SỞ GD&ĐT NGHỆ AN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Tên đề tài: PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO GÓC TRONG CHỦ ĐỀ 2 “TỔ CHỨC LƯU TRỮ, TÌM KIẾM VÀ
NỘI DUNG ĐỀ TÀI
1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm đã bắt đầu hình thành từ những năm 20 và trở nên phổ biến từ những năm 70 của thế kỷ XX Việc thiết kế và thực hiện các hoạt động dạy - học nhằm khuyến khích tính tích cực, chủ động và sự sáng tạo của học sinh đã thu hút sự chú ý đặc biệt từ các nhà khoa học trong thời gian dài.
Trong những năm gần đây, nghiên cứu của nghiên cứu của Zverena N M,
Năm 1985, Marzano R J và năm 2004, Hunter M đã nghiên cứu và đề xuất các giải pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ và sáng tạo của học sinh Các tác giả đặc biệt chú trọng đến các phương pháp dạy học phù hợp với cách học của từng học sinh, đồng thời đáp ứng sự phát triển của hai bán cầu não trong bộ não của học sinh.
Theo Kolb.D.A (2013), có bốn phong cách học chủ yếu bao gồm: học qua kinh nghiệm, học qua sự quan sát và phản ánh, học qua tóm tắt và phân tích lý thuyết, cùng với học từ sự thử nghiệm và trải nghiệm các hoạt động.
Nhóm tác giả Nguyễn Lăng Bình, Đỗ Hương Trà, Nguyễn Phương Hồng và Cao Thị Thặng (2010) đã trình bày khái niệm và quy trình thực hiện phương pháp dạy học theo góc (DHTG), cùng với phiếu đánh giá kế hoạch bài học và đánh giá giờ dạy DHTG là một phương pháp dạy học cho phép học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong lớp học, nhằm chiếm lĩnh nội dung học tập theo nhiều phong cách học khác nhau Đỗ Hương Trà đã cung cấp các cơ sở khoa học để xác định phong cách học của học sinh, đồng thời nêu rõ các ưu điểm, hạn chế và điều kiện cần thiết để tổ chức DHTG một cách hiệu quả.
HS đã được hướng dẫn cách xác định phong cách học tập của mình, giúp cụ thể hóa các kiến thức vật lý có thể áp dụng DHTG một cách hiệu quả Theo tác giả, DHTG là mô hình dạy học trong đó HS thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong lớp học, nhưng đều hướng tới việc chiếm lĩnh một nội dung học tập theo các phong cách khác nhau.
Bài viết tiêu biểu về dạy học theo góc trong môn Sinh học của tác giả Phan Thị Thanh Hội và Nguyễn Thanh Dung (2018) đã trình bày khái niệm và vai trò của phương pháp dạy học này, đồng thời nêu rõ đặc điểm các góc học tập và mô hình học tập của học sinh.
DHTG mang lại sự đa dạng và phong phú trong cấu trúc nội dung bài học, nhấn mạnh phong cách học tập, khuyến khích việc học sâu và thoải mái, đồng thời kích thích sự tham gia và trải nghiệm của người học.
Năng lực tự học là tự mình tìm tòi, nhận thức, vận dụng kiến thức vào tình
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
Tổng quan vấn đề nghiên cứu
Phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm đã bắt đầu phát triển từ những năm 20 và trở nên phổ biến từ những năm 70 của thế kỷ XX Các nhà khoa học đã chú trọng vào việc thiết kế và áp dụng các hoạt động dạy - học nhằm khuyến khích tính tích cực, chủ động và khả năng tự tìm tòi, sáng tạo của học sinh.
Trong những năm gần đây, nghiên cứu của nghiên cứu của Zverena N M,
Năm 1985, Marzano R J và năm 2004, Hunter M đã nghiên cứu và đề xuất các giải pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ và sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập Cả hai tác giả đều chú trọng đến việc áp dụng các phương pháp dạy học phù hợp với cách học của từng học sinh, đồng thời đáp ứng sự phát triển của hai bán cầu não trong não bộ của học sinh.
Theo Kolb.D.A (2013), có bốn phong cách học chủ yếu bao gồm: học qua kinh nghiệm, học qua sự quan sát và phản ánh, học qua việc tóm tắt và phân tích lý thuyết, và học từ sự thử nghiệm cũng như trải nghiệm các hoạt động.
Nhóm tác giả Nguyễn Lăng Bình, Đỗ Hương Trà, Nguyễn Phương Hồng, và Cao Thị Thặng (2010) đã trình bày khái niệm và quy trình thực hiện đánh giá kế hoạch bài học cùng các phương pháp đánh giá giờ dạy theo góc Dạy học theo góc (DHTG) được định nghĩa là một phương pháp dạy học, trong đó học sinh thực hiện các nhiệm vụ tại các vị trí khác nhau trong lớp học, nhưng đều hướng tới việc chiếm lĩnh một nội dung học tập theo các phong cách học khác nhau Đỗ Hương Trà đã cung cấp các cơ sở khoa học để xác định phong cách học của học sinh, nhấn mạnh các ưu điểm và hạn chế cũng như điều kiện cần thiết để tổ chức DHTG một cách hiệu quả.
