Luận văn thạc sĩ Lịch sử thế giới: Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ trong nền nghệ thuật cổ Champa

Tìm hiểu ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ đối với nghệ thuật Champa trong suốt quá trình hình thành, phát triển của vương quốc cổ này, chúng ta có thể biết được Champa đã tiếp thu văn hoá Ấn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHAM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

MỤC LỤC IVC NHÍ: ci5:i1i0466106060161011519412131221151311212515515053151550556536882383E63543338236085383853838 |

DT: ee 3

MIE ab AACE GAN cscsccescanescacescesosnsssacssseasavsssaseasocsasessssssesssoassaznssasess 3

2 Lịch sử vấn đề oe eeeccccsesscsccescsesesscerssscscsesvsveesececssecessresetscneseaeraress 5

3 Phạm vingiliÔn COO) ‹::::::::::c:c::cicccococcccoccocosiciococooeocoococoooooossoooaarcar 12

A PRUGNG PAP MGMIC MCI ssscsscsisscsccicscassascassscsssacascsisscasescassssesassencss 13

5 BD GING si 6c 6666000000056 000500101051060300300303051 00081000 14

CHƯƠNG 1 : KHÁI QUÁT TIẾN TRÌNH PHÁT TRIEN CUA

NEN NGHỆ THUẬT CHAMPA -ooccccccccccccccvv 15

1.1 Sự du nhập của văn hóa An Độ và sự ra đời của nên

ñERE(BBEUDCHAHIHR seaaarsstsaraasanniraoiroirrriitoiraisiroirririitrriaroiraiorrorc 15

1.2 Khái quát tiến trình phát triển của nền nghệ thuật

CHATHBRã ccisosszscsccsoscccisrieiscierosirsisioionirrorirstrarstzsostsstssrzgaaiagsaassagsaa 201.2.1 Giai đoạn trước thế kỷ VII và những tác phẩm

nghệ thuật đầu tiên của Champa -: 21

1.2.2 Giai đoạn từ nửa sau thế kỷ VII đến nửa dau thế

kỷ VII và sự nở rộ của phong cách Mỹ Sơn EI 23

1.2.3 Giai đoạn từ giữa thế kỷ VIIT đến giữa thế kỷ IX

và phong cách nghệ thuật Hoà Lai - - 261.2.4 Giai đoạn cuối thế kỷ IX và dấu ấn của phong cách

GHP it DSHS DUG aiaaasiiiiiiiniioiiiiiiioioisisbsiiises 281.2.5 Thế kỷ X và đỉnh cao của nghệ thuật Champa -

phong cách Mỹ Sơn AL so SsHsn ga, 30

1.2.6 Giai đoạn từ thế kỷ XI đến thé kỷ XIV và “rang

vàng lộng lay” của nền nghệ thuật Champa — phong

cách Binh Dinh -S Ặ TQ Ăn Ăn nghe, 33

1.2.7 Giai đoạn từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI và phong

cách muộn - những tia nắng cuối cùng của nền nghệthuật Cham pas caossescsiaoaoaiaiosiaiaiosisiooioisoianiaiioiaioiaiaaoanaiae 36

CHƯƠNG 2 : DẤU ẤN HINĐU TRONG NHỮNG TÒA THÁP

GỖ CHAMPA guannssassninoiobiindottiitiitioiotttitiliGSBA0G08188030088 39

2.1 Tỉnh thân tôn giáo Ấn Độ thể hiện trong những

công trình kiến trúc Charnpa cc-occccocooscoeocec 39

2.2 Tháp Chăm cô - những trải nghiệm đã qua của phong

cách kiến trúc truyền thông Ấn BIOs, 0011011630310312101)6014130131220519302203985) 45

CHƯƠNG 3: DIEU KHÁC CHAMPA - TINH THAN HINDU

HAY TIENG NÓI RIENG CUA MOT TỘC NGƯỜI 56

3.1 Điêu khắc Champa - thé giới của những vị than Hindu

và những quan niệm tôn giáo Ấn ĐỘ aiisi8ittsiasiaisai:521211515ã5122555 563.2.Phong cách Hinđu và dấu ấn của nó trong nghệ thuật

điệniElife CHAINDGS, sccssssissiscesssssansesassacsasansassssanacssnssavsssassstersaveceeseas 68

3.3 Các vũ điệu, vũ nữ và nhạc công - để tài được yêu

thích trong điển khác Champa cookie 88KEBIREUAN 75 6 6 6 ốc 6c 100

TAD LIỆU THAM KHẢO ceaannsniinnnbiiiinnbiobidiioiiiiinisi 104

DẪN LUẬN

1 Lý do chọn đề tài :

Vương quốc cô Champa năm ở vùng đồng bằng duyên hải miễn Trung

Việt Nam ngày nay Đó là một vùng lãnh thổ hẹp, có bờ biển trải dài, uốn

cong, quanh năm đắm mình trong ánh nắng mặt trời ấm ấp và những cơn gió

biển Có thể vì thế chăng mà con người sống nơi đây trở nên nhạy cảm hơn

và giàu trí tưởng tượng hơn, dé gan hai ngàn năm trước, họ đã cho ra đời một

trong những nền nghệ thuật sớm và đẹp nhất vùng Đông Nam Á - nền nghệ

thuật Champa.

Từ những thế kỷ trước công nguyên, vùng đồng bằng duyên hải miền

Trung xưa của Việt Nam đã là một địa bàn dừng chân lý tưởng cho những

con thuyền xuôi ngược giữa hai nền văn minh lớn của phương Đông lúc bấy

giờ là Ấn Độ và Trung Quốc Trên những con thuyền ngược xuôi buôn bán,ngoài những kiện hàng day 4p, các thương nhân luôn mang theo ít nhiềunhững yếu tố văn hóa của đất nước họ, đặc biệt là tôn giáo, niềm tin

Thuyền buôn của các nước ghé đến buôn bán bao nhiêu lan thì cũng bấy nhiêu lần những yếu tố văn hóa bên ngoài tràn vào Champa Một sự lựa chọn

và thích ứng thực tế đã điển ra trong lịch sử dé hình thành nên một nền văn hóa Chăm, một bản sắc Chăm độc đáo.

Vào những thế kỉ đầu công nguyên thông qua những thương nhân nhà

sư, tu sĩ Bà la môn và có lẽ cả những người nhập cư nữa, văn hóa Ấn Độ

-một nền văn hoá duy linh và giàu trí tưởng tượng - đã đến Champa và các

nước khác thuộc khu vực Đông Nam Á Chắc hẳn, vì những người dân bản

địa đã tim thấy trong nền văn minh Ấn Độ một “tiếng nói chung”, một sự

đồng cắm trong lĩnh vực tâm linh cũng như trong tâm tư, tình cảm, thế nên,

họ đã đón nhận những yếu tố của văn hóa Ấn -vốn có trình độ cao hơn họ —

với thái độ nhiệt tình Những quốc gia “Hinđu hóa” đã ra đời và Champa là

một trong những nước tiêu biểu.

Champa, với nền văn hóa - nghệ thuật mang đậm chất tâm linh do chịunhiều ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ và cả bão táp biển khơi — chắc hẳn là

đã phát triển rực rỡ trong nhiều thế kỷ Tuy nhiên, sau những biến thiên, đổi

đời của lịch sử, vương quốc Champa đã không còn, còn chăng, chỉ là những đến - thấp sừng sững, “trơ gan cùng tuế nguyệt”, những bức phù điêu, tượng

đá sinh động ẩn chứa bao điều Những đến - tháp, công trình điêu khắc ấy

chính là những mảng của quá khứ, những bằng chứng sống động về mối

quan hệ giao lưu văn hóa giữa Champa với các nước bên ngoài Đó là những

“văn bia không lời”, giúp ta giải mã những an số của quá khứ, dé hiểu và cảm

nhận về nền văn hóa — nghệ thuật Champa

Để giải mã nền nghệ thuật Champa, văn hoá An Độ là chìa khoá Bởi lẽ,

văn hóa Ấn Độ là nén tang để Champa xây dựng nền nghệ thuật của mình.

Tìm hiểu ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ đối với nghệ thuật Champa trong

suốt quá trình hình thành, phát triển của vương quốc cổ này, chúng ta có thể

biết được Champa đã tiếp thu văn hoá Ấn Độ như thế nào, ở những khía

cạnh nào, mức độ ra sao Từ đó, chúng ta có thể tìm ra được những nét đặc

trưng, bản sắc của nền nghệ thuật Champa, khẳng định được giá trị của nó sovới những nền nghệ thuật khác trong khu vực và trên thế giới

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, hậu duệ của người Chàm cổ đã trở

thành một bộ phận máu thịt của đại gia đình các dân tộc Việt Nam, lịch sử

— văn hóa Champa đã trở thành một phần của lịch sử - văn hóa dân tộc

Hơn thế, quá trình hình thành và phát triển bản sắc văn hóa của dân tộc là

quá trình hội nhập, đóng góp và chọn lọc những giá trị văn hóa của các tộc

người sống trên đất Việt, và, văn hóa Chăm là một trong những thành tố

quan trọng làm giàu có và phong phú hơn bản sắc của văn hóa Việt Nam

Chính vì lẽ đó, chúng ta không thể không tim hiểu về những di sản còn lại của người Champa xưa Tìm hiểu để biết thêm về lich sử - văn hóa của một

bộ phận dân cư Việt Nam, đồng thời, cũng là để góp phần vào quá trình lưu

giữ và trân trọng những di sản của dân tộc.

Từ những lý do ấy, cùng với niềm say mê và những yêu cầu về kiến thức

lịch sử - văn hóa của một giáo viên dạy sử, tôi quyết định chọn để tài cho

luận văn của mình là “Ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ trong nền nghệ thuật

cổ Champa”.

2 Lịch sử vấn đề :

Nhắc đến việc nghiên cứu văn hóa, nghệ thuật của vương quốc Champa

cổ, trước tiên, chúng ta phải kể đến những chuyên gia nước ngoài như H.

Pamlentier, F Stern, J Biosselier, E Guillon Qua các tác phẩm Lart

architetural Hindou dans L'Inde et en Extréme Orient (H Pamlentier), Nghệ

thuật Champa (xứ An Nam cũ) và tiến trình của nó (F.Stern), Vghệ thuật tac

tượng Champa - nghiên cứu về các đạo giáo và tiếu tượng hoc (J Boisselier),

Cham art (E Guillon) , các tác giả đã phân tích khá cu thể những công trình

kiến trúc và các tác phẩm điêu khắc tiêu biểu của vương quốc Champa cổ.

đồng thời cũng chỉ ra những chỉ tiết mang dấu ấn của sự giao lưu văn hóa với

bên ngoài (Ấn Độ, Môn-Dvaravati, Angkor ) Đối với Ấn Độ, theo lời nhận

định của các tác giả, có vẻ như, Champa chỉ nhận ảnh hưởng trực tiếp từ

quốc gia này vào những thế kỷ đầu sau khi lập quốc, thời gian còn lại, chủ

yếu, Champa tiếp nhận văn hóa Ấn Độ gián tiếp qua Phù Nam, Angkor và

các nước Mã Lai.

