Skkn cấp tỉnh tổ chức dạy học dự Án chủ Đề tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên chuyên Đề hóa học 11 nhằm phát huy năng lực giải quyết vấn Đề và sáng tạo của học sinh

Là giáo viên THPT chúng tôi nhận thấy việc tổ chức cho học sinh tự lực tìm tòi kiến thức và vận dụng kiến thức đã học để tạo ra sản phẩm học tập thông qua việc tổ chức dạy và học theo

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN

TRƯỜNG THPT NAM ĐÀN 1

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Đề tài:

TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN CHỦ ĐỀ “TÁCH TINH DẦU TỪ CÁC NGUỒN

THẢO MỘC TỰ NHIÊN’ CHUYÊN ĐỀ HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT HUY

NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH

LĨNH VỰC: HÓA HỌC

Năm học 2023 – 2024

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN

TRƯỜNG THPT NAM ĐÀN 1

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Đề tài:

TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN CHỦ ĐỀ “TÁCH TINH DẦU TỪ CÁC NGUỒN

THẢO MỘC TỰ NHIÊN’ CHUYÊN ĐỀ HÓA HỌC 11 NHẰM PHÁT HUY

NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH

MỤC LỤC

Trang

III Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu 2

PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1 Cơ sở lí luận của phương pháp dạy học dự án trong môn hoá học 4

1.2 Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh trong học tập 6

1.2.1 Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo 6

1.2.2 Cấu trúc của năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo 6

3 Tổ chức dạy học dự án chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo

mộc tự nhiên” – chuyên đề Hóa học 11

9

3.1 Phân tích đặc điểm của chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo

mộc tự nhiên” – chuyên đề Hóa học 11 theo hướng dạy học dự án

9

3.2 Tổ chức dạy học dự án chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo

mộc tự nhiên” – chuyên đề Hóa học 11

10

3.2.1 Ý tưởng của dự án 10

3.2.4 Tiến trình dạy học dự án chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo

mộc tự nhiên” – chuyên đề Hóa học 11

16

Phiếu đánh giá năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo HS 32

5 Khảo sát tính cấp thiết và tính khả thi của đề tài 35

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lý do chọn đề tài

Đổi mới phương pháp dạy học là một trong những vấn đề trung tâm của nền giáo dục thế giới trong nhiều năm gần đây và cũng là một trong những chủ trương quan trọng về giáo dục của Đảng và Nhà nước ta Nghị quyết Đại hội XII của Đảng đã xác định một trong những nhiệm vụ trọng tâm “đột phá chiến lược” đó là:

“Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đào tạo; phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao” Khoản 2, điều 28 Luật giáo dục năm 2005 quy

định: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh" Trước yêu cầu đó, Đảng và Nhà nước ta đã đưa ra nhiều

quyết sách về giáo dục để phù hợp với xu thế thời đại Đặc biệt hiện nay, cả hệ thống ngành giáo dục và đào tạo của chúng ta đã và đang thực hiện mạnh mẽ đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo theo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018

Một trong những đổi mới đầu tiên đó là đổi mới phương pháp dạy học và phương tiện dạy học Đã có nhiều phương pháp dạy học tích cực được nghiên cứu và áp dụng thành công ở nhiều nước trên thế giới, ở Việt Nam cũng đã và đang từng bước triển khai áp dụng Dạy học dự án là phương pháp dạy học có nhiều ưu điểm để hình thành và phát triển năng lực giải quyết vấn đề, chủ động, sáng tạo cho học sinh mà chúng tôi đã quan tâm nghiên cứu và áp dụng trong giảng dạy môn Hóa học

Môn Hóa học là môn khoa học tự nhiên gắn liền với thực nghiệm Thí nghiệm, thực hành đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành khái niệm, kiến thức mới Chủ đề "Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên" có nhiều nội dung kiến thức được xây dựng từ thực nghiệm Là giáo viên THPT chúng tôi nhận thấy việc tổ chức cho học sinh tự lực tìm tòi kiến thức và vận dụng kiến thức

đã học để tạo ra sản phẩm học tập thông qua việc tổ chức dạy và học theo phương pháp dạy học dự án chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” sẽ giúp học sinh nâng cao kiến thức, kích thích sự hứng thú, đặc biệt là phát huy năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên

cứu là Tổ chức dạy học dự án chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự

nhiên” Chuyên đề Hóa học 11 nhằm phát huy năng lực giải quyết vấn đề và

sáng tạo của học sinh

II Mục đích, nhiệm vụ của đề tài

1 Mục đích nghiên cứu

Vận dụng phương pháp dạy học dự án vào chủ đề “Tách tinh dầu từ các

nguồn thảo mộc tự nhiên” Chuyên đề Hóa học 11 trung học phổ thông nhằm phát huy năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh

2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận dạy học về phương pháp dạy học dự án

- Tìm hiểu yêu cầu cần đạt của chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc

tự nhiên” Chuyên đề hóa học 11, từ đó xác định những nội dung và các dự án cần thực hiện

- Khảo sát thực trạng dạy học chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” ở một số trường THPT ở tỉnh Nghệ An

- Xây dựng tiến trình dạy học với việc áp dụng phương pháp dạy học dự án vào chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên”

- Thực nghiệm sư phạm tiến trình dạy học đã xây dựng, đánh giá, tổng kết

III Khách thể nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu

1 Khách thể nghiên cứu

Chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” thuộc Sách chuyên đề Hóa học lớp 11

2 Đối tượng nghiên cứu

Phát huy năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh thông qua dạy học dự án chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” thuộc Sách chuyên đề Hóa học lớp 11

3 Giả thuyết khoa học

Nếu hướng dẫn học sinh thực hiện thành công dự án thiết kế và tách tinh dầu

từ các nguồn thảo mộc tự nhiên và vận dụng phương pháp dạy học dự án vào chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” thuộc Sách chuyên đề Hóa học lớp 11 sẽ phát huy năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh

IV Phương pháp nghiên cứu

1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Nghiên cứu các tài liệu về lý luận dạy học, phương pháp dạy học, trong đó

có phương pháp dạy học dự án

Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, đánh giá, tổng hợp, hệ thống hoá, khái quát hoá…các tài liệu đã thu thập được từ các nguồn khác nhau

2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Điều tra, phỏng vấn giáo viên và học sinh về thực trạng sử dụng phương pháp dạy học dự án

Quan sát quá trình học tập của học sinh qua việc thực hiện các nhiệm vụ được giao, qua giờ học, qua quá trình tiến hành thí nghiệm

Thực nghiệm sư phạm đánh giá hiệu quả và tính khả thi của phương pháp đề xuất trong đề tài

Sử dụng thống kê toán học để tổng hợp và phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm

V Những đóng góp của đề tài

1 Về lí luận: Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về phương pháp dạy học dự án áp

dụng cho dạy hoá học tại trường THPT

PHẦN II: NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận của phương pháp dạy học dự án trong môn Hóa học

1.1 Phương pháp dạy học dự án

1.1.1 Khái niệm dạy học dự án

Thuật ngữ dự án, tiếng Anh là project, có nguồn gốc từ tiếng La tinh và ngày nay được hiểu theo nghĩa phổ thông là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch Khái niệm dự án được sử dụng phổ biến trong thực tiễn sản xuất, kinh tế, xã hội, và được hiểu là một dự định, một kế hoạch, trong đó cần xác định rõ mục tiêu, thời gian, tài chính, phương tiện, nhân lực, để thực hiện mục tiêu đề ra Khái niệm dự

án đã đi từ lĩnh vực kinh tế, xã hội vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo không chỉ với ý nghĩa là dự án phát triển giáo dục mà còn được sử dụng như một phương pháp, hình thức dạy học