HS đã được hướng dẫn cách xác định phong cách học tập của mình, từ đó cụ thể hóa các kiến thức vật lý có thể áp dụng DHTG một cách hiệu quả Theo tác giả, DHTG là mô hình dạy học trong đó HS thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong lớp học, nhưng đều hướng tới việc chiếm lĩnh một nội dung học tập theo những phong cách khác nhau.
Bài viết tiêu biểu về DHTG trong môn Sinh học của tác giả Phan Thị Thanh Hội và Nguyễn Thanh Dung (2018) đã trình bày khái niệm và vai trò của dạy học góc, đồng thời phân tích đặc điểm các góc và mô hình học tập của học sinh.
DHTG mang lại sự đa dạng và phong phú trong cấu trúc nội dung bài học, nhấn mạnh phong cách học thoải mái, khuyến khích sự tham gia và trải nghiệm của người học.
Cơ sở lí luận
Năng lực tự học là tự mình tìm tòi, nhận thức, vận dụng kiến thức vào tình
6 huống mới với chất lượng cao
Theo Phan Thị Thanh Hội và Kiều Thị Thu Giang (2016), năng lực tự học (NLTH) được định nghĩa là khả năng của người học trong việc tự xác định mục tiêu học tập, thiết kế và thực hiện kế hoạch học tập, cũng như tự đánh giá và điều chỉnh quá trình học để tối ưu hóa việc tiếp thu kiến thức và phát triển kỹ năng, năng lực.
Năng lực tự học là khả năng độc lập và tự giác của người học trong việc xác định mục tiêu học tập, xây dựng và thực hiện kế hoạch học tập Đồng thời, người học cũng cần có khả năng tự đánh giá, nhận xét và điều chỉnh kế hoạch để tối ưu hóa việc lĩnh hội kiến thức, từ đó nâng cao chất lượng học tập một cách liên tục.
1.2.1.2 Vai trò năng lực tự học trong quá trình dạy học
Trong QTDH, hoạt động tự học luôn giữ vị trí rất lớn trong quá trình học tập của người học
Tự học đóng vai trò quyết định trong việc nâng cao chất lượng và hiệu quả học tập Nó không chỉ giúp người học hoàn thành nhiệm vụ học tập mà còn là mục tiêu cốt lõi của quá trình giáo dục.
Trong quá trình học tập, việc bồi dưỡng năng lực tự học (NLTH) cho học sinh là một trong những đặc trưng quan trọng của phương pháp dạy học tích cực Điều này không chỉ nâng cao chất lượng giảng dạy mà còn tạo động lực mạnh mẽ cho người học, khuyến khích khả năng tự học, tự chủ và sáng tạo, giúp họ chiếm lĩnh kho tàng kiến thức nhân loại.
Tự học giúp người học nắm vững kiến thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và nghề nghiệp trong tương lai
Tự học thường xuyên giúp người học hình thành nếp sống và phương pháp làm việc khoa học, rèn luyện ý chí phấn đấu, kiên trì, cùng với khả năng phê phán và hứng thú trong học tập Điều này không chỉ tạo ra động lực nội sinh cho quá trình học mà còn là yếu tố quyết định chất lượng đào tạo, thể hiện rõ vai trò của năng lực tự học (NLTH) trong việc nâng cao hiệu quả giáo dục.
1.2.1.3 Thành phần cấu trúc năng lực tự học
Theo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, năng lực tự học (NLTH) của học sinh THPT bao gồm các thành phần chính: xác định nhiệm vụ học tập, đánh giá và điều chỉnh kế hoạch học tập, cũng như tự nhận diện và điều chỉnh những sai sót, hạn chế của bản thân trong quá trình học tập.
Dựa trên nghiên cứu về phân loại các thành tố năng lực tự học (NLTH), mục tiêu dạy học hiện nay là phát triển phương pháp tư duy, khuyến khích tự nghiên cứu và tạo ra niềm vui, hứng thú cho học sinh Chúng tôi sẽ tập trung vào việc rèn luyện cho học sinh các năng lực cần thiết để nâng cao sự tự tin và thái độ tích cực trong quá trình học tập.
Năng lực xác định mục tiêu học là khả năng nhận biết những gì cần đạt được sau khi hoàn thành quá trình học, bao gồm kiến thức, kỹ năng, năng lực và thái độ Việc này giúp người học có định hướng rõ ràng và phát triển toàn diện.
7 câu hỏi: “học cái gì? Học để làm gì?”
Năng lực lập kế hoạch tự học là quá trình xác định mục tiêu học tập và xây dựng kế hoạch để đạt được nội dung cần học trong chủ đề Điều này bao gồm việc lựa chọn tài liệu cần thiết như sách, báo, trang web, câu chuyện và phim ảnh, cũng như dự kiến các hành động và nhiệm vụ cần thực hiện để hoàn thành mục tiêu học tập Cuối cùng, người học cần xác định sản phẩm dự kiến sẽ đạt được sau khi hoàn tất việc học chủ đề, từ đó trả lời cho câu hỏi: “Cần phải làm gì để đạt được mục tiêu?”