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu văn hóa, nghệ thuật Champa cũng không

còn xa lạ Trong mươi năm trở lại đây, đã có nhiều công trình nghiên cứu, bài

viết có giá trị ra đời, kèm theo đó là những tên tuổi đã trở thành quen

thuộc, có thé kẻ như Lương Ninh, Ngô Văn Doanh, Cao Xuân Phổ, Trần Kỳ

Phương, Lê Đình Phụng, Hà Bích Liên

Có thể nói, GS Lương Ninh là người đã đặt nền móng cho việc nghiên

cứu lịch sử - van hóa Champa tại Việt Nam Những nghiên cứu của ông

mang tính cổ điển và trên cơ sở những phát hiện của ông, trong đó có việc giải mã nội dung của các văn bia cổ Champa các học giả đi sau có thể tiếp tục nghiên cứu, làm rõ hơn về lịch sử và nền văn hóa — nghệ thuật của vương

quốc cổ này Gan đây nhất, với tác phẩm Vương quốc cổ Champa (2006), GS.

Lương Nĩnh đã tiếp tục tạo ra một dấu ấn mới cho giới nghiên cứu hiện tại

về Champa Liên quan trực tiếp đến nghệ thuật cổ Champa, GS Lương Ninh

đã có nhiều công trình, bài viết rất có giá trị Thần tích Hindu giáo và nghệ

thuật tiếu tượng Hindu ở Đông Nam Á(I 994), Lịch sử vương quốc Champa (2004), Vương quốc cô Champa (2006) Trong những công trình vừa kể, bên

cạnh việc trình bày về sự hình thành, phát triển của vương quốc Champa qua

từng thời kỳ lịch sử, GS Lương Ninh còn lưu ý đến đặc điểm chính của một

số phong cách kiến trúc và điêu khắc Trong đó ông cũng dé cập đến mốiquan hệ giao lưu văn hoá giữa Champa và Ấn Độ, chỉ ra một số ảnh hưởng của Ấn Độ đối với văn hóa Champa Ngoài ra, GS Lương Ninh còn phân

tích một số nét khác biệt trong việc thé hiện thần tích Hindu trong những tác

phẩm điêu khắc của vương quốc Champa cổ.

Di theo con đường nghiên cứu ma GS, Lương Ninh đã gợi mở, Ngô Văn

Doanh cũng đã có nhiều công trình đặc sắc vẻ văn hóa — nghệ thuật liên quan đến vương quốc cô Champa Ông viết khá nhiều, dai hơi trong niềm đam mê day cá tính đối với nên nghệ thuật của các tộc người sống trên đất nước Việt Nam Liên quan đến nghệ thuật Chăm, có thé kê đến : Tháp cổ Champa, sự thật

và huyền thoại (1994), Thánh địa Mỹ Sơn (2003), Văn hóa cổ Champa (2003),

Điêu khắc Champa (2004), Tháp ba Po Nagar, từ các purana Ấn Độ đến

những huyền tích dân gian của người Chăm và người Việt, Thờ Sivalinga - từ

Ấn Độ tới Champa, Ấn Độ và văn hóa C hampa Qua những tác phẩm và bài

viết ấy, tác giả đã cho chúng ta một cái nhìn khá sâu sắc, toàn diện về nền

văn hóa Champa, từ kiến trúc, điêu khắc đến múa, âm nhạc Ảnh hưởng của

các nền văn hóa bên ngoài đối với các lĩnh vực nghệ thuật của Champa cũng

được tác giả để cập đến Đặc biệt, ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đối với

Champa được tác giả lưu ý nhiều hơn cả Với tám mặt giấy day kín chữ, bài

viết Ấn Độ và văn hóa Champa của Ngô Văn Doanh đã cho chúng ta biết

nguyên nhân vì sao văn hóa Ấn Độ đến Đông Nam Á và cung cấp cho chúng

ta những tri thức cô đọng nhưng toàn điện về ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ

đối với văn hóa - nghệ thuật Champa Nhìn chung, theo quan điểm của tác

giả, văn hóa Champa (nói chung) và nghệ thuật Champa (nói riêng) chịu ảnh

hưởng khá sâu đậm của văn hóa Ấn Độ Tuy nhiên, văn hóa Ấn Độ, xét cho

cùng, cũng chỉ là “lớp vỏ bọc” bên ngoài của nền văn hóa Champa đậm chất

bản địa mà thôi!

Bên cạnh những tác phẩm của Ngô Văn Doanh chúng ta còn có thể tìm

hiểu về văn hóa Champa qua những công trình nghiên cứu, bài viết của Lê

Đình Phụng Các tác phẩm : Tim hiểu lịch sử kiến trúc tháp Champa (2005),

Phong cách Mỹ Sơn E! trong nghệ thuật điêu khắc đá Champa (2006), Giá trịvăn hóa của các tháp Chăm Bình Định của Lê Đình Phụng đã cung cấp cho

ta nhiều biểu biết về kiến trúc và điêu khắc của vương quốc Champa cổ.

Bên cạnh đó, tác giả cũng dé cập đôi nét về những ảnh hưởng của văn hóa

Ấn Độ và các nước khác thể hiện trên các công trình kiến trúc dén - tháp

Champa.

Nghiên cứu chuyên sâu về Champa còn có thể kể đến Trần Kỳ Phương.

Qua các công trình, bài viết như Bảo tàng điêu khắc Chăm Da Nẵng (1987),

Di sản nghệ thuật Chăm tại miền Trung Việt Nam (2001), Thánh đô M¥ sơn,

trung tâm nghệ thuật của vương quốc cổ Champa (2006), Phế tích Champa:khái luận về kiến trúc đền - tháp Trần Kỳ Phương đã cho ta một cái nhìn

khái quát vé những di sản kiến trúc, điêu khắc mà Champa để lại Bên cạnh

đó, tác giả đã chỉ ra cho ta thấy những ảnh hưởng của tư tưởng, tôn giáo Ấn

Độ thể hiện trên các kiến trúc, đền - thắp Champa.

Chỉ viết riêng về điêu khắc, tác phẩm Điêu khắc Chăm và than thoại An

Độ của Huỳnh Thị Được đã cho ta một cái nhìn so sánh giữa những hình

tượng trong điêu khắc Chim với nguyên mẫu của nó trong than thoại Ấn Độ.

Từ cái nhìn so sánh đó, chúng ta có thể tự rút ra kết luận là điêu khắc Chăm

đã tiếp nhận ảnh hưởng của thần thoại Ấn Độ ở mức độ nào và đã thể hiện

nó ra sao?

Luận án Phó tiến sĩ “Điêu khắc đá Champa” của Phạm Hữu Mỹ cũng là

một công trình có giá trị về lĩnh vực điêu khắc đá của vương quốc cổ Champa Trong công trình này, tác giả đã mô tả tỉ mỉ gần như đầy đủ những tác phẩm điêu khắc đá của Champa Tác giả cũng dành đôi ba trang giấy để bàn về ảnh hưởng của các nền văn hoá bên ngoài đối với các tác phẩm điêu

khắc ấy Về ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ, tác giả cho rằng "quá trình

Champa tiếp thu văn hoá Ấn Độ đồng thời cũng là quá trình từng bước bản

địa hoá để kết hợp với tín ngưỡng ban địa (tục thờ tổ tiên)” [46, tr.37]

Nói về điêu khắc Champa, chúng ta còn phải kể đến tác phẩm Điêu khắc

Chàm của nhóm tác giả Nguyễn Văn Cự, Phạm Ngọc Long, Cao Xuân Phổ Tác phẩm đã nêu lên khá rõ những nét đặc trưng của các phong cách trong

nghệ thuật Champa cổ đồng thời cũng không quên nêu bật lên đặc điểm

riêng và nét độc đáo của điêu khắc Champa Theo các tác giả, từ thế kỷ VII,

ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ bắt đầu mờ dan trong điêu khắc Champa,

thay vào đó, ảnh hưởng của Khmer, Java ngày càng tăng và tính bản địa

Chăm cũng ngày càng được khẳng định Với cách sử dụng ngôn ngữ đầy

hình ảnh kết hợp với hàng loạt những bức hình khổ to sắc nét về các tác

phẩm điêu khắc, các tác giả đã cho chúng ta cảm nhận được một cách sâu

sắc cái hay, cái đẹp của điêu khắc Champa

Nhìn chung, những tác phẩm khảo cứu về văn hóa Champa (nói chung) và

nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Champa (nói riêng) là khá phong phú Ngoài

những tác phẩm đã nêu trên, chúng ta còn có thể tìm thấy hàng loạt các bài

viết được đăng tải trên mạng Internet Trong đó, có những bài viết đáng lưu

ý như bài Điêu khắc Champa ở Bình Định của Cao Xuân Phổ, Tháp Chăm

Bình Định — từ kiến trúc đến lịch sử của Dinh Bá Hòa, Ảnh hưởng của văn

hoá Ấn Độ đến tôn giáo của người Chăm ở Ninh Thuận của Phan Quốc Anh,

Thời điểm du nhập Phật giáo vào Champa của Thông Thanh Khánh, Di sản

nghệ thuật Chăm, Nghệ thuật Chăm tại bảo tàng Guimet của Văn Ngọc

Những bài viết trên đã cung cấp cho ta ít nhiều tư liệu về văn hoá, nghệ

thuật của vương quốc Champa, đồng thời, cũng cho ta biết thêm một sốthông tin về ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ đối với nghệ thuật Champa.

Cũng thuộc lĩnh vực nghệ thuật nhưng âm nhạc và múa Champa có ít

công trình nghiên cứu và bài viết hơn Có thể giải thích hiện tượng này là do

tư liệu gốc về múa và âm nhạc Champa còn lại không nhiều Mặc dù vậy,

chúng ta vẫn có thể mường tượng được một cách khái quát về lĩnh vực nghệ

thuật này thông qua các tác phẩm, bài viết như Vghệ thuật mia Chàm của

Ngọc Canh, Bước đầu tim hiểu, phục hồi múa cung đình Chăm của Đặng

Hùng, Đặc trưng âm nhạc nghỉ lễ của người Chăm Bà la môn của Văn Thu

Bích, Miia Chàm của Irasara Chỉ gói gọn trong vài mươi trang giấy mồngmanh, thế nhưng, bài viết Nghệ thuật mứa Chàm của tác giả Ngọc Canh đãcho người đọc một cái nhìn khá toàn diện về nghệ thuật múa Champa, từ

nguồn gốc, các hình thái múa đến đặc điểm chung của các động tác múa.