Phương pháp dạy học dựa trên dự án hay dạy học dự án là cách thức tổ chức dạy học, trong đó học sinh thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu, trình bày

Dự án đặt HS vào vai trò tích cực như: người giải quyết vấn đề, người ra quyết định, điều tra viên hay người viết báo cáo Thường thì HS làm việc theo nhóm và hợp tác với các chuyên gia bên ngoài và cộng đồng để trả lời các câu hỏi và hiểu hơn nội dung, ý nghĩa của bài học Học theo dự án đòi hỏi HS phải nghiên cứu và thể hiện kết quả học tập của mình thông qua sản phẩm lẫn phương thức thực hiện

1.1.2 Mục tiêu của dạy học dự án

DHDA là một trong những PPDH tích cực, lấy HS làm trung tâm và gắn với thực tiễn cuộc sống của chính HS với những mục tiêu sau:

- Hướng tới phát triển kĩ năng tư duy bậc cao (phân tích – tổng hợp, đánh giá và sáng tạo): Học sinh trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập cùng một lúc với việc tìm kiếm thông tin (trong đó có nội dung bài học) là quá trình xử lý thông tin, lập ra một tổng thể kiến thức mới khác với nội dung bài học, phê phán, đánh giá, lựa chọn công cụ (kiến thức, công nghệ…) để thực hiện nhiệm vụ học tập đòi hỏi HS phải có tư duy tổng hợp, biết vận dụng một cách sáng tạo giải quyết vấn đề thực tiễn trong dự án học tập

- Hướng tới các vấn đề của thực tiễn, gắn kết nội dung học với cuộc sống thực tế: Dạy học theo phương pháp dạy học dự án đã góp phần gắn nội dung học với thực tế có ý nghĩa, có mối liên hệ với cuộc sống thông qua việc học sinh đóng vai và thực hiện hành vi của những người đang hoạt động trong một lĩnh vực cụ thể

- Hướng tới phát triển kĩ năng sống: Hợp tác, giao tiếp, quản lí, tổ chức, điều hành, ra quyết định, tích hợp công nghệ thông tin vào giải quyết công việc và thực hiện các sản phẩm… là những mục tiêu mà các phương pháp dạy học tích cực hướng tới Phương pháp dạy học dự án có ưu thế đặc biệt trong việc hiện thực hóa

các mục tiêu này: Học sinh trong quá trình thực hiện dự án toàn quyền quyết định phương tiện và cách thức hoạt động, phải hợp tác cao độ trong sự hiểu biết điểm mạnh của từng thành viên trong nhóm, phải biết tranh luận và biết lắng nghe, phải biết tự kiểm tra, đánh giá và tự điều chỉnh hoạt động, phải huy động tối đa khả năng tích hợp công nghệ vào sản phẩm học tập của nhóm

1.1.3 Đặc điểm của dạy học dự án

Trong các tài liệu về dạy học dự án có rất nhiều đặc điểm được đưa ra Các nhà sư phạm Mỹ đầu thế kỷ 20 khi xác lập cơ sở lý thuyết cho PPDH này đã nêu ra

3 đặc điểm cốt lõi của DHDA: định hướng HS, định hướng thực tiễn và định hướng sản phẩm Có thể cụ thể hoá các đặc điểm của DHDA như sau:

- Định hướng thực tiễn: PPDH theo dự án kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, vận dụng lý thuyết vào thực tiễn Chủ đề của dự án xuất phát từ những tình huống thực tiễn xã hội, thực tiễn nghề nghiệp cũng như thực tiễn đời sống Nhiệm vụ của

dự án cần chứa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ và khả năng của HS Các

dự án học tập gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống xã hội Trong những trường hợp lý tưởng, việc thực hiện các dự án có thể mang lại những tác động xã hội tích cực

- Định hướng hứng thú người học: HS được tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú cá nhân Ngoài ra, hứng thú của người học cần được tiếp tục phát triển trong quá trình thực hiện dự án

- Tính phức hợp, liên môn: Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp

- Định hướng hành động: Trong quá trình thực hiện dự án có sự kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và vận dụng lý thuyết vào trong hoạt động thực tiễn, thực hành Thông qua đó, kiểm tra, củng cố, mở rộng hiểu biết lý thuyết cũng như rèn luyện kỹ năng hành động, kinh nghiệm thực tiễn của người học

- Tính tự lực của người học: Trong DHDA, người học cần tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học Điều đó cũng đòi hỏi và khuyến khích tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học GV chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ Tuy nhiên mức độ tự lực cần phù hợp với kinh nghiệm, khả năng của HS và mức độ khó khăn của nhiệm vụ

- Cộng tác làm việc: Các dự án học tập thường được thực hiện theo nhóm, trong đó có sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm DHDA đòi hỏi và rèn luyện tính sẵn sàng và kỹ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên tham gia, giữa HS và GV cũng như với các lực lượng

xã hội khác tham gia trong dự án Đặc điểm này còn được gọi là học tập mang tính

xã hội

- Định hướng sản phẩm: Trong quá trình thực hiện dự án, các sản phẩm được tạo ra Trong PPDH theo dự án, các sản phẩm được tạo ra không giới hạn trong

những thu hoạch từ lý thuyết mà còn tạo ra những sản phẩm vật chất của hoạt động

thực tiễn thực hành Những sản phẩm này có thể sử dụng, công bố, giới thiệu 1.1.4 Cách tiến hành dạy học dự án

Dạy học dựa trên dự án cần được tiến hành theo ba giai đoạn:

Giai đoạn 1: Chuẩn bị dự án

- Đề xuất ý tưởng, chọn đề tài

- Chia nhóm và nhận nhiệm vụ dự án

- Lập kế hoạch

Giai đoạn 2: Thực hiện dự án

- Học sinh thực hiện nhiệm vụ theo phân công

- GV theo dõi, hỗ trợ

Giai đoạn 3: Báo cáo và đánh giá dự án

- Công bố kết quả thực hiện dự án

- Trưng bày sản phẩm

- Đánh giá sản phẩm

- Đánh giá quá trình thực hiện dự án

1.2 Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh trong học tập 1.2.1 Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo trong học tập là khả năng huy động, tổng hợp kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân nhằm giải quyết một nhiệm

vụ học tập, trong đó có biểu hiện của sự sáng tạo Sự sáng tạo trong quá trình giải quyết vấn đề được biểu hiện trong một bước nào đó, có thể là một cách hiểu mới về vấn đề, hoặc một hướng giải quyết mới cho vấn đề, hoặc một sự cải tiến mới trong cách thực hiện giải quyết vấn đề, hoặc một cách nhìn nhận đánh giá mới Cái mới, cái sáng tạo trong quan niệm của chúng tôi được hiểu theo tính tương đối: mới so với năng lực, trình độ của học sinh, mới so với nhận thức hiện tại của học sinh

1.2.2 Cấu trúc của năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

TT Năng lực thành phần Biểu hiện của học sinh THPT

1 Nhận ra ý tưởng mới Biết xác định và làm rõ thông tin, ý tưởng mới;

biết phân tích, tóm tắt những thông tin liên quan

từ nhiều nguồn khác nhau

2 Phát hiện và làm rõ

vấn đề

Phân tích được tình huống trong học tập; phát hiện và nêu được tình huống có vấn đề trong học tập

2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

Để có cơ sở thực tiễn về dạy học chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” Chuyên đề Hóa học 11 THPT, chúng tôi đã sử dụng phương pháp điều tra, tham vấn một số đồng nghiệp, dự giờ và quan sát thực tiễn

2.1 Mục đích điều tra

- Tìm hiểu mức độ hiểu biết và sử dụng của giáo viên hoá học ở trường THPT về phương pháp dạy học dự án