Năng lực thực hiện kế hoạch được thể hiện qua quy trình tìm kiếm và thu thập thông tin, xử lý thông tin, cũng như vận dụng kiến thức để tạo ra các sản phẩm như báo cáo, thuyết trình, sơ đồ, bảng biểu và video theo kế hoạch đã đề ra Điều này giúp trả lời câu hỏi “Cần làm như thế nào?” một cách hiệu quả.
Năng lực tự thể hiện bản thân: thể hiện qua việc bản thân người học trình bày báo cáo trước nhóm hoặc trước lớp
Năng lực tự kiểm tra và đánh giá kế hoạch tự học là rất quan trọng Sau khi áp dụng các kỹ năng học tập, người học cần xem xét những gì đã đạt được, nhận diện sai sót và hạn chế Từ đó, cần điều chỉnh phương pháp học để nâng cao chất lượng học tập một cách hiệu quả hơn.
1.2.2 Phương pháp dạy học góc
DHTG là phương pháp dạy học mà học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể, được gọi là “Working in corners” hoặc “Working with areas” Thuật ngữ này có thể hiểu là “làm việc theo góc” hoặc “học theo khu vực”, nhấn mạnh vai trò chủ động của học sinh trong quá trình dạy học.
“Dạy và học theo góc là một hình thức tổ chức hoạt động học tập, trong đó
HS thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau ở các vị trí cụ thể trong lớp học để đạt được mục tiêu học sâu về nội dung hoặc bài học.
Quá trình học tập được tổ chức thành các khu vực riêng biệt, mỗi khu vực có nhiệm vụ và tài liệu học tập đặc thù Học sinh tự do hình thành nhóm tại mỗi góc học tập theo sở thích cá nhân, không bị giáo viên ép buộc Có ba loại góc học tập khác nhau, mỗi loại phục vụ cho các mục đích học tập khác nhau.
* Góc theo phong cách học tập (PCHT)
Tại các góc học tập, học sinh sẽ tìm thấy tư liệu và bảng hướng dẫn nhiệm vụ, hỗ trợ nghiên cứu bài học thông qua các phương pháp học tập khác nhau như quan sát, trải nghiệm, phân tích và áp dụng Sự đa dạng trong các phương pháp này cho phép học sinh với sở thích, năng lực và nhịp độ học tập khác nhau có thể tự điều chỉnh và phát huy khả năng của mình Điều này giúp giáo viên dễ dàng giải quyết những vấn đề đa dạng trong nhóm học sinh.
* Góc theo hình thức hoạt động khác nhau
Cơ sở thực tiễn của đề tài
1.3.1 Phương pháp điều tra, nghiên cứu để xác định cơ sở thực tiễn của đề tài Để xác định cơ sở thực tiễn cho nghiên cứu đề tài về việc sử dụng các PPDH nhằm phát triển NLTH cho HS trong dạy học bộ môn Tin học nói chung và trong dạy học nội dung Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin ,Tin học 11 nói riêng, chúng tôi đã tiến hành sử dụng phiếu điều tra, thăm dò ý kiến các GV trực tiếp giảng dạy môn Tin học tại huyện Diễn Châu và HS lớp 11 tại trường THPT Diễn Châu 4 trong năm học 2023-2024 Các vấn đề khảo sát chúng tôi quan tâm đến thực trạng dạy và học môn Tin học của học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay
1.3.2 Thực trạng học môn Tin học của học sinh ở trường THPT hiện nay
Sau khi khảo sát 31 giáo viên Tin học tại các trường THPT ở huyện Diễn Châu về việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực trong môn Tin học, chúng tôi đã thu thập và thống kê kết quả qua liên kết: https://forms.gle/MX3g36LMu9m4HGuY9 Kết quả khảo sát cho thấy thực trạng hiện tại và những xu hướng trong việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực trong giảng dạy môn học này.
Bảng 1.2 Kết quả thăm dò ý kiến GV về việc sử dụng các PPDH tích cực trong dạy học môn Tin học hiện nay
2 Hỏi đáp - tái hiện kiến thức 31 100 0 0 0 0
4 Hoạt động học tập có sử dụng bài tập tình huống 26 81,87 5 16,13 0 0
5 Hoạt động học tập có sử dụng bài tập thực nghiệm 18 58,06 12 38,71 1 3,23
6 Hoạt động học tập có sử dụng sơ đồ, bảng biểu 16 51,61 14 45,16 1 3,23
7 Hoạt động nêu và giải quyết vấn đề 21 67,74 10 32,26 0 0
8 Hoạt động có sử dụng phiếu học tập 22 70,97 9 29,03 0 0
9 Hoạt động hợp tác theo nhóm 24 77,42 5 16,13 2 6,45
11 Hoạt động dạy học theo góc 2 6,45 10 32,26 19 61,29
Biểu đồ 1.1 Biểu đồ thể hiện việc sử dụng PPDH tích cực trong dạy học môn Tin học hiện nay
Kết quả thăm dò ý kiến giáo viên và quan sát lớp học cho thấy rằng hầu hết giáo viên đã chú trọng đến việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) và tích cực áp dụng các PPDH trong giảng dạy môn Tin học ở bậc THPT Giáo viên nhận thức rõ sự cần thiết phải thiết kế và thực hiện dạy học nhằm phát triển năng lực cho học sinh Tuy nhiên, vẫn còn ít giáo viên áp dụng phương pháp dạy học theo góc, và việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực một cách hiệu quả, phù hợp với từng đối tượng học sinh vẫn còn nhiều hạn chế.