Tác phẩm của Đặng Hùng thì không bao quát như thế Tác giả chỉ trình bày

xoáy sâu vào “Nghệ thuật múa cung đình Cham” Tìm hiểu tác phẩm nay, chúng ta có thể biết được những nhạc cụ mà người Champa đã dùng trong nghỉ lễ cung đình ngày xưa, đặc điểm của múa cung đình Chăm và sự thay

đổi trong phong cách múa cung đình Chăm qua các thời kỳ lịch sử Ảnh

hưởng của văn hóa Ấn Độ đối với âm nhạc và nghệ thuật múa Champa cũng

được các tác giả dé cập đến trong các tác phẩm ấy Tuy vấn dé này chỉ được

nói qua một cách sơ lược nhưng đó cũng là những tri thức quý giá, rất hữu ích

cho những ai yêu thích tìm hiểu về âm nhạc và nghệ thuật múa Champa

Người hướng dẫn luận văn này của tôi, Tiến sĩ Hà Bích Liên cũng là một

nhà nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử và văn hoá của vương quốc cổ

Champa Bà đã có những công trình, bài viết có giá trị để cập một cách trực

tiếp hoặc gián tiếp đến nên nghệ thuật độc đáo của vương quốc nay Trong

luận án tiến sĩ lịch sử của mình, khi trình bày về “quan hệ giữa vương quốc

cổ Champa với các nước trong khu vực”, bà đã bàn đến một số khía cạnh của

nghệ thuật Champa như là một bằng chứng của sự giao lưu Tuy quan hệ

giữa Ấn Độ và Champa không được trực tiếp nói đến ở đây nhưng thông qua

những đoạn phân tích về tượng Phật Đồng Dương, tháp Mỹ Sơn EI , chúng

ta có thể biết được một số điều về ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ đối với

nên nghệ thuật của vương quốc Champa cổ Ngoài công trình trên, Hà Bích

Liên còn có một số bài viết đăng trên các báo hoặc trình bày trong các buổi

hội thảo khoa học, có thể kể như : Nghệ thuật cổ Champa- những dấu ấn của

giao lưu văn hoá khu vực, Về phong cách Mỹ Sơn AI trong nghệ thuậtChampa, Phong cách Hindu trong nghệ thuật Chàm cổ Trong số đó, bài

viết “Phong cách Hindu trong nghệ thuật Chàm cổ” có thể được xem là một bài tổng kết mang tính khái quát, cô đọng những ảnh hưởng của văn hóa Ấn

Độ đối với nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Champa Năm 2005, tại hộinghị quốc tế Nghiên cứu Chăm- Những trường phái mới và cũ ( Cham Studies,

Old and New School of Thought) tại Paris, bài trình bày của bà về Hoa văn

thổ cẩm Chăm (Patters on Brocade Textiles of Cham Culture in Vietnam) đã

đưa ra một cái nhìn mới về sự tiếp nối, chuyển tiếp truyền thống từ hoa văn

trên đá đến hoa văn trên vải, gắn với các phong cách nghệ thuật cổ điển và

nội dung tôn giáo Cũng cần nói thêm rằng, hầu hết các bài nghiên cứu trình

bày trong hội thảo của nhiều học giả nổi tiếng đến từ nhiều quốc gia khác nhau, đều liên quan đến nghệ thuật Champa nếu không nói là chỉ chú trọng

nghiên cứu về nghệ thuật- một lĩnh vực nghiên cứu giúp cho nhân loại xích

gần lại nhau hon, dễ thông cẩm và trân trọng nhau hơn

Từ những điều vừa trình bày trên, có thể nhận thấy, nền văn hoá, đặc biệt

là nghệ thuật Champa, đã được rất nhiều học giả trong, ngoài nước bàn đến

và bàn một cách sâu sắc Luận văn của tôi, trước hết, là kế thừa những thành

tựu mà các nhà nghiên cứu đã đạt được Bên cạnh đó, thông qua việc hệ

thống lại những phát hiện của các nhà khoa học, tôi mong muốn góp thêm

một cách nhìn mới, có thể là còn rất non nớt của mình, về nên nghệ thuật

Champa, cụ thể là về ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ trong nền nghệ thuậtấy

3 Phạm vỉ nghiên cứu :

Như đã xác định ngay từ dau, trong tên dé tai, luận văn nhằm tìm hiểu

ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ đối với nền nghệ thuật của vương quốc

Champa cổ Cụ thể, người viết sẽ dựa trên tiến trình phát triển của lịch sử nghệ thuật Champa mà các học giả đi trước đã tạo dựng khá hoàn hảo để

bàn chuyên về một khía cạnh : những dấu ấn còn lại của văn hoá Ấn Độ có

thể nhìn thấy trong nền nghệ thuật ấy Thực chất, đó là đọc lại nội dung của

các tác phẩm nghệ thuật thông qua việc tìm hiểu ảnh hưởng của văn hoá Ấn

Độ ẩn chứa trong nó — tìm hiểu để có cái nhìn sâu sắc hơn về các tác phẩm

nghệ thuật ấy, đồng thời, để hiểu rõ hơn khát vọng về cái đẹp và thế giới

tâm linh của một tộc người đã từng sống trên lãnh thổ Việt Nam.

Nghiên cứu về nghệ thuật Champa không phải là trọng tâm của luận văn,

thế nên, việc tạo dựng một bức tranh toàn cảnh về nền nghệ thuật Champa

là điều mà người viết không thể thực hiện được Do vậy, phạm vi nghiên cứu

những ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ đối với nghệ thuật Champa được thực hiện giới hạn trên nên kiến thức về mối quan hệ giữa lịch sử và lịch sử nghệ

thuật.

Có rất nhiều lĩnh vực bao ham trong nền nghệ thuật cổ Champa, ngoài

kiến trúc, điêu khắc còn có âm nhạc, nghệ thuật múa Trong phạm vi luậnvăn này, người viết sẽ lần lượt nghiên cứu, trình bày ảnh hưởng của văn hoá

ấn Độ thể hiện trong từng lĩnh vực cụ thể ấy Tuy nhiên, chính tài liệu sẽ

giới hạn lại nội dung của để tài nghiên cứu Như chúng ta đã biết, người

Chăm xưa có thói quen cầu nguyện trong những ngôi đến và có truyền thống

đúc các pho tượng để thờ cúng Chính vì thế, trong nên nghệ thuật Champa,

nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc là hai lĩnh vực nổi bật nhất Đây cũng là

hai lĩnh vực có tài liệu phong phú hơn cả Vì vậy, người viết sẽ xoáy sâu

nghiên cứu hai lĩnh vực này.

Âm nhạc và nghệ thuật múa Champa đi cùng với đến tháp và những lễ

nghỉ tôn giáo Tuy nhiên, đó là lĩnh vực văn hoá phi vật thể và đã mai một

theo năm tháng Gần như, nó chỉ còn để lại đấu ấn trên các công trình kiến

trúc và các tác phẩm điêu khắc Vì thế, mặt dù nó là một lĩnh vực nghệ thuật

riêng, song, khi trình bày, người viết sẽ bàn về nó khi phân tích ảnh hưởng

của văn hóa Ấn Độ thể hiện trong lĩnh vực điêu khắc.

4 Phương pháp nghiên cứu :

Thực hiện để tài này, người viết chủ yếu áp dụng kết hợp các phương

pháp nghiên cứu cơ bản sau :

- Phương pháp lịch sử : trình bày theo khung thời gian và không gian lịch

sử, dựa trên tư liệu dé đánh giá các vấn dé có liên quan đến nội dung luận

văn.

- Phương pháp lo-gic : trên cơ sở những tư liệu thu thập được, người viết

tiến hành phân tích, tổng hợp, so sánh đối chiếu nhằm làm nổi bật lên được

sự ảnh hưởng và mức độ ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ đối với nghệ thuật

kiến trúc, điêu khắc, âm nhạc và nghệ thuật múa Champa Từ đó, người viết

sẽ đi đến một kết luận chung nhất và hợp lý nhất về ảnh hưởng của văn hoá

An Độ đối với nền nghệ thuật Champa cũng như nêu ra được giá trị riêngcủa nền nghệ thuật Champa, yếu tố đã tạo nên sức sống, chỗ đứng cho nềnnghệ thuật Champa trong vô vàn những nền nghệ thuật đặc sắc trên thế giới

- Phương pháp khảo sát điền đã : đi thực tế, tham quan các bảo tàng để

tiếp xúc với các công trình kiến trúc, các hiện vật điêu khắc của Champa

nhằm có những hiểu biết cụ thể, rõ ràng hơn về nghệ thuật tạo hình Champa.

- Phương pháp liên ngành: sử dụng tài liệu của nhiều ngành khoa học

(khảo cổ học, mỹ thuật.) để từ đó, có được cái nhìn sâu sắc hơn về giá trị lịch sử — văn hoá cũng như giá trị thấm mỹ của các tác phẩm nghệ thuật.

Š Bố cục :

Ngoài phần mở đầu, kết luận phụ lục, tài liệu tham khảo, nội dung chínhcủa luận văn gồm có ba chương :

Chương | : Khái quát tiến trình phát triển của lịch sử nghệ thuật Champa

Chương 2 : Dấu ấn Hinđu trong những tòa tháp cổ Champa

Chương 3: Điêu khắc Champa - tinh than Hindu hay tiếng nói riêng của

một tộc người.

CHUONG 1 : KHAI QUAT TIEN TRINH PHAT TRIEN CUA LICH

SỬ NGHỆ THUAT CHAMPA

Sự ra đời, phát triển của vương quốc Champa và nền nghệ thuật Champa

không tách rời với ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ Tuy nhiên, không phải bất

cứ thời điểm nào văn hoá Ấn Độ cũng ảnh hưởng đến Champa với mức độ

như nhau và được người Champa tiếp nhận một cách rập khuôn và thể hiện

ra thành các tác phẩm nghệ thuật Bởi lẽ, nghệ thuật là một hoạt động sáng tạo Chủ thể sáng tạo là con người có những mối quan hệ xã hội phức tạp, có

tình cảm, nguyện vọng, tâm tư Trong những khung cảnh lịch sử khác nhau,

với mức độ đậm, nhạt của các mối quan hệ xã hội và những cung bậc cảm

xúc khác nhau, những sản phẩm nghệ thuật do con người tạo ra cũng khác

Nói một cách ngắn gọn, lịch sử nghệ thuật có quan hệ mật thiết, bị chỉ phối

bởi lịch sử quốc gia — dan tộc Sự phát triển của nên nghệ thuật Champa cũng không nằm ngoài qui luật này Trong những bối cảnh lịch sử cụ thể, với

những biến động về chính trị và sự thịnh suy về kinh tế, mối quan hệ giữa Champa với các nước cũng như mức độ ảnh hưởng của các nền văn hoá bên

ngoài, đặc biệt là ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ, đến Champa cũng có sự

đổi thay Chính vì thế, để hiểu được một cách toàn diện và sâu sắc về nền

nghệ thuật Champa, cũng như, dé hiểu rõ hơn về ảnh hưởng của văn hoá Ấn

Độ đến nghệ thuật Champa, chúng ta không thể không tim hiểu khái quát tiến trình phát triển của nền nghệ thuật ấy.