- Tìm hiểu mức độ cần thiết của phương pháp dạy học dự án đối với chủ đề

“Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” Chuyên đề Hóa học 11 THPT

- Tìm hiểu sự hứng thú của học sinh đối với phương pháp dạy học dự án

2.2 Phương pháp điều tra

Chúng tôi tiến hành điều tra thăm dò cả giáo viên và học sinh (có mẫu phiếu

ở phần phụ lục), trong đó có 23 giáo viên môn Hóa học dạy học THPT ở Nghệ An (phát phiếu điều tra, trò chuyện, dự giờ một số tiết) và học sinh khối 11 tại trường THPT Nam Đàn 1

2.3 Kết quả điều tra

Sau khi có phiếu điều tra, chúng tôi tổng hợp, xử lý số liệu thu được một số kết quả đáng kể sau đây:

3 Hình thành và triển

khai ý tưởng mới

Phát hiện yếu tố mới, tích cực trong những ý kiến của người khác; hình thành ý tưởng dựa trên các nguồn thông tin đã cho, đề xuất giải pháp cải tiến hay thay thế các giải pháp không còn phù hợp, so sánh và bình luận được về các giải pháp đề xuất

4 Đề xuất, lựa chọn giải

pháp

Xác định được và biết tìm hiểu các thông tin liên quan đến vấn đề, đề xuất được giải pháp giải quyết vấn đề

5 Thiết kế và tổ chức

hoạt động

Lập được kế hoạch hoạt động với mục tiêu, nội dung, hình thức hoạt động phù hợp Biết phân công nhiệm vụ phù hợp cho các thành viên tham gia hoạt động Đánh giá được sự phù hợp hay không phù hợp của kế hoạch, giải pháp và việc thực hiện kế hoạch, giải pháp

6 Tư duy độc lập Biết đặt các câu hỏi khác nhau về một sự vật, hiện

tượng, vấn đề; Biết chú ý lắng nghe và tiếp nhận thông tin, ý tưởng với sự cân nhắc, chọn lọc; Biết quan tâm tới các chứng cứ khi nhìn nhận, đánh giá sự vật, hiện tượng; biết đánh giá vấn đề, tình huống dưới những góc nhìn khác nhau

a, Mức độ sử dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học Hóa học

Biểu đồ 2.1 Mức độ sử dụng phương pháp dạy học dự án trong dạy học

Hóa học

Kết quả khảo sát cho thấy giáo viên đã sử dụng phương pháp dạy học dự án trong quá trình dạy học môn hoá học nhưng chưa thường xuyên, vẫn còn một số giáo viên chưa bao giờ sử dụng phương pháp này bởi đây là phương pháp mất khá nhiều thời gian cho việc dạy và học, một số giáo viên cũng chỉ mới tiếp cận phương pháp dạy học dự án khiến giáo viên chưa mạnh dạn áp dụng nó vào quá trình dạy học

b, Phương pháp dạy học phù hợp với chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” để phát huy năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh

Biểu đồ 2.2 Phương pháp dạy học phù hợp với chủ đề “Tách tinh dầu từ

các nguồn thảo mộc tự nhiên”

c, Mức độ hứng thú của học sinh đối với phương pháp dạy học dự án đối với chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên”

Biểu đồ 2.3 Mức độ hứng thú của học sinh đối với phương pháp

dạy học dự án

Qua phân tích số liệu và kết quả đáng kể ở trên chúng tôi nhận thấy rằng:

- Giáo viên có hiểu biết về phương pháp và ưu điểm nổi bật của phương pháp dạy học dự án trong việc phát triển năng lực môn Hóa học

- Giáo viên nhận thấy sự cần thiết sử dụng phương pháp dạy học dự án vào chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” để phát huy năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh

- Học sinh rất hứng thú khi được Thầy (Cô) sử dụng phương pháp dạy học

dự án trong các chủ đề môn Hóa học được áp dụng

Mặt khác do chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” có nhiều nội dung kiến thức được xây dựng từ thực nghiệm, có nhiều ứng dụng trong đời sống Vì vậy, nếu dạy học theo phương pháp truyền thống thì học sinh sẽ không nắm rõ cách thức thực hiện phương pháp tách biệt và tinh chế hợp chất hữu

cơ như phương pháp chiết, phương pháp chưng cất; đặc điểm các loại tinh dầu, công thức hóa học, công dụng của các tinh dầu có trong một số nguồn thảo mộc trong tự nhiên; không thấy rõ được mối liên hệ của nội dung kiến thức chủ đề

“Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” với đời sống điều đó sẽ làm cho học sinh khi học chủ đề này không cảm thấy hứng thú Do đó, biện pháp để làm cho học sinh hứng thú khi dạy học chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” và phát huy được năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh là giáo viên nên tiến hành dạy theo phương pháp dạy học dự án

3 Tổ chức dạy học dự án chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc

tự nhiên” – chuyên đề Hóa học 11

3.1 Phân tích đặc điểm của chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc

tự nhiên” – chuyên đề Hóa học 11 theo hướng dạy học dự án

Trong chương trình hoá học lớp 11, chủ đề: Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên là đề tài mà học sinh phải thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, tạo ra các sản phẩm có nhiều ứng dụng

trong thực tiễn Các nội dung kiến thức chính của chủ đề là: tìm hiểu một số

nguyên liệu thực vật có chứa tinh dầu, công dụng của các loại tinh dầu; nguyên tắc, cách tiến hành phương pháp tách tinh dầu; một số lưu ý trong quá trình tiến hành thí nghiệm tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên Học sinh nhận thấy trong các nguồn thảo mộc tự nhiên đều chứa hàm lượng lớn các loại tinh dầu, các loại tinh dầu này có nhiều công dụng trong đời sống và sức khỏe, giá thành các nguồn thảo mộc có chứa tinh dầu rẻ, dễ dàng tách biệt và tinh chế nên việc xây dựng được

quy trình tách tinh dầu là cần thiết và thiết thực Đây chính là cơ sở vô cùng quan

trọng mở ra rất nhiều ý tưởng tạo ra nhiều sản phẩm phục vụ cho đời sống Quá trình học tập chủ đề này đòi hỏi và cho phép học sinh phải làm quen với các thiết

bị thí nghiệm (chưng cất, chiết), xây dựng được quy trình tách tinh dầu sả chanh, tinh dầu bưởi, tinh dầu gừng…tạo ra được sản phẩm có thể trưng bày, báo cáo và

sử dụng Qua đó, giúp cho học sinh hứng thú học tập, nâng cao chất lượng kiến thức, tự hào với thành quả lao động của mình; đặc biệt là phát huy năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; rèn luyện kỹ năng tự học và học tập suốt đời Vì vậy, phương pháp dạy học dự án là phương pháp phù hợp để tổ chức dạy học hiệu quả

3.2 Tổ chức dạy học dự án chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” – chuyên đề Hóa học 11

3.2.1 Ý tưởng của dự án

Tinh dầu là một dạng chất lỏng chứa các hợp chất thơm dễ bay hơi được chiết xuất bằng các phương pháp tách biệt và tinh chế như phương chưng cất hơi nước, phương pháp chiết hoặc ép lạnh từ lá cây; thân cây; hoa; vỏ cây; rễ cây; hoặc những bộ phận khác của thực vật Tinh dầu được ví như là nhựa sống của cây, vì vậy đã mang sức sống, năng lượng tinh khiết nhất của dược thảo từ thiên nhiên và mạnh hơn 50 -100 lần các loại dược thảo sấy khô Tinh dầu được mệnh danh là báu vật của thiên nhiên, là tủ thuốc của tự nhiên, thông qua con đường khoa học được phát triển thành phương pháp trị liệu, chăm sóc sức khỏe và làm đẹp trên toàn thế giới Sau đây là hình ảnh một số loại tinh dầu được chiết xuất từ các bộ phân của thực vật:

Tinh dầu tràm Chiết xuất từ cành, lá, hoa cây tràm

Tinh dầu sả chanh

Một số bộ phận cây

Chiết xuất từ lá và thân cây sả

Tinh dầu gừng Chiết xuất từ củ gừng

Tinh dầu vỏ bưởi Chiết xuất từ vỏ bưởi

Tinh dầu hoa hồng

Chiết xuất từ hoa hồng

Tinh dầu cam thảo Chiết xuất từ rễ cây cam thảo

Tinh dầu có rất nhiều công dụng: khử mùi, chống ẩm mốc, diệt khuẩn, tạo hương thơm dễ chịu, nhẹ nhàng và hoàn toàn tinh khiết cho không gian; giúp loại

bỏ tế bào chết trên da, giữ và làm cho da mượt mà, mềm mại kích hoạt làm tiêu mỡ thừa dưới da, giúp da săn chắc, ngăn ngừa mụn trứng cá, giúp trị cảm cúm, nhức đầu, các bệnh về khớp, trị liệu các vấn đề về gan, thận, mất ngủ, giải độc cho cơ thể, thư giãn, giảm strees…Ngoài ra tinh dầu hiện nay được nhiều người sử dụng thay thế các loại mỹ phẩm thông thường, bởi tính an toàn trong sử dụng và gần như không có tác dụng phụ

Dạy học dự án chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” giúp định hướng học sinh ứng dụng các kiến thức hóa học vào đời sống hằng ngày thông qua việc tìm hiểu về thành phần, công dụng của các loại tinh dầu, thiết kế được quy trình chiết xuất tinh dầu

Trong chủ đề này, HS sẽ thực hiện dự án thiết kế và tách được tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên Theo đó, HS phải tìm hiểu và chiếm lĩnh các kiến thức mới:

- Phương pháp tách biệt, tinh chế hợp chất hữu cơ, phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước, phương pháp chiết

- Quy trình tách tinh dầu từ nguồn nguyên liệu thảo mộc tự nhiên

- Các loại tinh dầu, công dụng của tinh dầu trong thảo mộc tự nhiên

- Đồng thời, HS phải vận dụng các kiến thức cũ của các bài học: Phương pháp tách biệt, tinh chế hợp chất hữu cơ (Chương 3 – Sách Hóa học 11)

- Ý tưởng thực hiện: Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm, mỗi nhóm từ 9 - 11

học sinh Các nhóm sẽ đóng vai trò là nhân viên nghiên cứu, tìm hiểu về tính chất, ứng dụng, quy trình sản xuất tinh dầu, sau đó áp dụng quy trình điều chế để tạo ra tinh dầu Ở buổi hoạt động báo cáo, các nhóm sẽ vào vai là nhân viên marketing giới thiệu về thành phần, công dụng, tính an toàn, mẫu mã, giá cả,… của các sản phẩm nhóm thông qua power point/poster để thuyết phục khách hàng lựa chọn mua sản phẩm

Thời gian thực hiện dự án: 2 tuần trong đó có 3 tiết làm việc tại lớp, thời

gian còn lại làm việc ở nhà và phòng thí nghiệm

Tuần 1:

- GV tổ chức cho HS tìm hiểu về các loại tinh dầu, công thức hóa học, công dụng của các tinh dầu có trong một số nguồn thảo mộc trong tự nhiên, loại thảo mộc thể lựa chọn để thực hiện tách tinh dầu

- Các ứng dụng của tinh dầu trong đời sống, phạm vi ứng dụng của tinh dầu sau khi có sản phẩm là tinh dầu

- Từ kiến thức đã tìm hiểu, GV giao nhiệm vụ cho HS thực hiện dự án Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên Tiến hành lựa chọn nguồn nguyên liệu để tách tinh dầu, phạm vi ứng dụng dự kiến

- GV thống nhất với HS về kế hoạch triển khai dự án và tiêu chí đánh giá sản phẩm của dự án

- Học sinh tự học và làm việc nhóm thảo luận thống nhất các kiến thức liên quan, tìm hiểu các nội dung về phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước, phương pháp chiết Tiến hành lựa chọn phương pháp sẽ sử dụng để tách tinh dầu Từ phương pháp đã lựa chọn, tìm kiếm thông tin và đề xuất quy trình tách tinh dầu từ một nguyên liệu cụ thể nhóm lựa chọn

- GV đôn đốc, hỗ trợ tài liệu, giải đáp thắc mắc cho các nhóm khi cần thiết

- GV chuẩn hoá các kiến thức liên quan cho HS; yêu cầu HS ghi lại các kiến thức vào vở và chỉnh sửa quy trình tách tinh dầu (nếu có)

- Học sinh làm việc theo nhóm trong thời gian 1 tuần để tách tinh dầu từ nguyên liệu tự nhiên, trao đổi với giáo viên khi gặp khó khăn

- Các nhóm trưng bày sản phẩm trước lớp

- Các nhóm lần lượt báo cáo sản phẩm và trả lời các câu hỏi của GV và các nhóm bạn

- Đề xuất phương án cải tiến sản phẩm

3.2.2 Mục tiêu của dự án

Sau khi hoàn thành dự án chủ đề này, học sinh đạt các mục tiêu sau:

a) Phát triển phẩm chất:

 Chăm chỉ: Tích cực tìm tòi và sáng tạo trong học tập và nghiên cứu

 Nhân ái: Quan tâm đến mối quan hệ hài hòa với những người khác Tôn trọng ý kiến của bạn bè xung quanh

 Yêu nước: Tạo ra sản phẩm thân thiện với môi trường và an toàn với con người

 Trung thực: Báo cáo quá trình và chất lượng sản phẩm một cách chính xác, trung thực và rõ ràng

 Trách nhiệm: Có ý thức, trách nhiệm đối với công việc của nhóm và cá nhân Sẵn sàng chịu trách nhiệm với lời nói và hành động của bản thân Có ý thức bảo vệ môi trường

b) Phát triển năng lực chung

 Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo khi tiến hành tìm hiểu, lựa chọn và đưa ra được một quy trình tách tinh dầu hợp lí, hiệu quả Biết thu thập và làm rõ các thông tin, kiến thức liên quan đến dự án; Lập được kế hoạch hoạt động có mục tiêu và phương án phù hợp; Biết điều chỉnh kế hoạch sao cho phù hợp với hoàn cảnh cụ thể để đạt được hiệu quả cao

 Năng lực giao tiếp và hợp tác: thống nhất bản thiết kế và phân công thực hiện từng phần nhiệm vụ cụ thể Chủ động, tích cực thực hiện nhiệm vụ và chia sẻ,

hỗ trợ các thành viên trong nhóm để hoàn thành dự án đúng thời hạn

 Năng lực tự chủ và tự học: Học sinh chủ động, tích cực tìm hiểu về tinh dầu, công dụng của tinh dầu, các phương pháp để tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên như phương pháp chiết, phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước

c) Phát triển năng lực đặc thù

 Năng lực nhận thức hóa học

- Nêu được trạng thái tự nhiên, tính chất và ứng dụng của tinh dầu

- Trình bày được quy trình sản xuất tinh dầu

- Vận dụng được phương pháp chiết hoặc chưng cất để tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên

 Năng lực tìm hiểu thế giới tự nhiên dưới góc độ hóa học

- Thiết kế được kế hoạch chi tiết thực hiện dự án “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên”

- Tách/chiết được tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên

- Sử dụng được ngôn ngữ, hình ảnh để mô tả quá trình tách chiết tinh dầu

- Sử dụng power point/ poster để quảng cáo, giới thiệu về thành phần, công dụng,… của tinh dầu

Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

- Lựa chọn được nguyên liệu để tách chiết tinh dầu tạo ra sản phẩm có chất lượng như lựa chọn sả có lá và thân còn tươi mới, quả bưởi có phần vỏ màu xanh sẫm…

- Lựa chọn được phương pháp tách tinh dầu phù hợp với tính chất của từng loại tinh dầu như tinh dầu sả chanh, tinh dầu bưởi, tinh dầu hoa hồng nên dùng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước, tinh dầu gừng nên dùng phương pháp chiết…

- Vận dụng được kiến thức về nguyên tắc, cách tiến hành các phương pháp tách tinh dầu để thiết kế được quy trình và tự lắp ráp được các thiết bị trong quá trình thực hành thí nghiệm

- Vận dụng được kiến thức để giải thích cơ sở khoa học của các phương pháp tách tinh dầu

- Học sinh chủ động sáng tạo trong việc lựa chọn phương pháp cách thức giải quyết vấn đề liên quan đến thực tiễn và bước đầu biết tham gia nghiên cứu khoa học để giải quyết các vấn đề đó

- Vận dụng được kiến thức liên môn (hóa học, sinh học, toán học, công nghệ, kỹ thuật…) để phân tích quy trình sản xuất tinh dầu, đánh giá thành phần hóa học trong việc sản xuất

- Định hướng được ngành nghề sẽ lựa chọn sau khi tốt nghiệp THPT thông qua dự án “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” như nhân viên nghiên cứu khoa học, nhân viên marketing,…

3.2.3 Chuẩn bị dự án

a) Bộ câu hỏi định hướng

Câu hỏi khái quát Tinh dầu được mệnh danh là vật báu của thiên nhiên, là tủ

thuốc của tự nhiên, thông qua con đường khoa học được phát triển thành phương pháp trị liệu, chăm sóc sức khỏe và làm đẹp trên toàn thế giới Theo em, chúng ta có thể chiết xuất tinh dầu bằng cách nào và từ loại thực vật nào để phục vụ cho nhu cầu của bản thân?

Câu hỏi bài học - Dựa vào những nguyên tắc nào để sản xuất ra được tinh

dầu?

- Cách bảo quản tinh dầu như thế nào?

Câu hỏi nội dung Em hãy :

- Trình bày trạng thái tự nhiên, tính chất và ứng dụng của tinh dầu?

- Trình bày quy trình sản xuất tinh dầu bằng phương pháp chưng cất/ phương pháp chiết?

b) Nguồn tài nguyên

- Sách giáo khoa Hóa học 11

- Sách chuyên đề Hóa học 11

- Tài liệu về chiết xuất tinh dầu:

- Máy tính có kết nối Internet, máy chiếu, máy in (nếu có),…

- Phần mềm soạn thảo văn bản, ứng dụng Canva/PowerPoint để thiết kế poster

- Giấy khổ A0 (hoặc HS có thể sử dụng phần mềm để thiết kế)

- Bút chì, bút màu, thước kẻ,…

d) Công cụ quản lý dự án:

- Bảng kiểm mục tiến độ công việc

- Đánh giá của học sinh đối với các thành viên trong nhóm

- Đánh giá của học sinh với các nhóm khác

- Đánh giá của giáo viên đối với các nhóm, điểm thưởng của giáo viên

- Điểm của các bài kiểm tra sau mỗi đơn vị kiến thức

3.2.4 Tiến trình dạy học dự án chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” – chuyên đề Hóa học 11

3.2.4.1 Kế hoạch thực hiện

Nhiệm vụ (NV)

của HS

Thời gian thực hiện

Địa điểm thực hiện

HS hoạt động nhóm ở nhà

- GV kiểm tra quá trình HS thực hiện

- Hỗ trợ HS khi cần thiết

theo nhóm

GV kiểm tra, hỗ trợ

HS trong quá trình thực hiện nhiệm vụ

- Năng lực tự chủ và tự học: Học sinh chủ động, tích cực tìm hiểu về tinh

dầu, công dụng của tinh dầu, các phương pháp để tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên như phương pháp chiết, phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước

- Năng lực giao tiếp và hợp tác: Sử dụng ngôn ngữ khoa học để trình bày

khái niệm về tinh dầu, cách tiến hành các phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước và phương pháp chiết Hoạt động nhóm và cặp đôi một cách hiệu quả, đảm bảo các thành viên trong nhóm đều được tham gia thực hiện dự án và trình bày báo cáo Báo cáo, giới thiệu được các sản phẩm dự án học tập của nhóm

- Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Phát hiện vấn đề, thảo luận và

thống nhất được phương án giải quyết vấn đề, cải tiến để hoàn thiện sản phẩm

- Năng lực tìm hiểu thế giới tự nhiên dưới góc độ hóa học:

+ Trình bày được công dụng của một số loại tinh dầu như tinh dầu sả chanh,

tinh dầu bưởi, tinh dầu sả, tinh dầu gừng…

+ Tìm hiểu được cách tiến hành tách tinh dầu theo phương pháp chiết,

phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước

+ Tìm hiểu được quy trình tách tinh dầu

- Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

+ Lựa chọn được nguyên liệu để tách chiết tinh dầu tạo ra sản phẩm có chất lượng

như lựa chọn sả có lá và thân còn tươi mới, quả bưởi có phần vỏ màu xanh sẫm…

+ Lựa chọn được phương pháp tách tinh dầu phù hợp với tính chất của từng

loại tinh dầu như tinh dầu sả chanh, tinh dầu bưởi, tinh dầu hoa hồng nên dùng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước, tinh dầu gừng nên dùng phương pháp chiết…

+ Vận dụng được kiến thức về nguyên tắc, cách tiến hành các phương pháp tách tinh dầu để thiết kế được quy trình và tự lắp ráp được các thiết bị trong quá trình thực hành thí nghiệm

+ Vận dụng được kiến thức để giải thích cơ sở khoa học của các phương

pháp tách tinh dầu

+ Học sinh chủ động sáng tạo trong việc lựa chọn phương pháp cách thức giải quyết vấn đề liên quan đến thực tiễn và bước đầu biết tham gia nghiên cứu khoa học để giải quyết các vấn đề đó

3 Phẩm chất:

- Chăm chỉ, tích cực tìm hiểu thông tin, say mê nghiên cứu về nguyên tắc và cách thức tiến hành các phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước và phương pháp chiết

- Trách nhiệm, trung thực: HS có trách nhiệm trong việc hoạt động nhóm, hoàn thành các nội dung được giao, trung thành với các kết quả thu thập được trong quá trình khảo sát; trung thành với các kết quả thực nghiệm thu được

II Cách thức tổ chức hoạt động:

GV phát phiếu học tập cho các nhóm HS trước tiết học 1 tuần

HS: Hoạt động theo nhóm, tìm hiểu kiến thức, hoàn thành nhiệm vụ

NV 2 HỌC SINH BÁO CÁO KẾT QUẢ TÌM HIỂU KIẾN THỨC -

GIÁO VIÊN GIAO NHIỆM VỤ DỰ ÁN

I MỤC TIÊU

1 Năng lực chung

- Năng lực tự chủ và tự học: Học sinh chủ động, tích cực tìm hiểu về tinh

dầu, công dụng của tinh dầu, các phương pháp để tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên như phương pháp chiết, phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước

- Năng lực giao tiếp và hợp tác: Sử dụng ngôn ngữ khoa học để trình bày

khái niệm về tinh dầu, cách tiến hành các phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước và phương pháp chiết Hoạt động nhóm và cặp đôi một cách hiệu quả, đảm bảo các thành viên trong nhóm đều được tham gia thực hiện dự án và trình bày báo cáo Báo cáo, giới thiệu được các sản phẩm dự án học tập của nhóm

- Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Phát hiện vấn đề, thảo luận và

thống nhất được phương án giải quyết vấn đề, cải tiến để hoàn thiện sản phẩm

- Năng lực tìm hiểu thế giới tự nhiên dưới góc độ hóa học:

+ Trình bày được công dụng của một số loại tinh dầu như tinh dầu sả chanh,

tinh dầu bưởi, tinh dầu sả, tinh dầu gừng…

+ Tìm hiểu được cách tiến hành tách tinh dầu theo phương pháp chiết,

phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước

+ Tìm hiểu được quy trình tách tinh dầu

- Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học

+ Lựa chọn được nguyên liệu để tách chiết tinh dầu tạo ra sản phẩm có chất

lượng như lựa chọn sả có lá và thân còn tươi mới, quả bưởi có phần vỏ màu xanh sẫm…

+ Lựa chọn được phương pháp tách tinh dầu phù hợp với tính chất của từng

loại tinh dầu như tinh dầu sả chanh, tinh dầu bưởi, tinh dầu hoa hồng nên dùng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước, tinh dầu gừng nên dùng phương pháp chiết…

+ Vận dụng được kiến thức về nguyên tắc, cách tiến hành các phương pháp tách tinh dầu để thiết kế được quy trình và tự lắp ráp được các thiết bị trong quá trình thực hành thí nghiệm

+ Vận dụng được kiến thức để giải thích cơ sở khoa học của các phương

pháp tách tinh dầu

+ Học sinh chủ động sáng tạo trong việc lựa chọn phương pháp cách thức giải quyết vấn đề liên quan đến thực tiễn và bước đầu biết tham gia nghiên cứu khoa học để giải quyết các vấn đề đó

3 Phẩm chất:

- Chăm chỉ, tích cực tìm hiểu thông tin, say mê nghiên cứu về nguyên tắc và cách thức tiến hành các phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước và phương pháp chiết

- Trách nhiệm, trung thực: HS có trách nhiệm trong việc hoạt động nhóm, hoàn thành các nội dung được giao, trung thành với các kết quả thu thập được trong quá trình khảo sát; trung thành với các kết quả thực nghiệm thu được

II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

- Hình ảnh về các sản phẩm trong đời sống đã vận dụng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước và phương pháp chiết

- Link video cách làm dầu dừa: https://youtu.be/MVT_MiD4Y_M

- Link video công dụng của tinh dầu sả chanh:

https://youtu.be/arG25BPhfTk?si=FOzKDLzPVGVMmsN_

- Phiếu học tập

III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

A HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG

a) Mục tiêu:

- Tạo tâm lý hứng thú cho HS khi bắt đầu bài học mới

b) Nội dung: HS quan sát video

c) Sản phẩm: HS tiếp nhận các thông tin

d) Tổ chức thực hiện:

GV cho HS quan sát video công dụng của tinh dầu sả chanh:

https://youtu.be/arG25BPhfTk?si=FOzKDLzPVGVMmsN_

video cách làm dầu dừa: https://youtu.be/MVT_MiD4Y_M

GV dẫn dắt vào bài: Hiện nay người tiêu dùng đang có xu hướng sử dụng những hợp chất từ thiên nhiên, đặc biệt là các loại tinh dầu dùng trong hương trị liệu và công nghiệp mỹ phẩm, dẫn đến nhu cầu sử dụng tinh dầu ngày càng tăng cao Để tìm hiểu về công dụng của các loại tinh dầu và phương pháp tách tinh dầu

từ các nguồn thảo mộc tự nhiên chúng ta nghiên cứu bài học:

CHUYÊN ĐỀ 2- BÀI 4

TÁCH TINH DẦU TỪ CÁC NGUỒN THẢO MỘC TỰ NHIÊN

B HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI

Hoạt động 1: Tinh dầu

a) Mục tiêu: Trình bày được tinh dầu là gì, một số nguyên liệu thực vật có

chứa tinh dầu và phương pháp để chiết xuất tinh dầu

b) Nội dung: HS báo cáo kết quả hoàn thành phiếu học tập số 1

c) Sản phẩm: Các câu trả lời của HS, phiếu học tập của HS

Giảm đau đầu, mệt mỏi, tăng cường hệ miễn dịch, khử trùng, bảo quản thực phẩm, chống nấm mốc, chống lão hoá…

Chống nhiễm trùng,

hỗ trợ điều trị các triệu chứng liên quan đến hô hấp, giảm viêm nhiễm, giảm lo âu, tăng cường sức khỏe tim mạch

Chăm sóc

da, ngăn ngừa mụn trứng cá, thư giãn, tang cường

hệ miễn dịch, làm dịu cơn đau họng…

hơi, được chiết xuất từ một số bộ phận của thực vật (hoặc động vật)

Hoạt động 2: Phương pháp thường dùng để tách tinh dầu từ nguồn thảo mộc tự nhiên

GV yêu cầu HS từng nhóm báo cáo kết quả đã thực hiện ở nhà trong phiếu học tập số 2

Sản phẩm dự kiến:

PHIẾU HỌC TẬP 2: Nguyên tắc, cách tiến hành phương pháp tách tinh dầu

Phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước

Phương pháp chiết

Nguyên tắc

Tách chất ra khỏi hỗn hợp dựa trên khả năng dễ bay hơi của nó cùng hơi nước và tính không tan

trong nước của chất đó

Sử dụng dung môi để hòa tan chất cần tách

Khi ngâm chiết, dung môi thấm qua màng tế bào, hòa tan các chất chính có trong tinh dầu Hiện tượng thẩm thấu xảy ra đến khi đạt cân bằng Như vậy, quá trình triết là quá trình khuếch tán các chất của tinh dầu từ nguyên liệu vào

bộ phận ngưng hơi

Trong quá trình chưng cất, hơi nước sục vào bình chứa làm phá vỡ các

mô chứa tinh dầu trong nguyên liệu, khuếch tán

và lôi cuốn theo các hợp chất hữu cơ trong thành phần tinh dầu Hỗn hợp hơi nước và tinh dầu sẽ được ngưng tụ và phân tách thành hai lớp (thường lớp tinh dầu ở bên trên và lớp nước ở bên dưới) trong bình ngưng Sử dụng phễu chiết để tách lấy lớp tinh

dầu

Nguyên liệu sau khi nghiền nhỏ được ngâm bằng dung môi thích hợp với tỉ lệ nguyên liệu/ dung môi ở nhiệt độ và thời gian phù hợp Sau khi ngâm chiết, tách lấy dung dịch, cho dung môi bay hơi

thu được tinh dầu

Một số lưu ý khi sử

dụng phương pháp

-Tùy vào bản chất của nguyên liệu mà chia nhỏ nguyên liệu cho phù hợp

Yêu cầu cơ bản là dung môi hoặc hỗn hợp dung môi phải

dễ tách khỏi tinh dầu

-Thời gian chưng cất phụ thuộc bản chất của nguyên liệu và tính chất

của tinh dầu

Hoạt động 3 Giáo viên giao nhiệm vụ dự án cho học sinh

GV nêu nhiệm vụ: Căn cứ vào kết quả các nội dung vừa tìm hiểu, HS tiến hành xây dựng quy trình tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên Các nhóm được lựa chọn về nguyên liệu, loại tinh dầu sẽ tiến hành tách

Sản phẩm tinh dầu thu được cần đạt được các yêu cầu về mùi, giá thành, tính thẩm mĩ…