Về việc tiếp cận chương trình Tin học mới 2018 tại trường THPT Diễn Châu 4, chúng tôi đã tiến hành khảo sát 160 học sinh thông qua một biểu mẫu trực tuyến Kết quả khảo sát cho thấy sự quan tâm và mức độ thích thú của học sinh đối với các phương pháp dạy học khác nhau Hình ảnh và biểu đồ minh họa kết quả khảo sát được trình bày trong phụ lục 1.
Bảng 1.3 Bảng hỏi học sinh về tình hình học môn tin 11
Vấn đề hỏi Câu trả lời Kết quả
1 Theo em học tin học theo chương trình mới 2018 có khó không?
2 Em có thích giờ học tin nhiều hình ảnh, video, ví dụ minh họa không?
3 Em có thích tiết học được tự lựa chọn cách tiếp cận tìm hiểu bài học khác nhau theo PCHT hay không?
4 Em có thích giờ học tin có nhiều hoạt động nhóm, thảo luận không?
Theo bảng số liệu 1.3, chỉ có 15,6% học sinh cảm thấy môn Tin học theo chương trình 2018 dễ, trong khi 46,3% cho rằng môn học này khó Tuy nhiên, khi áp dụng phương pháp dạy học mới, tỷ lệ học sinh thích môn học đã tăng lên đáng kể, với 52,5% ở vấn đề 2 và 44,4% ở vấn đề 4 Nếu giáo viên biết phân loại học sinh theo phương pháp dạy học tích cực, tỷ lệ học sinh thích môn học có thể đạt 51,9% Hầu hết học sinh đều nhận thấy rằng việc học theo phương pháp cá nhân hóa sẽ giúp môn Tin học trở nên thú vị và nhẹ nhàng hơn, từ đó phát huy năng lực tư duy của các em.
Kết quả điều tra cho thấy nhiều học sinh thích tự học và khám phá, nhưng họ gặp khó khăn khi học tin theo chương trình mới, dẫn đến số lượng học sinh cảm thấy khó khăn và rất khó ngày càng tăng.
Xuất phát từ vai trò phương pháp dạy học theo góc trong dạy học phát triển năng lực học sinh
Dạy học theo góc là phương pháp dạy học được phát triển mạnh mẽ ở các nước phương Tây từ cuối thế kỷ XX Phương pháp này không chỉ đáp ứng nhu cầu của người học mà còn tạo ra sự hứng thú và thoải mái, khuyến khích tính tự giác và tích cực trong quá trình học tập Đồng thời, dạy học theo góc cũng giúp giáo viên đánh giá và phát triển năng lực của học sinh một cách hiệu quả.
Kết quả điều tra thực tiễn cho thấy giáo viên (GV) chủ yếu sử dụng các phương pháp như vấn đáp, thuyết trình, trực quan, và nêu giải quyết vấn đề Những phương pháp này không chỉ phổ biến mà còn phát huy tính tích cực trong quá trình dạy học.
Việc sử dụng hình thức dạy học theo dự án (DHTG) trong giáo dục hiện nay còn hạn chế, đặc biệt là ở khối học sinh Giáo viên gặp nhiều khó khăn trong việc thiết kế và tổ chức các hoạt động DHTG, dẫn đến việc phát triển năng lực học sinh chưa đạt hiệu quả cao.
1.5 Xuất phát từ đặc điểm nội dung Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin” - Tin học 11
Giáo dục tin học là yếu tố quan trọng giúp học sinh phát triển khả năng tìm kiếm, tiếp nhận và mở rộng tri thức trong thời đại cách mạng công nghiệp 4.0 và toàn cầu hóa Tin học không chỉ ảnh hưởng đến lối sống và tư duy của con người mà còn là công cụ hiệu quả để thúc đẩy việc học suốt đời.
Môn Tin học được đưa vào chương trình giảng dạy nhằm phát triển kỹ năng công nghệ thông tin cho học sinh, tạo điều kiện cho sự nghiệp và phát triển cá nhân trong lĩnh vực này Nó cung cấp kiến thức về an toàn và đạo đức trực tuyến, khuyến khích tư duy sáng tạo và khám phá Đồng thời, môn học cũng giúp học sinh phát triển kỹ năng quản lý thông tin, thích ứng với xã hội hiện đại, hình thành năng lực tin học cần thiết cho học tập và làm việc, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống và góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Trong chương trình Tin học 11, học sinh sẽ được tìm hiểu về “Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin”, giúp họ nắm vững kiến thức về lưu trữ và bảo quản thông tin Nội dung này bao gồm việc xây dựng hệ thống phân loại và lưu trữ thông tin, giúp dễ dàng truy cập sau này Thông tin có thể là tài liệu văn bản, hình ảnh, âm thanh, video và nhiều loại dữ liệu khác Việc tổ chức thông tin cung cấp cơ chế tìm kiếm hiệu quả, giúp người dùng nhanh chóng tiếp cận thông tin cần thiết Các công cụ tìm kiếm, cơ sở dữ liệu và hệ thống phân loại đóng vai trò quan trọng trong quá trình này.