1.1 Sự du nhập của văn hóa Ấn Độ và sự ra đời của nền nghệ thuật

Champa

Căn cứ vào những tư liệu khảo cổ học, chúng ta biết được rằng “trước khi

ảnh hưởng Ấn Độ tới, ở Champa chưa có truyền thống xây dựng đền - tháp

mang tinh biểu tượng sâu sắc và bằng vật liệu bén, chưa quen thể hiện lên

trên bể mặt đá một cách gợi cảm như Ấn Độ" [17, tr 95] Như vậy, có thể

nói, văn hóa Ấn Độ chính là chất xúc tác quan trọng để Champa tạo nênnền nghệ thuật của họ Chính vì lẽ đó, khi bàn về lịch sử nghệ thuật

Champa, chúng ta không thể không nói qua một chút về con đường, thời

điểm du nhập của văn hoá Ấn Độ vào lãnh thổ của vương quốc Champa cổ.

Vương triéu Simhapura — vương triều đầu tiên của vương quốc Champa mang rất nhiều yếu tố Hinđu trong bản thân nó Từ tên nước, tên hiệu các vịvua, tên các vùng, miễn, thành phố, ngôn ngữ mà vương triều Simhapura sử

-dụng : chữ Phạn, đến các tác phẩm điêu khắc (tượng Phật, tượng thần ) có

cách thể hiện rất gân gũi với truyền thống nghệ thuật Ấn Độ đã nói lên

điều đó Sự đậm đà của những yếu tố Hinđu cho phép ta xác định là đã có một ảnh hưởng trực tiếp, một “Anh hưởng rất sâu đậm va rất xưa của Ấn Độ đối với Champa”(12, tr.87] Ngoài ra, thông qua đặc điểm của những tác

phẩm kiến trúc, điêu khắc còn lưu lại của vương quốc cổ Champa, chúng ta

còn có thể nhận thấy Champa còn gián tiếp tiếp thu văn hoá Ấn Độ thông

qua các nước trong khu vực (Phù Nam, Java, Chân Lạp).

Vẻ thời điểm Champa tiếp nhận văn hóa Án Độ, thật ra, cho đến thời điểm

hiện nay, các nhà nghiên cứu vẫn chưa tim được tư liệu đáng tin cậy nào cho

phép xác định mốc thời gian Champa tiếp nhận văn hóa Ấn Độ Chắc hẳn,

thời điểm nay cũng không nằm ngoài khoảng thời gian văn hóa Án độ tràn

xuống Đông Nam Á Dựa trên một số bản ghi chép cổ, các nhà nghiên cứu

cho rằng, có lẽ, văn hóa Ấn Độ đã được truyền đến Đông Nam A từ những

thế kỷ trước công nguyên Vào thời gian này, do “đã bị mất nguồn mua vàng

ở Trung A và Xibéri” [12, tr 89], các thương nhân Ấn Độ bắt đầu chuyền

hướng sang phương Đông, tim đến “xứ sở của vàng và hương liệu” : khu vực

Đông Nam Á Dải đất miền Trung Việt Nam, lãnh thổ của vương quốc

Champa ngày xưa, là nơi mà thuyền buôn các nước thường ghé đến Bởi lẽ,

nó nằm trên con đường trung chuyển hàng hoá giữa Ấn Độ và Trung Quốc.

“Các cảng của Champa đóng vai trò như những cảng cuối cùng trước khi

những con thuyền vượt qua vịnh Bắc Bộ vào vùng biển Nam Trung Hoa và

là điểm dừng chân đầu tiên khi các con thuyén đi từ Trung Quốc đến Mallacca, vịnh Thái Lan hay gần hơn vương quốc Phù Nam” [27, tr 26].

Không chỉ là đầu mối giao thông quan trọng, Champa còn là quê hương của

các loại hương liệu, lâm, thổ sản quý, đặc biệt là vàng và trầm hương Chính

vì thế, nó đã trở thành “điểm hẹn lý tưởng” cho thuyền buôn của các quốcgia, trong đó có thuyển buôn Ấn Độ.

Trong những lần ghé lại, lưu trú tại các hải cảng của Champa, chờ đợt gió

mùa lên để tiếp tục chuyến hải hành, hẳn là, những thương nhân Ấn Độ đã

bộc lộ ít nhiều những yếu tố van hoá và niềm tin tôn giáo của họ Không loại

trừ khả năng, những thương nhân Ấn Độ đã đến Champa xin lập thương điểm

và cư trú lâu dai ở đó, hoặc là, người dân Ấn Độ, do cuộc sống hay là do chính sách di cư có tổ chức của Nhà nước, đã tầm đến định cư ở Champa Về

chính sách đi đân của nhà nước Ấn Độ tuy ta chưa có căn cứ để khẳng định,

song, trong cuốn sách Arthasastra (khảo cứu về tổ chức chính trị và hành

chính của Kaudilya) có đoạn kể rằng : vị thượng thư của vua Chandragupta

(cuối thế kỷ IV đầu thế kỷ II TCN) đã khuyên nhà vua chiếm đoạt đất đaicủa các vương quốc khác hay di dân quá đông của mình tới đó [12, tr.87].Việc chiếm đoạt đất đai có lẽ it được ủng hộ, bởi vì, là đất nước thườngxuyên phải đối mặt với chiến tranh, hơn ai hết, các vị vua Ấn Độ hiểu rằng

chiến tranh sẽ gây ra nhiều tổn thất Trong khi đó, dưới sức ép của việc tăng

dân số, một trong những phương pháp mà các vị vua Ấn Độ có thể nghĩ đến

là chính sách di dân Như vậy, thương nhân, người dân di cư Ấn Độ chính là

những người đầu tiên đã truyén bá văn hoá, tôn giáo Ấn Độ tới Champa Dinhiên, sự truyền bá này chỉ diễn ra một cách tự nhiên thông qua các hoạt

động trong cuộc sống

Không chỉ có thế, văn hoá Ấn Độ, đặc biệt là tôn giáo còn được truyền

đến Champa một cách có hệ thống Hoạt động truyền bá này được thực hiện

qua các nhà sư, tu sĩ Bà la môn Do sự thôi thúc của lòng mộ đạo, do sự

khuyến khích, tạo điều kiện của các vị vua, những nhà sư, tu sĩ Bà la môn đãrời “xứ sở của các thần linh” để đi đến các vùng đất mới, trong đó có lãnh

thé của vương quốc Champa để tuyên truyền đạo pháp Việc truyén bá văn hoá Ấn Độ, nhất là tôn giáo, đã diễn ra từ trước công nguyên nhưng có lẽ

phải chờ đến đầu công nguyên, vào khoảng thé kỷ II- II, dưới thời trị vì của

vị vua mộ dao Asôka, thì mới trở nên ram rộ Champa chắc hẳn cũng đã tiếp

thu một cách có hệ thống những quan điểm triết học và tôn giáo Ấn Độ trong

khoảng thời gian này.

Văn hóa Ấn Độ chính là sự kết hợp, hoà quyện giữa ba yếu tố : tôn giáo,

triết học và thần thoại Trong ba yếu tố đó, tôn giáo là yếu tố bao trùm nhất.

Tôn giáo Ấn Độ chi phối các lĩnh vực khác của văn hóa, là mảnh đất màu

mỡ để cho những hạt mầm của văn học, nghệ thuật nảy nở sinh sôi Champa

đã tiếp thu văn hóa Ấn Độ, nhiều nhất là tôn giáo dựa trên một sự đồng cảm

sâu sắc về lĩnh vực tâm linh Và, cũng như Ấn Độ cùng với sự du nhập tôn giáo vào lãnh thổ Champa, một nền nghệ thuật nhằm chuyển tải những cái

đẹp, những quan niệm sâu xa về thế giới cũng đã xuất hiện.

Qua các thư tịch cổ, những dén tháp, tượng, phù điêu hiện còn, ta biết,

nên nghệ thuật của vương quốc Champa xưa đã hình thành, phát triển trong

thời gian khá dai (từ thế kỷ II-IV đến thế kỷ XVD và khá đa dang Các lĩnh

vực nghệ thuật như kiến trúc, điêu khắc, âm nhạc, múa đều rất độc đáo

trong đó nổi bật lên là nghệ thuật tạo hình : kiến trúc, điêu khắc.

Có nhà nghiên cứu nào đó đã từng nhận định : kiến trúc Champa là mộttrong những loại hình kiến trúc độc đáo đặc biệt của loài người Nếu ai đã

từng một lần được nhìn ngắm, được chạm tay vào “cơ thể gach” rắn chắc,

nồng ấm của những ngôi tháp Chàm, chic hẳn sẽ nhận ra rằng lời nhận địnhtrên không phải là một lời khen sáo rỗng Các kiến trúc Champa mang một

vẻ đẹp thâm trầm, vừa thiêng liêng, vừa gần gũi, đặc biệt, nó có sức sốngvững bền vượt lên trên sự bào mòn khắc nghiệt của thời gian Trải bao thế

kỷ, những ngôi tháp vẫn đứng trơ gan Nó là bằng chứng cho trình độ vượtbật của nghệ thuật kiến trúc Champa và đã kích thích không ít người tìm tòi,

nghiên cứu.

Đi đôi, gắn liên với nghệ thuật kiến trúc, đó là nghệ thuật điêu khắc.Ngoài những họa tiết trang trí trên các đền tháp, kho tàng điêu khắc Champacòn có vô số những phù điêu, tượng Đó là một “ rừng hoa đá đẹp” [5, tư.16], là những tỉnh hoa của nghệ thuật Champa Những phù điêu tượng thần,

vũ nữ, động vật tuy bất động nhưng lại vô cùng sống động, đáng yêu Nó

đã làm say mê biết bao người yêu nghệ thuật

Cũng là một lĩnh vực phục vụ cho tôn giáo, âm nhạc và nghệ thuật múa

Champa cũng ra đời, phát triển, gắn liền với sự xuất hiện của các đền tháp Thế nhưng, do những thăng trầm của lịch sử Champa, lĩnh vực nghệ thuật này đã bị mai một và những tư liệu ghi chép về nó cũng không còn Còn

chăng, chỉ là những hình ảnh chạm khắc còn lưu lại trên bể mặt đá Để tìm hiểu về nó, không còn cách nào khác, chúng ta phải dựa vào những tác phẩmđiêu khắc còn lưu lại của Champa.

1.2 Khái quát lịch sử nghệ thuật Champa :

Chịu ảnh hưởng của văn hóa An Độ, đồng thời cũng chịu sự chỉ phối củanhững biến động chính trị và những mối quan hệ giao lưu văn hóa, qua cácgiai đoạn lịch sử, nền nghệ thuật Champa đã phát triển qua những giai đoạn

khác nhau với những phong cách nghệ thuật khác nhau.

Trong quá trình nghiên cứu về nền nghệ thuật Champa, các chuyên gia

trong và ngoài nước đã dựa vào nhiều yếu tố như đặc điểm của các ngôi tháp

(mái, thân, cột ốp, cửa giả, các họa tiết trang trí ), cách thể hiện khuôn mặt, đầu tóc, trang phục, trang sức của các tượng phù điêu để định thành các

phong cách va dựa vào nội dung bi kí, lịch sử chính trị Champa, mối quan hệ

giữa Champa với các nước để định niên đại cho các phong cách này Tuy

nhiên, có lẽ do những tư liệu cổ khá phân tán và còn lại không nhiều, cộng

thêm, sự khác biệt trong quan niệm thẩm mỹ của mỗi người, thế nên, cách

phần chia phong cách nghệ thuật và định khung niên đại cho các phong cách

giữa các chuyên gia cũng khác.

Trong số các quan điểm phân chia phong cách, quan điểm của chuyên gia người Pháp Ph Stern là khá hợp lí và nhận được sự đồng tình của nhiều chuyên gia trong nước Theo quan điểm của Ph Stern, nền nghệ thuật của Champa đã tổn tại trong khoảng thời gian từ cuối thế ki VHI — đầu thế ki VIII đến thế kỉ XVI và đã trải qua sáu phong cách :

- Phong cách Mi Sơn El (cuối thế ki VII —- giữa thế kỉ VIL)

- Phong cách Hoà Lai (giữa thế ki VIII — giữa thế ki IX)

- Phong cách Đồng Dương (cuối thế kí IX)

- Phong cách Mĩ Sơn AI (thế kỉ X)

- Phong cách Bình Định (phong cách Tháp Mắm - thế kỉ XI - Thế kỉ

XIV)

- Phong cách muộn (thế kỉ XIV - XVD

Khi trình bày về các giai đoạn phát triển của nghệ thuật Champa, người

viết chủ yếu dựa trên cách phân chia phong cách này.

1.2.1 Giai đoạn trước thế kỷ VII và những tác phẩm nghệ thuật đầu tiên

của Champa

Nền nghệ thuật Champa hẳn là đã ra đời từ những thế kỷ đầu côngnguyên cùng với sự du nhập của tôn giáo Ấn Độ Thế nhưng đến nay chúng

ta vẫn chưa tim được bất cứ tư liệu nào dé cập đến nghệ thuật kiến trúc

Champa trước thế ky VIL Có chăng, chỉ là một vài thông tin ít di, vụn vặt rút

ra từ nội dung các bi ký đủ để ta biết được, trong khoảng thế kỷ IV, "có thể

là dưới thời vua Bhadravarman I” {27, tr.37] các kiến trúc tôn giáo Champa

đã ra đời tại khu vực thánh địa Mỹ Sơn Theo suy đoán của các nhà nghiên

cứu, các kiến trúc này được làm bằng tranh, gỗ một loại vật liệu khôngbền, sau đó, vì nhiều lý do, chúng đã bị tàn phá, chôn vùi, không còn dấu

vết.

Về điều khắc, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy tại các di chỉ Đồng Dương (Quảng Nam), Quảng Khê, Phước Tịnh (Phú Yên) thuộc lãnh thổ của vương

quốc Champa xưa một số tượng Phật tượng thân Ấn Độ giáo bằng đá hoặc

bằng đồng có niên đại vào khoảng thế ky III - IV, V-VI Một số tác phẩm,

chủ yếu là các tượng Phật, có thể kể như tượng Phật đứng ở Đồng Dương,

Quảng Khê, tượng Phật ngồi trên rắn Naga giữa hai Stupa ở Phước Tinh ,

Nw eed

có cách thể hiện tinh tế, sắc sao, trong khi một số tác phẩm khác thuộc chủ

để Hinđu giáo, như là đầu tượng ở Củng Sơn, nhóm tượng bán thân ở Phú Ninh, lại được tạo tác thô sơ và khá vụng về Mặc dù vậy, xét về đặc điểm tiếu tượng và phong cách nghệ thuật, cụ thể là ở kiểu trang phục xếp nếp.

cách thể hiện đôi tay, các đường nét trên gương mặt các tác phẩm này có

mối quan hệ trực tiếp với phong cách nghệ thuật Môn-Dvaravati và tỏ ra rấtgin gũi với truyền thống nghệ thuật Ấn Độ Về điểm này, chúng ta sẽ có dip

phân tích kỹ ở chương sau Đặc điểm của các pho tượng cho phép ta nghĩ đến

một mối quan hệ giao lưu khá cởi mở, thân thiện dựa trên cơ sở sự đồng điệu

về đời sống tâm linh, tôn giáo giữa vương quốc non trẻ Champa và các nước,

nhất là với Ấn Độ Phù Nam và thế giới Mã Lai Có vẻ như, trong quá trình giao lưu này, Champa đóng vai trò là chủ thể tiếp nhận Điều này cũng không có gì khó hiểu Bởi lẽ, nếu so với Phù Nam, đặc biệt là Ấn Độ,

Champa quả thật còn quá non trẻ Nền văn hóa của nó cũng còn quá sơ khai.

Champa đã tim thấy trong nền văn hoá Ấn một cách thể hiện những ước

muốn, khát vọng bản thân với trình độ cao hơn, và, dĩ nhiên, sự tiếp nhận

văn hóa một chiều là điều khó tránh khỏi

Trong khoảng bảy thế kỷ đầu công nguyên, Champa tiếp nhận những

yếu tố của văn hoá Ấn Độ và tiến hành xây dựng nhà nước, nền văn hoá của

mình dựa trên những gi đã tiếp nhận Tên nước Champa, tên các thành phố,tước hiệu của các vị vua đã cho chúng ta thấy rõ điều này Xét về lịch sửnghệ thuật, qua đặc điểm của các tác phẩm điêu khắc, có thể xem đây làgiai đoạn Champa tiếp thu mạnh mẽ và thực hành một cách rập khuôn

truyền thống mỹ thuật Ấn Độ Chính vì thé, Ph Stern đã nhận xét:

*Thời kì nảy sinh nghệ thuật Ấn Độ hoá ở Đông Dương diễn ra hơimuộn, thế ki VII - VII Trước thời kì này, kiến trúc bằng gỗ mà nay

không còn dấu tích gì, chi còn mấy pho tượng đồng thuộc phong cách

Amaravati và Srilanca: nếu loại bỏ một vài mảnh kiến trúc bị hư hại

nặng thì nghệ thuật Champa còn lại không thể lùi xa hơn Mĩ Sơn EI,

tức theo chúng tôi là thế ki VIL” (27, tr 37]

Vì thực hành rập khuôn nên những tác phẩm nghệ thuật Champa ra đời trong giai đoạn này còn rất thô sơ, khá tan mạn về dé tài và khó định thành

phong cách Tuy nhiên, nó cũng hứa hẹn cho những tác phẩm đạt độ “chín”

hơn, điêu luyện hơn trong giai đoạn sau

1.2.2 Giai đoạn từ nửa sau thế kỷ VII đến nửa đầu thé kỷ VIII và sự nở

rộ của phong cách Mỹ Sơn El :

Đến giai đoạn này, vương quốc Champa đã tổn tại được vài thế kỷ Ngan

ấy thời gian giao lưu học hỏi đủ để Champa xây dựng cho mình một bản sắc riêng Đối với Ấn Độ, Champa vẫn giữ quan hệ buôn bán và giao lưu văn hoá thường xuyên Đối với các nước Đông Nam Á, do đã có một biến động

lớn về chính trị diễn ra nên quan hệ giao lưu của Champa cũng có sự thay

đổi.

Trong nửa đầu thế kỷ VII, người Khmer đã tiến chiếm hoàn thành việcxâm lược Phù Nam Cùng với sự diét vong của Phù Nam, mối quan hệ giữaChampa và vương quốc này cũng biến mất Thay vào đó, một mối quan hệ

hữu nghị mới, theo con đường giao lưu tự nhiên (chủ yếu là bằng đường thủy,

thông qua dòng Mêkông) giữa những bộ phận cư dân gần nhau, lại cùng nằm

trong vùng ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đã hình thành : quan hệ Champa —

Chân Lạp Đến khoảng giữa thế kỷ VII, mối quan hệ này đã đạt đến mức

cao của sự nông ấm Theo bia Ang Chumnik của người Khmer [27, tr 34],

vua Chân Lạp (cai trị vào những năm 600 — 615) da cử thượng thư của mình

đi sứ sang Champa và khoảng năm 650, một hoàng thân Champa đã đến kinh

đô Chân Lạp cưới công chúa Đứa con của cuộc hôn nhân này sau đó đã trở

về Champa và lên ngôi, “phỏng theo bi ki Champa thì chắc không ai khác là

Prakasdhama” [27, tr 41], vua thứ chín của vương triều Simhapura

Mối quan hệ ấm áp của Champa - Chân Lạp đã tạo điều kiện cho nghệ

thuật Chàm tiếp xúc với nghệ thuật Khmer giai đoạn Tiền Angkor Sự tiếp xúc này đã để lại dấu ấn rõ nét trên các hiện vật, các hình điêu khắc còn lưu

lại trong phong cách nghệ thuật độc đáo đầu tiên của Champa : phong cách

Mỹ Sơn EI.

Phong cách Mỹ Sơn El ra đời từ nửa sau thế kỷ VII và tổn tại cho đến

giữa thế kỷ VIII Thời điểm mở đầu cho phong cách này - khoảng nửa sau

thế kỷ VII - cũng chính là thời điểm mà dén thờ Mỹ Sơn El được xây Ngôi dén hiện nay không còn nữa Tuy nhiên, qua những dấu tích còn lại, ta biết :

ngôi đền xoay mặt về hướng tây, nền bằng gạch, hình vuông, bốn góc có bốntrụ bằng đá khá đẹp : ngôi đền được trang trí đơn giản, quanh chân thápkhông có vật trang trí phụ nào Như vậy, xét về mặt kiến trúc, ngôi đền Mỹ

Sơn El không có điểm nổi bật gì Điểm độc đáo của nó toát ra từ những họa

tiết trang trí trên cột trụ, đài thờ và mi cửa

Bình thường, mi cửa chỉ là một đà ngang trên các cửa ra vào Thế nhưng,

ở tháp Mỹ Sơn EI, nó đã trở thành một tác phẩm điêu khắc thể hiện câu

chuyện “dan sinh Brahma” trong thần thoại Ấn Độ Đây là một tác phẩm

đẹp đáng tiếc, nó vẫn chưa được làm xong Đài thờ, một kiệt tác của nghệ

thuật Champa, có kích thước khá lớn, được làm từ đá sa thạch Bốn mặt của

đài thờ được chạm nhiều hoa văn trang trí, ngoài ra, còn có hàng chục bức

phù điêu thể hiện cảnh sinh hoạt, tu luyện của các đạo sĩ, hình người múa, mặt na kala, thủy quái makara Chủ để của những tác phẩm điêu khắc này

là của Ấn Độ Tuy nhiên, hình đáng của chiếc mi cửa, kiểu trang phục, trang

sức, đồ đội của nhân vật trên đài thờ và cả những hoa văn trang trí trên băng

tường và cột trụ của tháp Mĩ Sơn EI đã thể hiện rất rõ ảnh hưởng của nên

nghệ thuật Tiền Angkor Những mô tip hình lá rách và gậy cong vốn có

nguồn gốc từ Ấn Độ, chúng “biến nhanh qua Tién Angkor và đọng lại ở Mi

Sơn E1” [27 tr 42} Sự tiếp xúc của các trường phái nghệ thuật cũng như sự

ảnh hưởng của chủ để tiếu tượng học đã cho phép Boisselier đưa ra nhận

định :