Hoạt động 4 Giáo viên thống nhất kế hoạch thực hiện

Nhiệm vụ (NV) của

HS

Thời gian thực hiện

Địa điểm thực hiện Nhiệm vụ của GV NV1 HS tìm hiểu

kiến thức hoàn thành

phiếu học tập

1 buổi Ở nhà theo

nhóm

GV giao nhiệm vụ cho

HS, đôn đốc kiểm tra quá trình HS thực hiện

HS hoạt động nhóm

GV kiểm tra, hỗ trợ HS trong quá trình thực hiện nhiệm vụ

Hoạt động 5 Giáo viên lưu ý các tiêu chí đánh giá hoạt động cá nhân và

đánh giá hoạt động nhóm gồm:

1 Tiêu chí đánh giá chất lượng nắm vững kiến thức của học sinh trong học tập các kiến thức của chủ đề “Tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên” (phụ lục 04)

Chúng tôi tiến hành đánh giá học sinh (điểm tối đa 10 điểm) qua bài kiểm tra với 10 câu hỏi ( phụ lục 07), thời gian 15 phút

2 Tiêu chí đánh giá năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh (phụ lục 05)

Đây là cơ sở để HS mỗi nhóm đánh giá đồng đẳng lẵn nhau (điểm tối đa 10 điểm)

3 Tiêu chí đánh giá phần báo cáo sản phẩm dự án (dành cho học sinh

và giáo viên)

Giáo viên gửi bảng các tiêu chí đánh giá (phụ lục 06) cho học sinh trước giúp học sinh có cơ sở để đánh giá chéo các nhóm, điểm của HS chính là điểm

trung bình của nhóm do GV chấm và các nhóm chấm chéo lẫn nhau

NV 3: NGHIÊN CỨU VỀ PHƯƠNG PHÁP CHƯNG CẤT LÔI CUỐN HƠI NƯỚC, PHƯƠNG PHÁP CHIẾT TINH DẦU VÀ ĐỀ XUẤT QUY TRÌNH

TÁCH TINH DẦU TỪ THẢO MỘC TỰ NHIÊN

(HS làm việc ở nhà – 1 tuần)

II Nội dung

Học sinh tự học và làm việc nhóm nghiên cứu các kiến thức về phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước, phương pháp chiết

Học sinh lựa chọn loại tinh dầu, tìm kiếm thông tin về công dụng của loại tinh dầu đó, lựa chọn phương pháp sẽ sử dụng để tách tinh dầu từ thảo mộc tự nhiên, và đề xuất quy trình tách tinh dầu

GV đôn đốc, hỗ trợ tài liệu, giải đáp thắc mắc cho các nhóm khi cần thiết

III Dự kiến sản phẩm hoạt động của học sinh

Kết thúc hoạt động, HS cần đạt được:

- Có bản ghi chép của cá nhân về các kiến thức liên quan

- Có bản sơ đồ hóa quy trình sẽ thực hiện để tách tinh dầu (trình bày trên giấy A0 hoặc bài trình chiếu powerpoint)

- Bài thuyết trình về quy trình tách tinh dầu dự kiến của nhóm

- Lựa chọn loại nguyên liệu sẽ thực hiện tách tinh dầu

- Tìm hiểu để xây dựng quy trình tách tinh dầu đơn giản, chi phí thấp

Trong đó cần xác định được các kiến thức trọng tâm như sau:

PHƯƠNG PHÁP CHƯNG CẤT LÔI CUỐN HƠI NƯỚC

1 Nguyên tắc

Phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước thường dùng để tách chất ra khỏi hỗn hợp dựa trên khả năng dễ bay hơi của nó cùng hơi nước và tính không tan trong nước của chất đó

Khi chưng cất lôi cuốn hơi nước, các chất có trong tinh dầu sẽ được tách ra khỏi nguyên liệu, thường ở nhiệt độ thấp hơn nhiệt độ sôi của nước và bị hơi nước cuốn theo Ở nhiệt độ đó, ít xảy ra tương tác hoá học (sự oxi hoá, nhiệt phân, ) giữa các chất có trong tinh dầu

2 Cách tiến hành

Nguyên liệu chứa tinh dầu được cắt nhỏ, cho vào bình chứa Bình chứa được nối với bình cấp hơi nước và nối với bộ phận ngưng hơi Trong quá trình chưng cất, hơi nước sục vào bình chứa làm phá vỡ các mô chứa tinh dầu trong nguyên liệu, khuếch tán và lôi cuốn theo các hợp chất hữu cơ trong thành phần tinh dầu Hỗn hợp hơi nước và tinh dầu sẽ được ngưng tụ và phân tách thành hai lớp (thường lớp tinh dầu ở bên trên và lớp nước ở bên dưới) trong bình ngưng Sử dụng phễu chiết để tách lấy lớp tinh dầu

Lưu ý khi sử dụng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước:

– Tuỳ vào bản chất của nguyên liệu mà chia nhỏ nguyên liệu cho phù hợp – Thời gian chưng cất phụ thuộc bản chất của nguyên liệu và tính chất của tinh dầu

PHƯƠNG PHÁP CHIẾT

1 Nguyên tắc

Sử dụng dung môi để hoà tan chất cần tách Chất cần tách thường là tinh dầu Dung môi thường dùng là: ether dầu hoả, hexane, diethyl ether, chloroform, dichloromethane, ethanol, Yêu cầu cơ bản là dung môi hoặc hỗn hợp dung môi phải dễ tách khỏi tinh dầu Khi ngâm chiết, dung môi thấm qua màng tế bào, hoà tan các chất chính có trong tinhdầu Hiện tượng thẩm thấu xảy ra đến khi đạt cân

bằng Như vậy, quá trình chiết là quá trình khuếch tán các chất của tinh dầu từ nguyên liệu vào dung môi

2 Cách tiến hành

Nguyên liệu sau khi nghiền nhỏ được ngâm bằng dung môi thích hợp với tỉ

lệ nguyên liệu/dung môi ở nhiệt độ và thời gian phù hợp Sau khi ngâm chiết, tách lấy dung dịch, cho dung môi bay hơi, thu được tinh dầu

HS làm việc nhóm:

● Chia sẻ với các thành viên khác trong nhóm về kiến thức đã tìm hiểu được Ghi tóm tắt lại các kiến thức vào vở cá nhân

● Tiến hành lựa chọn nguyên liệu thảo mộc sẽ sử dụng, xác định tinh dầu có trong thảo mộc, ứng dụng của tinh dầu này trong đời sống từ đó xây dựng quy trình tách tinh dầu

● Chuẩn bị bản vẽ hoặc bài thuyết trình về quy trình sẽ thực hiện để tách tinh dầu theo phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước hoặc phương pháp chiết

- GV đôn đốc các nhóm thực hiện nhiệm vụ và hỗ trợ nếu cần

NV4: TRÌNH BÀY VÀ BẢO VỆ PHƯƠNG ÁN TÁCH TINH DẦU TỪ CÁC

NGUỒN THẢO MỘC TỰ NHIÊN

(Tiết 2 – 45 phút)

I Mục đích

Học sinh trình bày được quy trình tách tinh dầu và sử dụng các kiến thức nền để giải thích về quy trình, phương pháp tách đã lựa chọn Giải thích tại sao lại lựa chọn nguyên liệu và tinh dầu đó?