Việc tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin là nền tảng quan trọng cho các khóa học Tin học, giúp người dùng phát triển kỹ năng cần thiết trong thời đại công nghệ thông tin Nội dung có thể tiếp cận qua nhiều phương pháp như phân tích lý thuyết, quan sát hình ảnh, video, thực tế và ứng dụng giải thích thực tiễn Nếu áp dụng hiệu quả phương pháp dạy học theo góc, sẽ phát huy được đa dạng phong cách học của học sinh, từ đó tạo điều kiện cho các em khắc sâu kiến thức.
Hiện nay, phương pháp dạy học theo góc đã nhận được sự quan tâm từ nhiều nhà giáo dục và được triển khai tại các trường học cho nhiều môn học khác nhau Tuy nhiên, giáo viên và học sinh vẫn chưa chú trọng đúng mức đến phương pháp này, dẫn đến tỷ lệ sử dụng còn thấp và chưa đạt được hiệu quả như mong muốn.
Kết luận chương 1
Trong chương này, chúng tôi đã hệ thống hóa các cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài, với phần tổng quan làm rõ các vấn đề nghiên cứu về DHTG và NLTH từ nhiều quan điểm của các tác giả trong và ngoài nước Chúng tôi đã trình bày khái niệm NLTH, vai trò của nó, quy trình rèn luyện NLTH, cũng như khái niệm và vai trò của DHTG.
Kết quả điều tra cho thấy giáo viên đã biết áp dụng các phương pháp dạy học tích cực vào giảng dạy Tin học tại trường THPT Tuy nhiên, việc này vẫn chưa được thực hiện một cách thường xuyên và liên tục, dẫn đến việc rèn luyện kỹ năng và năng lực cho học sinh chưa đạt hiệu quả mong muốn Các giáo viên vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc thiết kế và tổ chức dạy học theo nhóm, ảnh hưởng đến sự phát triển năng lực của học sinh.
Dựa trên những vấn đề đã nêu, chúng tôi đã xây dựng một quy trình khoa học vững chắc để áp dụng phương pháp DHTG nhằm phát triển năng lực thông tin cho học sinh trong việc dạy học nội dung tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin trong chương trình Tin học 11.
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO GÓC ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC NỘI
2.1 Phân tích cấu trúc nội dung chủ đề “Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin”- Tin học 11
Nội dung “Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin” trong chương trình Tin học 11 bao gồm các kỹ năng quan trọng như lưu trữ và chia sẻ tệp tin trên Internet, tìm kiếm thông tin hiệu quả, và sử dụng thư điện tử cùng mạng xã hội một cách nâng cao Học sinh cần hiểu rõ về các công cụ lưu trữ trực tuyến như Google Drive và Dropbox để chia sẻ tệp tin Đồng thời, việc tìm kiếm thông tin trên Internet yêu cầu học sinh biết cách sử dụng máy tìm kiếm, gõ từ khóa hoặc sử dụng giọng nói, và thiết lập các tiêu chí tìm kiếm để nâng cao hiệu quả Cuối cùng, trong việc sử dụng thư điện tử và mạng xã hội, học sinh cần biết cách phân loại và đánh dấu thư, cũng như khai thác các chức năng nâng cao của mạng xã hội Tất cả những kỹ năng này tạo thành một hệ thống kiến thức thống nhất, giúp học sinh sử dụng Internet một cách hiệu quả trong việc tìm kiếm và trao đổi thông tin.
Phân tích cấu trúc nội dung của phần Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin cho thấy học sinh có thể tiếp thu kiến thức qua nhiều phương thức khác nhau, bao gồm nghiên cứu tài liệu, thực hành trên máy tính, và quan sát hình ảnh hoặc video Điều này rất phù hợp cho hoạt động dạy học theo nhóm.
2.2 Thiết kế quy trình DHTG và sử dụng phương pháp DHTG trong dạy học nội dung chủ đề “Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin”- Tin học 11
2.2.1 Nguyên tắc xây dựng quy trình dạy học theo góc
- Đảm bảo tính cá biệt và PCHT của HS;
Lựa chọn nội dung học tập phù hợp với góc nhìn cụ thể là rất quan trọng, đồng thời xác định rõ ràng các phương pháp tiếp cận để đạt được mục tiêu bài học, nhằm đáp ứng nhu cầu của các phương pháp học tập khác nhau.
- Đặt tên góc phù hợp nội dung bài học và thời gian thực hiện phù hợp với trình độ chung của HS và nội dung kiến thức
Thiết kế PHT và phiếu hỗ trợ nhằm khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào hoạt động học tập, tránh việc tạo ra các hoạt động mà học sinh chỉ cần làm theo mẫu có sẵn.
- Kết hợp giữa phương pháp DHTG với các PPDH khác đồng thời sử dụng các KTDH hiện đại trong tổ chức hoạt động dạy học
- Thực hiện tốt khâu ĐG đồng đẳng và tự ĐG của HS
2.2.2 Đề xuất quy trình dạy học theo góc
Quá trình dạy học (QTDH) luôn bao gồm hoạt động học của học sinh (HS) và hoạt động dạy của giáo viên (GV), với mối quan hệ chặt chẽ giữa hai bên Dựa trên việc kế thừa quy trình từ các tác giả trước và bổ sung thêm, chúng tôi đề xuất một quy trình dạy học hoàn chỉnh như thể hiện trong Hình 2.1.
Hình 2.1 Quy trình dạy học theo góc
Giai đoạn 1: Giai đoạn chuẩn bị
Bước 1: Xác định mục tiêu, môi trường học tập
- Xác định mục tiêu bài học: Xác định mục tiêu kiến thức, năng lực, phẩm chất cho toàn bài/từng phần/ chương /chủ đề/…
Thông qua phân tích mục tiêu và nội dung kiến thức đó xác định được những nội dung, bài học có thể thực hiện được bằng phương pháp DHTG
Môi trường học tập có thể được xác định thông qua "Cấu trúc cụ thể", bao gồm cách thức và mức độ áp dụng phương pháp học theo góc, số lượng góc và kiểu phân loại góc Để làm rõ điều này, chúng ta cần xem xét bốn yếu tố cơ bản.
Tùy thuộc vào đặc điểm của môn học và dạng bài học như hình thành kiến thức mới, thực hành hay ôn tập, giáo viên có thể xác định cấu trúc cụ thể để tổ chức học theo phương pháp góc, nhằm đạt hiệu quả cao hơn so với các phương pháp dạy học khác.
Không gian học là yếu tố quan trọng không thể thiếu cho việc tổ chức DHTG Với một không gian rộng rãi và số lượng học sinh hợp lý, việc bố trí các góc học tập sẽ trở nên dễ dàng hơn.
+ Thời gian: Thời gian để HS thực hiện nhiệm vụ tại các góc, chuyển góc
Giáo viên nên lựa chọn mức độ và phương pháp dạy học dựa trên khả năng tự định hướng và sự hứng thú của học sinh Để hiểu rõ hơn về sở trường học tập của từng học sinh, việc thực hiện bài kiểm tra phong cách học là cần thiết, đặc biệt vào đầu năm học Điều này sẽ giúp giáo viên hướng dẫn học sinh chọn góc xuất phát và sơ đồ chuyển góc phù hợp trong quá trình học tập.
Bước 2: Thiết kế các hoạt động dạy học theo góc
Phương pháp DHTG là phương pháp chính trong việc xác định PPDH và KTDH, nhưng cũng cần kết hợp với một số phương pháp khác như thí nghiệm và học tập hợp tác theo nhóm Kỹ thuật dạy học (KTDH) có thể bao gồm các công cụ như khăn trải bàn và kỹ thuật động não, nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy.
Giáo viên cần xác định và chuẩn bị đầy đủ các phương tiện dạy học, bao gồm thiết bị và đồ dùng cần thiết ở mỗi góc lớp học, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh thực hiện các hoạt động học tập hiệu quả.
- Xác định tên mỗi góc và thiết kế nhiệm vụ học tập ở mỗi góc:
Căn cứ vào nội dung cụ thể mà HS cần lĩnh hội và cách thức hoạt động để khai thác thông tin GV cần:
+ Đặt tên góc sao cho thể hiện rõ đặc thù của hoạt động học ở mỗi góc và hấp dẫn đối với HS
Thiết kế các hoạt động cho từng góc thực hiện nhiệm vụ cần bao gồm phương tiện và tài liệu hỗ trợ, bản hướng dẫn theo mức độ hỗ trợ khác nhau, cùng với bản hướng dẫn tự đánh giá để đảm bảo hiệu quả.
+ Thiết kế PHT, phiếu hỗ trợ ở mỗi góc, quy định thời gian tối đa dành cho
HS làm việc ở mỗi góc, cách hướng dẫn HS chọn góc và luân chuyển góc
* Thiết kế nhiệm vụ theo phong cách học
Học sinh (HS) có nhiều phong cách học tập khác nhau, bao gồm năng lực phân tích thông qua nghiên cứu tài liệu, khả năng quan sát từ người khác hoặc hình ảnh, sự thích thú với việc học qua trải nghiệm khám phá, và xu hướng học thông qua thực hành áp dụng Để đáp ứng những phong cách học tập này, cần có phương pháp giảng dạy linh hoạt và đa dạng.
GV cần thiết kế nhiệm vụ học tập tại các góc theo các phương pháp dạy học khác nhau Nội dung học tập của học sinh tại các góc cần được xác định rõ ràng để đảm bảo hiệu quả giáo dục.
Tên góc Nội dung nhiệm vụ học tập
HS tiến hành TN, Quan sát hiện tượng, giải thích, rút ra kết luận
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
Đánh giá hiệu quả của phương pháp DHTG trong giảng dạy chủ đề “Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin” trong môn Tin học 11 cho thấy rằng phương pháp này giúp nâng cao khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh Việc áp dụng DHTG không chỉ tạo ra môi trường học tập tích cực mà còn khuyến khích sự sáng tạo và khả năng làm việc nhóm Qua đó, học sinh phát triển kỹ năng tìm kiếm và xử lý thông tin một cách hiệu quả hơn, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của chương trình học.
Chúng tôi tổ chức các lớp TN theo giáo án đã chuẩn bị, áp dụng phương pháp DHTG nhằm phát triển năng lực cho học sinh Nội dung giảng dạy tập trung vào một số bài trong chủ đề 2 "Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin" của môn Tin học 11.
3.3.1 Đối tượng thực nghiệm, thời gian thực nghiệm
- Đối tượng TN sư phạm là HS lớp 11, trường trường THPT Diễn Châu 4
- Thời gian TN: Quá trình thực nghiệm được tiến hành từ tháng 9/2022 đến tháng 12/2023
3.3.2 Quá trình thực nghiệm giải pháp mới
- Sử dụng phiếu điều tra trước và sau khi áp dụng các giải pháp để nâng cao chất lượng
- Lập kế hoạch cụ thể cho từng tiết học
- Thiết kế bài giảng có hiệu quả, ứng dụng vào thực tiễn cuộc sống
3.3.3 Kết quả thực nghiệm sư phạm
Xử lý số liệu thực nghiệm sư phạm được thực hiện thông qua các báo cáo, sản phẩm và phiếu đánh giá đồng đẳng của nhóm học sinh tại trường THPT Diễn Châu 4 Nghiên cứu so sánh với lớp đối chứng nhằm xác định các chỉ số thực nghiệm sư phạm như phương sai, độ lệch chuẩn và độ tin cậy của kết quả.
Chọn lớp thực nghiệm cho đối tượng thực nghiệm sư phạm là học sinh lớp 11 tại trường THPT 4, nơi có cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học đầy đủ Trình độ học sinh được đánh giá tương đương dựa trên phân tích kết quả điểm.
Bảng 3.1 Danh sách các lớp thực nghiệm, đối chứng
TT Tên trường Lớp thực nghiệm Lớp đối chứng
Tên lớp Sỹ số Tên lớp Sỹ số
GV thực nghiệm: Những GV có nhiều kinh nghiệm trong công tác giảng dạy
42 và có hứng thú với PPDH đề tài đề xuất
Trong mô hình giáo dục hiện nay, lớp Tốt nghiệp (TN) và lớp Đề cương (ĐC) được giảng dạy bởi cùng một giáo viên, thực hiện song song theo kế hoạch học tập Việc đánh giá học sinh được thực hiện bằng một đề kiểm tra chung, diễn ra cùng thời điểm và áp dụng cùng một tiêu chí đánh giá.
Quá trình dạy học ở lớp TN được tổ chức theo kế hoạch đề tài, trong đó có ứng dụng DHTG Ngược lại, lớp ĐC thực hiện dạy học theo phương pháp truyền thống.
* Chọn thời gian thực nghiệm
Quá trình thực nghiệm được tiến hành từ tháng 9/2022 đến tháng 12/2023
* Phương án thực nghiệm Đánh giá về mặt định lượng
So sánh kết quả từng tiêu chí của năng lực thực hành (NLTH) trước và sau khi thực hiện chương trình giáo dục (TN) cho thấy sự cải thiện rõ rệt Kết quả chung cho thấy các mức độ đạt được NLTH của học sinh ở lớp điều chỉnh (ĐC) và lớp thử nghiệm (TN) có sự khác biệt đáng kể, với lớp TN đạt hiệu quả cao hơn trong việc phát triển năng lực thực hành.
So sánh kết quả các bài kiểm tra thường xuyên giữa lớp TN và lớp ĐC cho thấy sự khác biệt rõ rệt ở giai đoạn đầu và sau thực nghiệm Đánh giá định tính cho thấy lớp TN có sự tiến bộ vượt bậc, trong khi lớp ĐC duy trì kết quả ổn định Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của phương pháp giảng dạy trong việc nâng cao hiệu quả học tập.
Chúng tôi thực hiện phân tích thái độ học tập của học sinh và chất lượng các bài kiểm tra trong lớp ĐC và TN nhằm đánh giá sự tích cực và chủ động của các em trong quá trình học tập.
HS trong các hoạt động học tập khi vận dụng DHTG theo hướng nghiên cứu của đề tài, từ đó rút ra kết luận
3.4.1 Kết quả phân tích định lượng
Về việc phát triển năng lực tự học
Mục đích của nghiên cứu này là đánh giá năng lực tư duy hợp tác (NLTH) của học sinh trong quá trình dạy học chủ đề "Tổ chức lưu trữ, tìm kiếm và trao đổi thông tin" Chúng tôi đã tiến hành kiểm tra và đánh giá mức độ rèn luyện NLTH theo từng tiêu chí thông qua bảng kiểm đối với học sinh ở các lớp trung học cơ sở (TN) và đại học (ĐC), trước và sau khi thực hiện chương trình Kết quả thống kê được trình bày trong bảng 3.2.
(Trong đó: MĐ1: Không thực hiện được; MĐ2: Thực hiện được một phần yêu cầu, MĐ3: Thực hiện tương đối tốt; MĐ4: Thực hiện tốt yêu cầu)
Bảng 3.2 Kết quả đánh giá các tiêu chí của NLTH trước TN và sau TN
Lớp TN Lớp ĐC Lớp TN Lớp ĐC
1 Xác định mục tiêu học tập
2 Lập kế hoạch tự học
3.Thực hiện kế hoạch học tập
4 Tự thể hiện bản thân
5.Tự kiểm tra, đánh giá và điều chỉnh kế hoạch học tập
Biểu đồ 3.1 Biểu diễn các mức độ đạt được của các tiêu chí NLTH ở lớp TN
Theo bảng số liệu 3.1 và biểu đồ 3.1, sự thay đổi các mức độ của mỗi tiêu chí năng lực tự học (NLTH) sau quá trình thử nghiệm (TN) diễn ra nhanh chóng hơn so với trước TN Đặc biệt, khi thực hiện dạy học theo nhóm (DHTG), tỷ lệ học sinh không có khả năng tự kiểm tra, đánh giá và điều chỉnh kế hoạch (ở mức độ 1) đã giảm dần từ 6,25% xuống 2,5%.
3 và 4 cũng thay đổi theo chiều hướng tích cực hơn
Để đánh giá hiệu quả lĩnh hội tri thức của học sinh, nghiên cứu này sử dụng kết quả từ ba bài kiểm tra được thực hiện ở giai đoạn đầu, giữa và cuối của quá trình thử nghiệm Phần mềm SPSS được áp dụng để thống kê tần số học sinh đạt điểm Xi cùng với các tham số thống kê như điểm trung bình, phương sai và độ lệch chuẩn của các bài kiểm tra Kết quả được trình bày chi tiết trong bảng 3.3.
Bảng 3.3 Kết quả thống kê điểm số của 3 bài kiểm tra trong quá trình TN Điểm x i
Kiểm tra Lần 1 Kiểm tra Lần 2 Kiểm tra Lần 3
Lớp TN Lớp ĐC Lớp TN Lớp ĐC Lớp TN Lớp ĐC
SL TL% SL TL% SL TL% SL TL% SL TL% SL TL%
TC1 TC2 TC3 TC4 TC5
TC1 TC2 TC3 TC4 TC5
Dựa trên số liệu từ bảng 3.3, chúng tôi đã sử dụng phần mềm SPSS 20 để tính toán phần trăm tích lũy điểm x i qua các lần kiểm tra ở lớp TN và lớp ĐC, kết quả được thể hiện qua các đồ thị 3.3, 3.4 và 3.5.
Biểu đồ 3.2 Đường lũy tích lớp TN và lớp ĐC ở lần kiểm tra đầu TN
Biểu đồ 3.3 Đường lũy tích lớp TN và lớp ĐC ở lần kiểm tra giữa TN
% HS đạt điểm x i trở xuống Điểm x i
% HS đạt điểm x i trở xuống Điểm x i
Biểu đồ 3.4 cho thấy sự so sánh giữa lớp TN và lớp ĐC trong lần kiểm tra sau Từ biểu đồ 3.2, có thể nhận thấy chất lượng học sinh của hai lớp này gần như tương đương Tuy nhiên, biểu đồ 3.3 cho thấy lớp TN có đường lũy tích nằm thấp hơn lớp ĐC, cho thấy tỷ lệ học sinh có điểm yếu và trung bình ở lớp TN thấp hơn, trong khi tỷ lệ học sinh khá và giỏi ở lớp ĐC cao hơn.
Kết quả cho thấy lớp TN có điểm số cao hơn lớp ĐC, với đường lũy tích của lớp TN không chỉ nằm ở phía bên phải và thấp hơn so với lớp ĐC mà còn có khoảng cách rõ rệt, cho thấy tỷ lệ học sinh có điểm trung bình và yếu ở lớp TN ít hơn Ngược lại, tỷ lệ học sinh khá và giỏi ở lớp TN lại cao hơn lớp ĐC Biểu đồ 3.2, 3.3, 3.4 chỉ ra rằng khoảng cách giữa hai đường lũy tích ngày càng lớn, chứng tỏ mức độ thay đổi lũy tiến của hai nhóm lớp rất khác biệt sau khi học xong chương trình sư phạm, với lớp TN có sự tiến bộ nhanh hơn Để kiểm tra độ tin cậy của điểm số, chúng tôi đã sử dụng phần mềm SPSS và thu được kết quả đáng tin cậy.
Bảng 3.4 Tổng hợp các tham số thống kê đặc trưng bằng phần mềm SPSS
TT Mức độ đạt được
Trước TN Giữa TN Sau TN
TN ĐC TN ĐC TN ĐC
% HS đạt điểm x i trở xuống Điểm x i
Kiểm định độ tin cậy Corrected