„Sự có mặt của những chỉ tiết riêng biệt như thế này càng tăng

cường dự đoán có một ảnh hưởng của Ấn Độ trực tiếp đối với nền

nghệ thuật của triều vua Isanavarman I (vua Chân Lap cai trị trong

khoảng thời gian 615 - 655) và có một mối quan hệ cha con của nền

nghệ thuật Chăm thời Prakasadharma (653 - 679) với nền nghệ thuậtcủa phong cách Prey Khmeng và Sambor (cuối thế kỷ VII đầu thế kỷVIH)” [27, tr.42]

Có thể nhận thấy, trong khoảng thời gian từ cuối thế kỉ VII đến giữa thế kỉ VHI, ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ đã được truyền đến Champa qua

hai con đường : trực tiếp từ Ấn Độ và gián tiếp qua Chân Lạp Trong phong

cách Mi Sơn El, tinh than của nghệ thuật Ấn Độ còn thể hiện khá rõ Những

con người, con vật, hoa văn được chạm khắc trên các chi tiết kiến trúc của

tháp Mỹ Sơn El và những hiện vật điêu khắc khác như tượng Ganesa ở thắp

Mỹ Sơn ES, phù điêu quỷ Ravana lay động núi Kailasa ở lá nhĩ Mỹ Sơn Fl,

phù điêu Siva múa ở lá nhĩ Mỹ Sơn CI, A4, tượng Vishnu ở Đa Nghỉ đều

rất tự nhiên, sinh động Nó gợi lại “vé dep lí tưởng mang tính quy phạm của

truyền thống nghệ thuật Ấn Độ" [8, tr 83], đồng thời toát lên sức sống mạnh

mẽ của một dân tộc đang trong quá trình khẳng định vị trí của mình.

1.2.3 Giai đoạn từ giữa thế kỷ VIII đến giữa thế kỷ IX và phong cách

nghệ thuật Hoà Lai :

Sau đời vua Vikarantavarman II (686-738), Champa dường như đã xay ra

một biến động lớn về chính trị Tân Đường thư (Q.222 hạ, 1b) cho biết : “Sau

niên hiệu Chí Đức (Đường Minh Hoàng, khoảng năm 756-758), Lâm Ấp đổi

tên là Hoàn Vương” Kinh đô của Champa lúc này chuyển về miền nam,

dưới tên gọi Virapura (thuộc tinh Phan Rang ngày nay) Tuy tên nước, vị trí

đặt đô cũng khác xưa, nhưng trong bi ký, các vị vua của vương triều Hoàn Vương “van tự nhận mình là vua Champa Bia của Indravarman I còn khẳng

định ông cai quản toàn bộ Champa” [27, tr 43] Những điều đó cho phép ta

khẳng định : trong khoảng thời gian từ giữa thế kỷ VIII đến giữa thế ky LX,

vương triểu Virapura là vương triéu chính thức, duy nhất trên toàn lãnh thé

Champa.

Trong thời Hoàn Vương, nền kinh tế Champa, nhất là thương nghiệp tiếp

tục phát triển Bởi lẽ, “sau khi Óc Eo, đô thị cảng lớn nhất Đông Nam Á

trong bảy thế kỷ đầu công nguyên, bị tàn phá, cảng Panduranga của Champa

đã trở thành nơi đỗ bắt buộc cho những con thuyền đi vào vịnh Thái Lan hayqua eo Mallaca, Sunda để đi vào Ấn Độ Dương” [27, tr 45] CảngPanduranga cũng đã mở ra cho Champa nhiều cơ hội giao lưu văn hoá với

các nước xung quanh Dĩ nhiên, trong bối cảnh khu vực có những đổi thay, những mối quan hệ cũng có sự thay đổi Có thể nói, trong giai đoạn này, các

mối quan hệ của Champa khá nhiều và phức tạp Thật sự, đó là một bức

tranh đầy màu sắc, xen lẫn giữa hoà bình và chiến tranh.

Sau một thời gian gián đoạn do sự phân liệt trong nội bộ Chân Lạp, đến

cuối thế kỷ VII, quan hệ Champa - Chân Lạp được nối lại Buổi đầu, đó là

sự tiếp nối quan hệ truyền thống tốt đẹp từ các thế kỷ trước Đến đầu thế kỷ

IX, để khẳng định sức mạnh và chủ quyển của mình trên toàn vương quốc,

vua Champa đã hai lần tiến đánh An Nam (802, 809) và tấn côngCampuchia Cũng trong thời gian này, Champa đã thiết lập quan hệ với lava

Mối quan hệ này bắt đầu bằng cuộc tấn công của người lava vào Champa(năm 774) Về sau, Champa và Java ngày càng trở nên thân thiện Chiếntranh - hoà bình, đù là hai con đường khác nhau nhưng cũng đều tạo điềukiện cho những nền văn hoá giao lưu, tiếp xúc Sự tiếp xúc giữa văn hoá

Champa - một nên văn hoá đang trên đường khẳng định những giá trị của nó

- với văn hoá Campuchia, Java, những nền văn hoá cùng chịu ảnh hưởng của

văn hóa Ấn Độ, đã làm nở rộ một phong cách mới : Phong cách Hoà Lai, với

cụm tháp Hoà Lai, Phố Hài (Phan Rang) và những tác phẩm điêu khắc như

phù điều Siva múa ở Bích La, Mỹ Sơn A4, các tượng Phật

Phong cách Hoà Lai nhấn mạnh hơn đến sức sống, sự khoẻ khoắn và

những đặc trưng nhân chủng Đặc điểm của kiểu kiến trúc này là là thân

tháp hình khối lập thể, bên trên là các tang thu nhỏ dan Khung cửa, cột ốp,

đường diém ở các tang được trang trí những dây hoa lá cuộn tròn, vòm cửa

uốn cong mạnh về phía trên, bao gồm nhiều mũi trùm lên cửa thật, các cửa

giả và ô khám Trong điêu khắc, tính hài hòa, sống động của phong cách MỹSơn El vẫn được lưu giữ Bên cạnh đó, nét nhân chủng Chăm được nhấnmạnh hơn Nhân vật điêu khắc thuộc phong cách Hòa Lai thường có khuôn

mặt hơi vuông, cánh mũi rộng, ria mép rậm, môi đưới dày Trang phục, trangsức nhân vật còn khá gần với phong cách đầu, ngoài ra, đã xuất hiện thêm

vài yếu tố mới được người Champa sáng tạo: dải thất lưng sọc đọc xoè rộng,

đầu mút cuộn thành nhiều nếp sóng, đôi hoa tai tròn, to, chiếc kiểng đơn

đính tua hay kiểng kép, vòng đco ở cánh tay, cổ tay, cổ chân, búi tóc ba

cứ và xu hướng thống nhất Kết quả của cuộc đấu tranh đó là trung tâm chính

trị của Champa lại chuyển lên phía bắc với sự xuất hiện của một vương triều

mới Theo bi ký, Indrapura (Đồng Dương - Quảng Nam) là kinh đô của

vương triều nay Có thể nhận thấy, một vấn dé luôn thường trực trong lịch sử

của vương quốc cổ Champa là tình trạng phân quyền Tuy vậy, xu hướng thống nhất vẫn luôn chiếm wu thế ở các triều đại hưng thịnh Triéu Đồng

Dương là một triều đại thống nhất Trên bi ký, các vua Đồng Dương luôn tựxưng mình là “vua tối cao” (Indravarman 1), “lãnh chúa tối cao của các đô

thị Champa” (Sinhavarman) [27, tr 54] Xu hướng thống nhất tộc người cũng

được dé cao.

Cùng với sự phát triển của kinh tế, Champa tiếp tục mở rộng giao lưu với

các nước xung quanh và khẳng định vị trí của mình trong khu vực Trong bối cảnh đó, một phong cách nghệ thuật độc đáo và có phần kỳ dị đã xuất hiện : phong cách nghệ thuật Đồng Dương.

Về mặt kiến trúc, trong phong cách Đồng Dương, các tháp được xây dựng với bố cục hơi thô, hình thể không cân đối Góc của các tầng tháp chính

không có tháp nhỏ trang trí Các bể mặt tường tháp, vòm cửa, cột ốp đượctrang trí dày đặc những hoạ tiết trang trí hình móc, hình sâu đo Về điêu

khắc, bước sang phong cách Đồng Dương, sự khỏe khoắn của phong cách

Hòa Lai đã được nâng lên tột đỉnh Sự cân bằng, tự nhiên, thanh thoát của

điêu khắc mất đi, thay vào đó là sự xum xuê, kỳ ảo, “bon bể bản dia”

[Boisselier, 27, tr 62] Đặc điểm nhân chủng Chăm nổi rõ hơn bất kỳ giai

đoạn nghệ thuật nào khác : đôi môi dày với viễn môi rõ nét, hang ria mép

dày, rậm, đôi khi trùm lấp môi trên, mũi tẹt, cánh mũi rộng, đôi lông mày

nổi cao nối liền nhau Đồ trang sức Đồng Dương trông nặng nể với những đóa hoa lớn hình lá dé hoặc ba đầu rắn được trang trí trên mũ, tai, vòng tay,

vòng cổ, đây Bà la môn Trong trang phục, điểm nhấn đáng lưu ý nhất là dải

thất lưng dài, tròn đầu vạt chéo như thanh đao hoặc gấp nếp dọc như bậc cấp Nghệ thuật Đồng Dương buổi đầu mang tính chất Phật giáo đại thừa, về

sau, nó lại mang đậm tính chất Bà la môn giáo Chính vì thế, ngoài tượng

Phật, tượng Bà la môn cũng rất phổ biến trong điêu khắc Đồng Dương Các

tượng Đồng Dương thường được mô tả với ánh mắt nhìn xuống trầm mặc hay

nhìn thẳng đăm đăm vào một cõi xa xăm Đặc biệt, các tượng môn thần được

thể hiện rất ấn tượng với "một bộ ria lớn quăn lên, một hàm răng lớn với

những chiếc răng nanh nhô ra, lỗ mũi nở ra, hàng lông mày xoắn lên, trán có

nhiều nếp nhăn sâu, đôi mắt dé ra ngoài hình cầu tròn có con ngươi phông

lên gợi sự phẫn no” [9, tr 307] Có thể nói, không lúc nào, tượng Chăm lại

biểu lộ nội tâm con người mãnh liệt đến vậy! Cũng chính vì lẽ đó, “điêu

khắc Đồng Dương đã để lại cho người xem những ấn tượng mạnh mẽ, xốn

xang, day dứt không nguôi” [58, tr 206].

Tuy nhiên, sự thể hiện tính bản địa mạnh mẽ đến dữ dội của phong cách Đồng Dương đã không được kế thừa trong giai đoạn sau Cùng với những đổi

thay trong nội tình của Champa và sự đậm nhạt của những mối quan hệ giao

lưu, nền nghệ thuật Champa chuyển sang một giai đoạn phát triển mới với

một phong cách nghệ thuật mới.

1.2.5 Thế kỷ X và đỉnh cao của nghệ thuật Champa — phong cách Mỹ

Sơn AI :

Những năm cuối cùng của thế kỷ IX, những di tích Phật giáo gần nhưkhông còn thấy xuất hiện ở Déng Dương nữa Trong khi đó, dén tháp Hindulại xuất hiện nhiều ở Trà Kiệu, Mỹ Sơn Thêm vào đó, các văn bia không

còn được tạo dựng ở Đồng Dương, trong khi, người ta lại tìm thấy văn bia của

vua Bharavarman III ở An Thái (Quảng Nam) và bia của vua Indravarman ở

Hà Trung, Nhan Biểu (Quảng Trị) Có vẻ như, Đồng Dương không còn giữ được vai trò là một trung tâm tôn giáo, chính trị của cả nước, và một lần nữa,

nội bộ Champa lại bị phân chia Tuy nhiên, theo nội dung của các văn bia,

các vị vua của vương triều Đồng Dương vẫn tạo dựng được cho mình một

quyền lực thống nhất trên toàn lãnh thổ Sự thống nhất đó đã tạo nên một

không gian thuận lợi cho Champa tiếp tục phát triển Sự xuất hiện của những

dòng chữ Arap ở khu vực Panduranga, nhiều hiện vật gốm sứ Islam, đặc

biệt, sự xuất hiện của hàng loạt những đến tháp ở lưu vực các con sông, bến

cảng ở cả Nam và Bắc Champa đã nói lên điều đó Và, đi cùng với sự hưng thịnh về kinh tế, mối quan hệ giao lưu của Champa cũng được mở rộng hơn.

Quan hệ Champa — Campuchia, Champa — Đại Việt trong giai đoạn nay kha

nóng bỏng, dao động giữa hòa bình và chiến tranh Cuối thé ky LX và trong thé

kỷ X, Campuchia đã nhiều lần tan công Champa nhưng đều bị đánh bại Đối với

Đại Việt, Champa lại thường chủ động gây hấn Nguyên nhân có lẽ là do

những mâu thuẫn về quyền lợi kinh tế (sự xuất hiện của những cảng biển

Đại Việt đã làm mất đi vị trí độc tôn của những cảng biển Champa trên

tuyến đường thương mai Nam Trung Hoa) Trong khi đó, quan hệ Champa —Java ngày càng thân thiết hơn Theo nội dung các bi ký, đại sứ Java đã

nhiều lan đến Champa và hoàng than Champa cũng đã mấy lần đến Java để

tìm hiểu về tôn giáo Chất keo gắn kết hai quốc gia này “có lẽ là sự tương

đồng về ngôn ngữ, văn hóa” [27, tr 59] Trên cơ sở sự thân thiết đó, một giai

đoạn nghệ thuật “Java hoá” đã ra đời ở Champa Giai đoạn nghệ thuật này

tổn tại gần suốt thế kỷ X và thể hiện qua phong cách Mỹ Sơn AI.

Có lẽ, sự phén thịnh về kinh tế đã giúp cho tâm trạng, cảm xúc của con

người trở nên cân bằng hơn sau các cuộc chiến Thêm vào đó, những thắng

lợi trước các đợt tấn công, cướp bóc của người Khmer có lẽ cũng đã giúp cho

Champa thêm tự tin vào sức mạnh của mình Không còn nỗi hoang mang “lo

sợ khoảng trống”, cũng không phải hối hả khẳng định vị thế của dân tộc, các nghệ nhân Champa xa rời phong cách Đồng Dương với kiểu kiến trúc kém cân đối và những đường nét chạm khắc có phần đữ dội, trở lại với cách thể

hiện nghệ thuật tinh tế, hài hòa Một chút phóng túng, đam mê của Java

được các nghệ nhân Champa tiếp thu, thêm vào cách thể hiện của mình Và,

phong cách Mỹ Sơn AI đã ra đời với những công trình kiến trúc, điêu khắc

đẹp nhất Champa mà người ta không thể không thừa nhận Phong cách mới

này mở đầu bằng sự xuất hiện của tháp Al tại thánh địa Mỹ Son

Tọa lạc trong thánh địa Mỹ Sơn, bên cạnh nhiều ngôi tháp khác, tháp Mỹ

Sơn AI vẫn nổi bật lên bởi vé đẹp trang nhã của nó Thân tháp cao, thanh tú,

bề mặt tường ngoài được trang trí bằng hệ thống các cột ốp, mỗi cột ốp cókhe sâu chạy dọc giữa thân từ chân lên đến đỉnh, tạo cảm giác mỗi cột là

một cặp cột sóng đôi Giữa các cột là những ô khám chứa hình người đứngchip tay hay cưỡi voi, góc các tầng tháp, trên vòm cung các cửa giả và cửa

ra vào được trang trí những hình tháp nhỏ xinh xắn Tháp Mỹ Sơn AI đượcđánh giá là một tuyệt tác kiến trúc của vương quốc Champa cổ Những đặc điểm của nó đã trở thành những tiêu chí cho phong cách kiến trúc Mỹ Sơn

AI, phong cách kiến trúc đẹp và duyên dáng của nghệ thuật Champa

Về điêu khắc, phong cách Mỹ Sơn AI còn được biết đến với tên gọi là

phong cách Trà Kiệu Chịu ảnh hưởng của nghệ thuật Java, các họa tiết

trang trí, nhân vật được thể hiện thật thanh tú, trau chuốt và trầm tĩnh Các

cung mày đã được tạo dáng thanh mảnh hơn và tách rời nhau ra chứ không

nối liền như trước Đôi mat dài hình hạnh nhân không xếch lên nữa mà nam

ngang khiến cho gương mặt trở nên hiển dịu, một nụ cười nhẹ thoáng qua,một tư thế duyên dáng khiến cho nhân vật trổ nên tươi mát, sinh động lạthường! Đồ đội nhân vật thường đính măm đoá hoa nhỏ ở vành, đôi khi, hoakết thành nhiều tầng, trên cùng là một hình chóp nón cao trang trí nhiềuđường bán nguyệt Trang phục Trà Kiệu trông tha thướt với những dai thắt

lưng buông dài phía trước, một mảnh vải hình túi lấp ló ở phía sau Trang sức

Trà Kiệu thường là những vòng hạt trai nhỏ xinh trên cổ, tai, cổ tai làm tôn

thêm vẻ đẹp cơ thể Tiêu biểu cho phong cách Trà Kiệu là phù điêu vũ nữ

chạm nổi cao trên đài thờ Trà Kiệu, những động vật ngộ nghĩnh, sinh động,

độc đáo phẳng phất chút đam mê của Java và thể hiện tâm trạng bay bổng

của con người trong một giai đoạn lịch sử khá bình yên, phát triển , điêu

khắc Trà Kiệu hoàn toàn có thể được xem là đỉnh cao của nghệ thuật điêu

khắc Champa.

1.2.6 Giai đoạn từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV và “ráng vàng lộng lẫy củanền nghệ thuật Champa” [57, tr 214] - phong cách Bình Định (hay phongcách Tháp Mắm)

Cuối thế kỷ XI, tình hình khu vực có một số thay đổi Sau khi giành được

độc lập, Đại Việt bắt đầu vươn lên mạnh mẽ Ở phía tây nam của Champa,

Campuchia cũng bước vào giai đoạn Angkor huy hoàng Nằm kẹp giữa hai

nước đang phát triển mạnh trong khi sự hưng thịnh đỉnh cao về kinh tế đã

không còn, Champa tỏ ra chao đảo, lúng túng Champa vừa chủ động, vừa bị

động tiến hành chiến tranh với Campuchia và Đại Việt, khi thì thần phục, khilại chống đối, khiêu khích cả hai Đi cùng với quan hệ giằng co, phức tạp

này là những âm mưu thoán đoạt ngôi vị của các hoàng thân Champa và xu

hướng phân liện trong vương quốc Hậu quả của những biến động này là

Champa bị mất một phần đất đai và phải đời đô về Vijaya - Bình Định Mặc

dù vậy, vương triéu Vijaya van là một vương triều thống nhất Nội dung văn

bia của các vua Harivarman IV (10741081), Jaya Indravarman IV (1139

-1142), Jaya Harivarman I (1145 - 1170) đã thể hiện rõ điều đó Các vị vua

đã cố gắng cho xây dựng nhiều đền tháp với hi vọng “tra lại sự huy hoàng

xưa cũ của Champa” [27, tr 67} Tuy nhiên, trong một bối cảnh đã có nhiều

đổi thay, sự huy hoàng của Champa trong khoảng thế kỷ X đã là quá khứ khó có thể nào quay lại!

Dưới tác động của tình hình mới, sự sáng tạo nghệ thuật của Champa

cũng có sự thay đổi Dáng vẻ của các dén tháp không còn kiêu hãnh, thoáng

đạt mà trở nên thô cứng, nặng nề Vom cửa bên trên cửa chính và cửa giả nhô lên cao dần Khe hở giữa các cột ốp rút ngắn lại, các thấp trang trí góc, những mô típ hoa văn trên bể mặt tháp dường như biến mất Nét chạm khắc

của nghệ nhân Champa đã trở nên khô khan hơn trước Tuy nét duyên dáng,

nền nã của Trà Kiệu vẫn còn phẳng phat đâu đó trong đôi mắt hình hạnhnhân nằm ngang trong búi tóc hình hình quả cầu và những chuỗi trang sức

bằng ngọc, thế nhưng, cách thể hiện nhân vật đã có phan gân guốc : cằm

ngắn, đôi môi trở nên mạnh mẽ, mũi rộng, vòng cung lông mày nổi lên Tất

cả những đặc điểm vừa nêu thể hiện rõ tâm trạng, cảm xúc phức tạp của

người Chăm : vẫn tự tin nhưng đâu đó trong sâu thẩm tâm hồn họ đã dấy lên

một nỗi tự ti, vẫn tự hùng nhưng đã bắt đầu có ít nhiều sự mặc cảm Nhiều

nhà nghiên cứu xem những đặc trưng nghệ thuật của giai đoạn này là bước

chuyển giữa phong cách Mỹ Sơn AI và phong cách mới, thậm chí, có người

con đặt cho nó cái tên là phong cách Chánh Lộ, một phong cách nghệ thuật riêng.

Đến đầu thế kỷ XH, mối quan hệ Champa - Campuchia diễn biến càngphức tạp và đi đến chỗ quyết liệt Cả hai bên thường lợi dụng những khoảnh

khắc khó khăn trong nội bộ của nhau để đưa quân tiến đánh Đến đầu thế kỷ

XIII, Champa đã bị chiếm đóng và biến thành một tinh của Campuchia

Chiến tranh — dù là một con đường gập ghénh nhưng vẫn là cơ hội để cho

các dòng văn hoá giao lưu Và thé ky XI — XIII cũng là khoảng thời gian

diễn ra sự tiếp xúc văn hoá Champa — Khmer đậm đà nhất Có lẽ, chính nền

tảng chung là văn hoá Ấn Độ đã giúp cho văn hoá Chàm — Khmer dễ dàng

hoà quyện Và, sự tiếp xúc gần gũi ấy đã để lại dấu ấn rõ nét trong nền nghệ thuật của cả hai quốc gia Dấu ấn này đã lưu lại trong phong cách nghệ

thuật lớn ở Champa: phong cách Bình Định (hay phong cách tháp Mắm) Qua

các tác phẩm nghệ thuật thuộc phong cách này, chúng ta có thể bắt gặp "một

thoáng Khmer”, đó là nóc vòm hình quả trứng và những con Garuda mỏ

khoim đỡ bốn góc tháp của tháp Đôi : là các vật liệu trang trí tháp bằng đá

sa thạch, những hình ran Nagar với cái đầu dựng lên được thể hiện tinh tế và

sắc sảo Đền tháp thuộc phong cách Bình Định có xu hướng đi vào hình khối.Vòm cửa thu lại và vút lên cao như hình mũi lao Tháp nhỏ trên các tầng

cuộn lại thành các khối với dáng vẻ hơi đậm, thô Các trụ ốp cũng thu vào

thành một khối phẳng Các bộ phận đá trang trí các góc được cách điệu, điêu

khắc, trang trí không còn được chú trọng nữa mà giản lược đến mức sơ sài

Về mặt điêu khắc, tượng động vật thuộc phong cách tháp Mắm vẫn rất sinhđộng nhưng đã trở nên “hoang đường hoá ” bởi những nét chạm trổ chỉ li, cầu

kỳ Các nhân vật được thể hiện kém thanh tú hẳn đi với khuôn mặt hình bầu dục, mũi rộng, lông mày rất cong và nổi lên, miệng hơi trễ, khoé môi thấp

thoáng một nụ cười mỉm Đồ trang sức được trang trí bằng những vòng đeo

hình quai xách nhỏ Đề đội là một hình chóp nón có nhiều bậc, bậc dưới tạo

thành một vương miện kéo dài đến tận đôi tai Các họa tiết trang trí tháp

Mắm trông rất sinh động với những hình xoắn mãnh liệt, những đường xoáy

trôn ốc nổi cao Thế nhưng, nó lại gợi lên một cảm giác bứt rứt, chờ đợi Có thé nói, trong lịch sử điêu khắc Champa, phong cách Tháp Mam là phong

cách lớn cuối cùng — một phong cách độc đáo, nổi bật ở tính trang trí và cách

điệu.

Từ năm 1220, sau khi người Campuchia rút đi, nền độc lập của Champa

được khôi phục Chính sách ngoại giao thân thiện với Đại Việt đã tạo cho

Champa một không gian thanh bình để phát triển Cho đến cuối thế kỷ XIII,

Champa thật sự đã có một khoảng thời gian hưng thịnh hiếm hoi Nhữngcông trình nghệ thuật lại xuất hiện trên đất Champa, và, ít nhiều trong số đó

mang hơi hướm của nghệ thuật Đại Việt

Thế nhưng, trong nội tình Champa luôn ẩn chứa xu hướng phân liệt, xuhướng này sẽ trỗi dậy khi có thời cơ Từ đầu thế kỷ XIV, cùng với sự suygiảm về thương mại, vương quốc Champa cũng rơi vào tình trạng rối ren, và,

sức sáng tạo nghệ thuật cũng vì đó mà chững lại Chính vì thế, có nhà nghiên

cứu ví phong cách Tháp Mắm như “ rang chiều lộng lay có gay gắt nóng

bỏng, có rực rỡ đấy nhưng lại già nua, nuối tiếc và chuẩn bị tất" (57, tr 214].

Lịch sử nghệ thuật Champa giai đoạn sau đã chứng minh rõ điều này

1.2.7 Giai đoạn từ thế ky XIV đến thế ky XVI và phong cách muộn —những tia nắng cuối cùng của nền nghệ thuật Champa :

Đầu thế kỷ XIV, Chế Mân chết Thời kỳ thịnh vượng ngắn ngủi của

Champa cũng không còn Champa lại rơi vào tình trạng rối ren, bất ổn Đến

giữa thế kỷ XIV, tình hình nội bộ Champa lại càng rối rắm Thêm vào đó,

Champa lại chủ động gây chiến với Đại Việt, đòi lại những vùng lãnh thổ đã

mất trước đây Chiến tranh và những thất bại gần như liên tiếp đã khiến cho

lãnh thổ của Champa không ngừng thu hẹp lại và kéo vương quốc này trượt

đài trên đoạn đường của sự suy vong Thật ra, cũng có một vài giai đoạn

ngắn, dưới thời trị vì của vua Bá Đích Lai (1400-1441), vua Pô Rôme (1627

— 1651), Champa đã có dấu hiệu vực dậy Các vị vua này theo đuổi chính

sách cai trị mềm mồng, thân thiện với các nước Campuchia, Đại Việt và cũng có ý thức cao trong việc phục hưng lại nền văn hóa Champa Thế

nhưng, chính sách của họ đã không được kế thừa bởi những vị vua sau và do

vậy, vương quốc Champa cũng không thể trở lại huy hoàng như thuở trước.

Tham vọng giành lại đất đai đã khiến Champa không ngừng bị lôi cuốn vào

các cuộc chiến Lãnh thổ của Champa cũng tiếp tục bị thu hẹp dan, đến cuối

thế kỷ XVII thì hoàn toàn bị diệt vong

Trong bối cảnh lịch sử vừa nêu, nền nghệ thuật Champa cũng tàn lụi Mộtvài ngôi tháp Chăm — dấu ấn của những khoảnh khắc ổn định - xuất hiện

(tháp Pô Réme, tháp Po Gang Garai ) nhưng trông đơn điệu và quạnh qué.

Các cột ốp, cửa giả đơn sơ Những hoa văn trang trí hầu như vắng bóng Kiến

trúc Champa giờ đây mất hẳn tính uy nghị, bé thế, nó trầm mặc, u buồn như

chính đoạn kết của vương quốc cổ Champa Trong điêu khắc, tuy vẫn còn một vài tác phẩm đẹp, có giá trị (tượng Siva ngồi ở tháp Pô Rôme) nhưng đó chẳng khác gì những tia nắng cuối ngày yếu ớt, chỉ loé lên trong khoảng khắc réi tất ngấm Trong các tác phẩm điêu khắc khác, đặc điểm nhân

chủng tính khỏe khoắn của hình tượng vẫn còn được thể hiện nhưng chỉ là

trên gương mặt, phần thân dưới và đôi chân dường như đã bị bỏ quên Càng

về sau, xu hướng xoá nhoà hình người càng trở nên rõ rệt trong điêu khắc

Champa Hình dáng của cơ thể nhân vật dần chìm vào tấm bia Thân trên và đầu cũng nhập vào bia chỉ còn chiếc mũ đội và một vài mô típ trang trí nổi lên như một hoài niệm về phong cách Tháp Mam

Từ những điều vừa trình bày trên, có thể nhận thấy, nền nghệ thuật Champa đã ra đời, phát triển gắn liền với sự ra đời, phát triển của vương

quốc Lịch sử nghệ thuật Champa cũng có những khoảng khắc huy hoàng và

trầm lắng tương ứng với những thăng trầm, những biến động trong lịch sử

chính trị Champa Các phong cách nghệ thuật Champa là sự kết hợp hoànhảo giữa sức sáng tạo nghệ thuật của nghệ nhân Chăm và những yếu tố vănhóa mà Champa đã tiếp thu từ các nước thông qua quá trình giao lưu, tiếpxúc Đó là những yếu tố văn hoá của Phù Nam, Java, Chân lap, Đại Việt vatrên hết là văn hoá Ấn Độ Quá trình phát triển của nền nghệ thuật Champa

không tách rời ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ Tuy ảnh hưởng này có khi

đậm, khi nhạt, khi thì trực tiếp, khi lại gián tiếp thông qua các nước “An Độ hóa” khác, song, tư tưởng tôn giáo Ấn Độ và hình mẫu của nghệ thuật ấn Độ

vẫn được người Chăm bảo lưu trong các tác phẩm của họ.

CHƯƠNG 2: DẤU AN HINDU TRONG NHỮNG TOA THÁP CỔ

CHAMPA

Vào những thế kỷ đầu công nguyên, nên nghệ thuật Champa đã ra đời trên

cơ sở tiếp nhận nền văn hóa Ấn Độ Trong khoảng mười thế kỷ sau đó, văn

hóa Ấn Độ van tiếp tục lan tỏa xuống khu vực Đông Nam A thông qua hoạt

động của những nhà truyền giáo và các thương nhân Văn hóa có con đường

đi riêng Thế nên, bất chấp những rối ren trong nội bộ những biến độngtrong mối quan hệ giữa Champa với các nước trong khu vực, hòa bình haychiến tranh, văn hóa Ấn Độ vẫn du nhập vào Champa và được ngườiChampa đón nhận (một cách trực tiếp hay gián tiếp) dựa trên sự đồng cảm

về mặt tâm linh, tư tưởng Có thể nói, xuyên suốt lịch sử nghệ thuật Champa

là dấu ấn của văn hóa Ấn Độ Những công trình kiến trúc, những tác phẩm

điêu khắc còn lại của Champa đã thể hiện rõ điều này.

2.1 Tỉnh thần tôn giáo Ấn Độ thể hiện trong các công trình kiến trúc

Champa

Ấn Độ được mệnh danh là *xứ sở của thần linh” Thật vậy, không có ở nơi nào mà thế giới thần linh lại phong phú như ở Ấn Độ Có lẽ, chính truyền thống tự do trong tư tưởng của người Ấn đã dẫn đến sự đa dạng trong suy nghĩ và điều đó đã biến Ấn Độ trở thành mảnh đất màu mỡ cho sự ra đời

của nhiều tôn giáo khác nhau Đặc biệt, mỗi tôn giáo ở Ấn Độ luôn mang một nội dung triết lý sâu xa Nội dung này được thể hiện qua những huyền

thoại, thần tích Trong đời sống của người din Ấn Độ, tôn giáo là một phần

quan trọng và không thể thiếu Tôn giáo ảnh hưởng sâu sắc đến văn hoá, nghệ thuật, thần tích tôn giáo là nguồn cảm hứng vô tận để các nghệ nhân

sáng tạo nên những tác phẩm của mình