II Nội dung

- GV tổ chức cho HS từng nhóm trình bày quy trình tách tinh dầu theo phương pháp, nguyên liệu đã lựa chọn

- GV tổ chức hoạt động thảo luận cho từng quy trình: các nhóm khác và GV nêu câu hỏi làm rõ, phản biện và góp ý cho quy trình; nhóm trình bày trả lời câu hỏi, lập luận, bảo vệ quan điểm hoặc ghi nhận ý kiến góp ý phù hợp để hoàn thiện quy trình

- GV chuẩn hoá các kiến thức liên quan cho HS; yêu cầu HS ghi lại các kiến thức vào vở và cải tiến quy trình tách tinh dầu(nếu có)

III Dự kiến sản phẩm hoạt động của học sinh

Kết thúc hoạt động, HS cần đạt được sản phẩm là quy trình tách tinh dầu hoàn chỉnh, hợp lí

IV Cách thức tổ chức hoạt động

Bước 1: Lần lượt từng nhóm trình bày quy trình tách tinh dầu, lí do lựa chọn

nguyên liệu, phương pháp thực hiện trong thời gian 5 phút Các nhóm còn lại chú ý lắng nghe

Bước 2: GV tổ chức cho các nhóm còn lại nêu câu hỏi, nhận xét về quy

trình của nhóm bạn; nhóm trình bày phản biện bảo vệ phương án của nhóm mình, tiếp nhận ý kiến của nhóm bạn nếu thấy hợp lí cuối cùng phải xây dựng được phương án phù hợp nhất

Một số câu hỏi GV có thể hỏi và định hướng HS thảo luận:

Câu hỏi kiến thức nền

KT1 Phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước/ phương pháp chiết cần lưu

ý gì khi thực hiện?

KT2 Cách tiến hành phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước/ phương pháp chiết?

KT3 Tại sao cần tách tinh dầu từ các nguồn thảo mộc tự nhiên?

KT4 Tai sao một số tinh dầu như tinh dầu sả, chanh khi thu được cần bảo quản trong các lọ tối màu và có nút kín?

KT5 Tại sao khi làm tinh dầu sả chỉ cắt nhỏ cây sả khoảng 1 cm mà không giã nát?

KT6 Khi làm tinh dầu từ vỏ cam cần lưu ý gì? (chỉ lấy phần màu vàng, nghiên nhỏ…)

KT7 Khi tách tinh dầu theo phương pháp chiết, cần lựa chọn dung môi là gì?

Câu hỏi định hướng thiết kế

TK1 Sử dụng nguyên liệu thảo mộc nào để tách tinh dầu?

TK2 Có cách nào để tăng được lượng tinh dầu thu được từ quy trình tách không?

TK3 Các dụng cụ cần sử dụng trong quá trình tách tinh dầu theo phương pháp nào sẽ đơn giản, chi phí thấp và dễ thực hiện hơn?

Bước 3: GV nhận xét, tổng kết và chuẩn hoá các kiến thức liên quan, chốt

lại các vấn đề cần chú ý, chỉnh sửa của các nhóm

Bước 4: GV giao nhiệm vụ cho các nhóm chuẩn bị triển khai tách tinh dầu

theo quy trình đã thiết kế

Bước 5 GV tiến hành cho HS làm bài kiểm tra 15 phút (bộ câu hỏi có ở

phần phụ lục )

NV5: TÁCH TINH DẦU TỪ CÁC NGUỒN THẢO MỘC TỰ NHIÊN

(HS làm việc ở nhà và trên phòng thí nghiệm – 1 tuần)

I Mục đích:

Các nhóm HS thực hành tách được sản phẩm là tinh dầu từ nguyên liệu đã lựa chọn dựa theo bản quy trình tách đã được điều chỉnh

II Nội dung:

Học sinh làm việc nhóm trong thời gian 1 tuần tại nhà và tại phòng thí nghiệm để tách tinh dầu từ nguyên liệu tự nhiên, trao đổi với giáo viên khi gặp khó khăn

III Dự kiến sản phẩm hoạt động của học sinh:

Kết thúc hoạt động, HS cần thu được tinh dầu tách thành công, sản phẩm đánh giá theo tiêu chí phiếu số 1

IV Cách thức tổ chức hoạt động:

Bước 1 HS tìm kiếm, chuẩn bị các nguyên vật liệu dự kiến

Bước 2 HS tách tinh dầu theo quy trình đã chỉnh sửa

Bước 3 HS thử nghiệm tách tinh dầu để điều chỉnh về độ tinh khiết, hàm lượng tinh dầu thu được, tối ưu quy trình để giảm chi phí thực hiện

Bước 4 HS hoàn thiện bảng ghi danh mục các nguyên vật liệu và tính giá thành chế tạo sản phẩm;

Bước 5 HS hoàn thiện sản phẩm; chuẩn bị bài giới thiệu sản phẩm

GV đôn đốc, hỗ trợ các nhóm trong quá trình hoàn thiện các sản phẩm

NV6: TRÌNH BÀY SẢN PHẨM TÁCH TINH DẦU TỪ CÁC NGUỒN THẢO MỘC TỰ NHIÊN

(Tiết 3 – 45 phút)

I Mục đích

HS biết giới thiệu về sản phẩm tinh dầu đã thực hiện và đáp ứng được các yêu cầu sản phẩm đã đặt ra; biết thuyết trình, giới thiệu được sản phẩm, đưa ra ý kiến nhận xét, phản biện, giải thích được bằng các kiến thức liên quan; Có ý thức cải tiến, phát triển sản phẩm

II Nội dung

- Các nhóm trưng bày sản phẩm trước lớp

- Các nhóm lần lượt báo cáo sản phẩm và trả lời các câu hỏi của GV và các nhóm bạn

- Đề xuất phương án cải tiến sản phẩm

III Dự kiến sản phẩm hoạt động của học sinh

Kết thúc hoạt động, HS cần có sản phẩm là tinh dầu được tách từ nguồn nguyên liệu tự nhiên, bài thuyết trình giới thiệu sản phẩm về ứng dụng, cải tiến quy trình (nếu có)

IV Cách thức tổ chức hoạt động

- GV tổ chức cho HS các nhóm chuẩn bị và trưng bày sản phẩm Các nhóm tiến hành trưng bày sản phẩm đảm bảo tính thẩm mĩ, chi phí thực hiện hợp lí, bài thuyết trình đầy đủ, sinh động

- GV yêu cầu HS của từng nhóm trình bày, phân tích về sản phẩm tinh dầu, công dụng của tinh dầu mà nhóm mình đã tách được, quy trình thực hiện tách sản phẩm

- GV khuyến khích các nhóm nêu câu hỏi cho nhóm khác

- GV tổ chức cho HS chấm điểm các thành viên trong nhóm, chấm điểm chéo giữa các nhóm theo các phiếu

PHIẾU 1 PHIẾU ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH

PHIẾU 2 PHIẾU ĐÁNH GIÁ CÁC NHÓM

- GV tổng kết chung về hoạt động của các nhóm; Hướng dẫn các nhóm cập nhật điểm học tập của nhóm, thông báo điểm của các thành viên theo phiếu 3

PHIẾU 3 PHIẾU ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP CỦA GIÁO VIÊN

GV có thể nêu câu hỏi lấy thông tin phản hồi:

+ Các em đã học được những kiến thức và kĩ năng nào trong quá trình triển khai dự án này?

+ Điều gì làm em ấn tượng nhất/nhớ nhất khi triển khai dự án này?

3.3 Hồ sơ dự án của học sinh

3.3.5 Bài kiểm tra (phụ lục 07)

3.3.6 Bảng phân công nhiệm vụ của các thành viên trong nhóm (phụ lục 08)

4 Công cụ đánh giá

Để đánh giá quá trình dạy học đầy đủ và khách quan, chúng tôi xây dựng các tiêu chí đánh giá và các mẫu phiếu đánh giá sau:

- Đánh giá của học sinh đối với các thành viên trong nhóm

- Đánh giá của học sinh với các nhóm khác

- Đánh giá của giáo viên đối với các nhóm

- Điểm của bài kiểm tra

- Điểm của quá trình là trung bình cộng của các điểm đánh giá ở trên

Dưới đây là mẫu của các loại phiếu đánh giá: