản thân vềvấn đề; sửdụng hệ thống

lí lẽ và bằngchứng để làmsáng tỏ chovấn đề rõ ràng;

bàn luận mởrộng đượcphản đề

Làm rõ đượccác khía cạnh

cơ bản của vấnđề; bước đầuthể hiện đượcquan điểm củabản thân vềvấn đề; sửdụng hệ thống

lí lẽ và bằngchứng để làmsáng tỏ chovấn đề nhưngchưa tiêu biểu;

chưa bàn luận

mở rộng

Chưa làm rõđược các khíacạnh cơ bảncủa vấn đề;chưa bộc lộ rõđược quanđiểm của bảnthân về vấn đề;chưa sử dụng

hệ thống lí lẽ

và bằng chứng

để làm sáng tỏcho vấn đề đầythuyết phục;chưa bàn luận

mở rộng

Viết đoạn văn

kết bài

Khẳng định lạivấn đề cần bànluận một cách

rõ ràng, xácđáng; liên hệvận dụng sâusắc với bảnthân và mọingười

Khẳng định lạivấn đề cần bànluận một cách

rõ ràng, xácđáng; liên hệvận dụng tốtvới bản thân vàmọi người

Khẳng định lạivấn đề cần bànluận một cách

rõ ràng, xácđáng; chưa liên

hệ vận dụngtốt với bảnthân và mọingười

Chưa khẳngđịnh lại vấn đềcần bàn luậnmột cách rõràng, xác đáng;chưa liên hệvận dụng tốtvới bản thân vàmọi người

3.1.2 Nghị luận về một vấn đề được gợi ra từ một đoạn trích trong truyện

Với dạng đề này, ngoài áp dụng phương pháp chung, cần lưu ý triển khai phầnthân bài như sau:

a Bước 1: Tóm tắt gắn gọn nội dung của đoạn trích và rút ra vấn đề cần bàn

(Trích Cô bé bán diêm – An – đéc – xen)

Qua đoạn trích, nhà văn đã gợi lên thông điệp về ý nghĩa của tình yêu thương con người và lên án sự thờ ơ, vô cảm trong cuộc sống Em hãy viết bài văn chia sẻ suy nghĩ của mình về vấn đề trên

Hướng dẫn viết theo các bước

- Bước 1: Trước khi viết

+ Xác định đề tài (vấn đề nghị luận): thông điệp về tình yêu thương con người

và lên án sự thờ ơ, vô cảm trong cuộc sống

+ Tìm ý: sau khi xác định được vấn đề nghị luận, hãy trả lời các câu hỏi

Vấn đề trong đời sống được gợi ra trong đoạn truyện là gì? Trong tác phẩm nào?Tác giả là ai?

Vấn đề đó được hiểu theo những cách nào?

Vấn đề có những tác động nào ảnh hưởng đến con người và xã hội?

Những bài học nào được đưa ra trước những vấn đề đó?

+ Lập dàn ý:

a Mở bài:

Giới thiệu vấn đề cần bàn luận được gợi ra từ đoạn truyện trong văn bản “Cô bébán diêm” của nhà văn An – đéc – xen: qua đoạn trích trong văn bản đã gợi lênthông điệp về ý nghĩa của tình yêu thương con người và lên án sự thờ ơ, vô cảmtrong cuộc sống

b Thân bài

Hiểu đúng đắn về vấn đề được gợi ra từ cái chết thương tâm của cô bé bán diêmtrong phần kết thúc truyện:

+ Tóm tắt gắn gọn nội dung của đoạn trích và rút ra vấn đề cần bàn luận

Giải thích vấn đề được gợi ra từ đoạn truyện:

+ Tình yêu thương là tình càm thương yêu, chia sẻ, đùm bọc lẫn nhau

+ Sự thờ ơ, vô cảm là thái độ sống thờ ơ, dửng dưng, không cảm xúc với tất cả

sự việc và con người xung quanh

+ Dẫn chứng về sức mạnh của tình yêu thương trong cuộc sống: các chươngtrình thiện nguyện như Trái tim cho em, Cùng em đến trường, Cặp lá yêuthương,

+ Biểu hiện và tác hại của lối sống thờ ơ, vô cảm: lối sống thờ ơ, vô cảm là sựthờ ơ với những chuyện vui, buồn, sướng hay khổ của số phận những người xungquanh chúng ta Có lẽ vì vậy mà cách sống đó ngày càng tàn phá tâm hồn, làm tráitim con người trở nên chai sạn, phá hủy tất cả những gì vốn tốt đẹp từ bên trongtâm hồn và các mối quan hệ bền chặt, gắn kết

+ Dẫn chứng: các clip quay lên mạng về những vấn đề mâu thuẫn, tranh chấpnhau cùng những lời bình luận nhiều phản cảm,

Bàn luận mở rộng:

Tình yêu thương phải xuất phát từ trái tim chứ không phải là sự bố thí hay làmbóng tên tuổi, thể hiện sự quan tâm để chuộc lợi danh cho bản thân

Trên thực tế, cũng đã có không ít kẻ quên lãng đi tình yêu thương con người, họ

bị sự ồn ào của cuộc sống, bị vật chất làm băng hoại tâm hồn, Họ lãng quên đinhiều giá trị tốt đẹp của cuộc sống

Bài học nhận thức và hành động:

+ Tình yêu thương, sự chia sẻ là một nét đẹp vô cùng quan trọng và đó còn làchuẩn mực để khẳng định giá trị của con người.

+ Dành thật nhiều tình yêu thương cho mọi người xung quanh, đặc biệt nhữngngười thân, bạn bè hay những con người có hoàn cảnh khó khăn Và cần phê phángay gắt lối sống thờ ơ, vô cảm

c Kết bài:

+ Khẳng định vấn vấn đề cần bàn luận đã được gợi ra

+ Liên hệ, vận dụng với đời sống

- Bước 2: Viết bài

a Mở bài: cần giới thiệu được vấn đề đời sống được gợi ra từ bài thơ (có thểtheo một trong hai cách: trực tiếp hoặc gián tiếp)

b Thân bài: Các ý cần được trình bày mạch lạc, mỗi ý được triển khai trongmột đoạn văn riêng, bằng chứng cụ thể và có sự phân tích Khi viết cần chú ý đếnmạch văn tổi chảy, kêt nối các câu văn trong đoạn văn, các đoạn văn trong bài cầnchặt chẽ, hợp lí Tránh cách viết kể lể, rườm rà

c Kết bài: cần khẳng định lại được vấn đề bàn luận, giúp người đọc suy nghĩ vàvận dụng được vào đời sống thực tế

- Bước 3: Chỉnh sửa bài viết theo bảng kiểm và đánh giá theo Rubric

Chỉnh sửa bài viết theo bảng kiểm sau:

Nêu cụ thể được vấn đề

nghị luận

Chỉnh sửa nếu thấy vấn đề cần bàn luận còn mơ hồ Trình bày được vấn đề nghị

luận theo các khía cạnh

Diễn đạt chưa rõ các khía cạnh cần bàn luận

Đưa ra được lí lẽ và bằng

chứng rõ ràng, thuyết phục

Củng cố lại lí lẽ nếu thấy chưa vững chắc, rõ ràng và

bổ sung nếu thấy thiếu bằngchứng

Nêu được bài học rút ra từ

vấn đề

Bổ sung nếu thấy chưa rút

ra được bài học

Rà soát lỗi về từ ngữ, câu,

đoạn, liên kết câu và đoạn,

cách trình bày bài viết

Sửa những lỗi phát hiện được

Rubric đánh giá phần viết:

Tiêu chú

đánh giá

Mức độ Mức 4

(Tốt)

Mức 3 (Khá)

Mức 2 (Đạt)

Mức 1 (Chưa đạt) Đảm bảo yêu

cầu về hình

thức

Đảm bảo tốt bốcục của bài vănnghị luận; ýkiến, lí lẽ vàdẫn chứng đầysức thuyếtphục; trình bàysáng tạo, sạch

sẽ, không mắclỗi chính tả

Đảm bảo được

bố cục bài vănnghị luận; ýkiến, lí lẽ vàdẫn chứngthuyết phục;

trình bày sángtạo, tương đốisạch sẽ, rất ítlỗi chính tả

Trình bày được

bố cục của bàivăn nghị luận;

ý kiến, lí lẽ vàbằng chứngthuyết phụcnhưng chưatiêu biểu; thiếu

sự sáng tạo,còn tẩy xóa và

có nhiều lỗichính tả

Chưa thể hiệnđược bố cụccủa bài vănnghị luận; ýkiến, lí lẽ vàbằng chứngchưa thuyếtphục; tẩy xóanhiều, mắcnhiều lỗi chính

tả, diễn đạt

Viết đoạn văn

mở bài

Giới thiệutrúng vấn đề

Giới thiệuđúng nhưng

Giới thiệuđúng vấn đề

Giới thiệukhông đúng

nghị luận đượcgợi ra từ tácphẩm truyện

và mở ra nộidung được bànluận ở thân bàimột cách hợp

lí

chưa trúng vấn

đề nghị luậnđược gợi ra từ

truyện và mở

ra nội dungđược bàn luận

ở thân bài mộtcách hợp lí

nghị luận đượcgợi ra từ tácphẩm truyệnnhưng lại chưa

mở ra nội dungđược bàn luận

ở thân bài mộtcách hợp lí

vấn đề nghịluận được gợi

ra từ tác phẩmtruyện vàkhông mở ranội dung đượcbàn luận ởthân bài mộtcách hợp lí

Triển khai

vấn đề bàn

luận

Làm rõ đượccác khía cạnh

cơ bản của vấnđề; bộc lộ rõquan điểm củabản thân vềvấn đề; sửdụng hệ thống

lí lẽ và bằngchứng để làmsáng tỏ chovấn đề đầythuyết phục;

bàn luận mởrộng sâu, rộng

Làm rõ đượccác khía cạnh

cơ bản của vấnđề; bộc lộ rõquan điểm củabản thân vềvấn đề; sửdụng hệ thống

lí lẽ và bằngchứng để làmsáng tỏ cho vấn

đề rõ ràng; bànluận mở rộngđược phản đề

Làm rõ đượccác khía cạnh

cơ bản của vấnđề; bước đầuthể hiện đượcquan điểm củabản thân vềvấn đề; sửdụng hệ thống

lí lẽ và bằngchứng để làmsáng tỏ chovấn đề nhưngchưa tiêu biểu;

chưa bàn luận

mở rộng

Chưa làm rõđược các khíacạnh cơ bảncủa vấn đề;chưa bộc lộ rõđược quanđiểm của bảnthân về vấnđề; chưa sửdụng hệ thống

lí lẽ và bằngchứng để làmsáng tỏ chovấn đề đầythuyết phục;chưa bàn luận

mở rộng

Viết đoạn văn

kết bài

Khẳng định lạivấn đề cần bànluận một cách

rõ ràng, xácđáng; liên hệvận dụng sâusắc với bảnthân và mọingười

Khẳng định lạivấn đề cần bànluận một cách

rõ ràng, xácđáng; liên hệvận dụng tốtvới bản thân vàmọi người

Khẳng định lạivấn đề cần bànluận một cách

rõ ràng, xácđáng; chưa liên

hệ vận dụng tốtvới bản thân vàmọi người

Chưa khẳngđịnh lại vấn đềcần bàn luậnmột cách rõràng, xácđáng; chưaliên hệ vậndụng tốt vớibản thân vàmọi người

3.1.3 Nghị luận về một vấn đề được gợi ra từ một nhân vật trong tác phẩm truyện

Lưu ý trong quá trình viết bài:

a Bước 1: Phân tích ngắn gọn đặc điểm (hành động/ lời nói/ suy nghĩ…) của

nhân vật từ đó khái quát chính xác vấn đề xã hội cần bàn

b Bước 2: Bàn luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm (theo cách triển khai

ở phần hướng dẫn chung)

Ví dụ minh họa:

Đề bài: Em hãy viết bài văn nghị luận chia sẻ suy nghĩ của mình về vấn đề đời sống được gợi ra từ nhân vật Sơn trong “Gió lạnh đầu mùa” – Thạch Lam.

Hướng dẫn viết theo các bước:

- Bước 1: Trước khi viết

+ Xác định đề tài: vấn đề cuộc sống được gợi ra từ nhân vật Sơn trong tác phẩm

“Gió lạnh đầu mùa” là sự quan tâm, sẻ chia với mọi người

+ Tìm ý: sau khi xác định được vấn đề nghị luận, hãy trả lời các câu hỏi

Nhân vật Sơn trong tác phẩm đã gợi ra vấn đề gì cần bàn luận?

Vấn đề đó được thể hiện trong nhân vật Sơn ra sao?

Vấn đề được hiểu như thế nào?

Những ý kiến nào cần bàn luận xung quanh vấn đề được gợi ra từ nhân vật làgì?

Bài học được rút ra từ vấn đề ra sao?

+ Lập dàn ý:

a Mở bài:

Giới thiệu vấn đề trong đời sống được gợi ra từ nhân vật Sơn trong tác phẩm

“Gió lạnh đầu mùa” – Thạch Lam

b Thân bài:

Tóm tắt gọn gàng hành động của Sơn thể hiện tình yêu thương và sự sẻ chia + Nhân vật Sơn trong gió lạnh đầu mùa đã gợi ra được vấn đề về sự quan tâm,chia sẻ với mọi người qua những hành động rất ngây thơ chưa suy nghĩ thấu đáonhưng đầy ắp tình người Gió lạnh đầu mùa tràn về se sắt mang cái giá rét cắt dacắt thịt Sơn nhìn thấy bé Hiên vẫn mặc tấm áo cũ mong manh, rách rưới đứng runcầm cập liền bảo chị chạy về lấy cái áo cũ của em gái đã mất cho Hiên mặc Chínhhành động đấy đã sưởi ấm bao tâm hồn đọc giả

Giải thích vấn đề được gợi ra:

+ Quan tâm, chia sẻ là sự thấu hiểu, thông cảm, động viên, an ủi, cùng ngườikhác san sẻ vui buồn, những trạng thái tình cảm, tâm hồn với nhau; san sẻ nhữngkhó khăn vất vả về vật chất, giúp đỡ nhau trong hoạn nạn, trợ giúp họ khi họ không

có năng lực triển khai,

Bàn luận vấn đề:

+ Biểu hiện của sự quan tâm, chia sẻ trong đời sống: quan tâm, chia sẻ với mọingười xung quanh mà trước hết là những người thân trong gia đình, thầy cô, bạn