ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN PHƯƠNG THUÝ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM VĂN HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN HÀI KỊCH Ở LỚP 8 LUẬN VĂN THẠC S
Tổng quan nghiên cứu vấn đề
2.1 Những nghiên cứu về tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học đọc hiểu văn bản
Trên thế giới, nghiên cứu lý luận về hoạt động trải nghiệm (HĐTN) trong trường học đã có từ thời cổ đại và ngày càng trở thành triết lý giáo dục quan trọng Khổng Tử, nhà triết học Trung Quốc cổ đại, đã nhấn mạnh rằng lý thuyết học phải gắn liền với thực nghiệm, thể hiện qua câu nói: “Học nhi thời tập chi.”
Khổng Tử nhấn mạnh rằng việc học chỉ có giá trị khi được áp dụng vào thực tiễn Thông qua việc thực hành và luyện tập, người học không chỉ tạo ra thói quen mà còn tích lũy kinh nghiệm, từ đó nâng cao hiểu biết sâu sắc về kiến thức đã tiếp thu.
Trong thời kỳ Phục hưng, nhà giáo dục Ra-bơ-le nhấn mạnh tầm quan trọng của các hoạt động trải nghiệm ngoài giờ học Ông cho rằng giáo dục không chỉ nên bao gồm kiến thức trí thức mà còn phải tích hợp các yếu tố đạo đức, thể chất và thẩm mỹ Điều này có nghĩa là ngoài việc học tại nhà, học sinh cần tham gia vào các buổi tham quan xưởng thợ, cửa hàng và giao lưu với các nhà văn, nghị sĩ.
Vào thế kỷ XX, triết lý giáo dục của John Dewey trong cuốn "Dân chủ và giáo dục" nhấn mạnh rằng giáo dục không chỉ là sự chuẩn bị cho tương lai mà còn là cuộc sống hiện tại Ông khuyến khích các trường học và giáo viên tạo ra môi trường học tập giúp học sinh phát triển toàn diện và tham gia vào xã hội Người học được khuyến khích tự khám phá, xây dựng kiến thức thông qua kinh nghiệm, tư duy và trải nghiệm cá nhân.
Lev Vygotsky nhấn mạnh rằng trẻ em học hỏi chủ yếu thông qua tương tác xã hội với người hướng dẫn, những người có thể làm mẫu hành vi và cung cấp hướng dẫn bằng lời Quan điểm này khẳng định vai trò quan trọng của giáo viên và bạn bè đồng trang lứa trong việc hỗ trợ và thúc đẩy quá trình học tập của trẻ thông qua các mối quan hệ xã hội.
Lý thuyết học từ trải nghiệm của David A Kolb khẳng định rằng học tập trải nghiệm là quá trình tạo ra kiến thức thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm Ông nhấn mạnh rằng học tập không chỉ là tiếp thu thông tin thụ động, mà còn bao gồm trải nghiệm, phản ánh và ứng dụng kiến thức vào thực tiễn Điều này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa học tập trải nghiệm với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân của người học.
Trong bối cảnh phát triển giáo dục toàn cầu, các nhà nghiên cứu tại Việt Nam đã nhận thức rõ vai trò quan trọng của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong việc dạy học đọc hiểu văn bản Những nghiên cứu này đã đóng góp đáng kể vào việc cải thiện phương pháp giảng dạy và nâng cao hiệu quả học tập.
Cuốn sách "Dạy học đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn ở trường phổ thông" do TS Phạm Thị Thu Hiền chủ biên đã dành một chương để bàn về "Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua dạy học đọc hiểu văn bản" Trong chương này, các tác giả giới thiệu về hoạt động trải nghiệm của học sinh tại trường phổ thông và định hướng các phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả dạy học.
Trong môn Ngữ văn ở trường phổ thông, việc đọc hiểu văn bản có thể được nâng cao thông qua bảy phương pháp quan trọng Đầu tiên, sử dụng câu hỏi kết nối trước khi đọc giúp học sinh tạo sự liên kết với nội dung Tiếp theo, áp dụng lý thuyết hồi ứng thâm nhập trong quá trình đọc và sau khi đọc sẽ tăng cường khả năng tiếp thu và phân tích văn bản Cuối cùng, tổ chức các hoạt động ngoại khóa liên quan đến nội dung học tập cũng góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm học tập cho học sinh.
Trong cuốn sách "Tổ chức dạy học trải nghiệm trong môn Ngữ văn THCS", nhóm tác giả đã trình bày lý thuyết về học tập trải nghiệm và hoạt động trải nghiệm trong môn Ngữ văn, đồng thời hướng dẫn cách thiết kế một số hoạt động trải nghiệm cho học sinh THCS.
Cuốn sách "Tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh lớp 10 môn
Sách "Ngữ văn" do Nguyễn Thị Hồng Nam biên soạn nhằm cụ thể hóa định hướng giáo dục phát triển năng lực cho học sinh, phù hợp với chủ trương "đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo" của Bộ Giáo dục và Đào tạo Tác phẩm tiếp cận từ lý thuyết đến thực tiễn, cung cấp cơ sở lý thuyết về học tập và các hoạt động trải nghiệm, đồng thời gợi ý tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong môn Ngữ văn lớp 10.
Luận văn của Vũ Thị Duyên Anh (2016) tại trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã phân tích vai trò và ý nghĩa của hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong giảng dạy văn xuôi hiện thực cho học sinh lớp 11 Tác giả đề xuất các hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động này nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn ở bậc Trung học phổ thông.
Tác giả Lê Thị Thương trong luận văn năm 2020 tại trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tổng hợp các nghiên cứu liên quan đến hoạt động trải nghiệm trong dạy học văn học dân gian cho học sinh lớp 10 Bài viết nhấn mạnh tầm quan trọng của việc dạy học đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực của học sinh, đồng thời trình bày các lý thuyết liên quan đến hoạt động trải nghiệm trong giáo dục.
Bài viết phân tích thực trạng dạy học trải nghiệm trong giảng dạy văn học dân gian ở lớp 10 tại Việt Nam Từ đó, bài viết đề xuất một số hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm như diễn kịch, hát dân ca, “về nguồn”, tìm hiểu các làng văn hóa, vẽ tranh và làm thơ nhằm nâng cao hiệu quả dạy học cho học sinh lớp 10.
Nguyễn Thị Liên trên Tạp chí Khoa học trường Đại học Hồng Đức năm
Bài viết năm 2021 về tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh lớp 6 trong dạy học đọc hiểu văn bản “Cô bé bán diêm” nhấn mạnh vai trò quan trọng của trải nghiệm trong việc phát triển phẩm chất và năng lực học sinh Dựa trên lý thuyết học tập trải nghiệm, tác giả đề xuất các nội dung và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm nhằm nâng cao khả năng đọc hiểu cho học sinh trong chương trình Ngữ văn lớp 6 hiện hành Hoạt động trải nghiệm, khi được chuẩn bị kỹ lưỡng và tổ chức bài bản, sẽ không chỉ phát huy năng lực đọc hiểu mà còn giúp học sinh phát triển khả năng giải quyết vấn đề và sáng tạo, đáp ứng yêu cầu của chương trình đổi mới giáo dục hiện nay.
Ngoài ra cũng phải kể đến một số công trình nghiên cứu liên quan:
• Luận văn thạc sĩ Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học truyền thuyết “Truyện An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thuỷ (Ngữ văn
10 – tập 1)” của tác giả Nguyễn Thị Ban năm 2018, trường Đại học Giáo dục
– Đại học Quốc gia Hà Nội
Khách thể và đối tượng nghiên cứu
Hoạt động dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch lớp 8
Biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch ở lớp 8.
Giả thuyết khoa học
Việc áp dụng các biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy đọc hiểu văn bản hài kịch cho học sinh lớp 8 sẽ giúp các em đạt được các yêu cầu đọc hiểu hiệu quả hơn, phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018.
Phương pháp nghiên cứu
7.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết:
- Phân tích, tổng hợp các lí thuyết liên quan đến đề tài
7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
Khảo sát bằng bảng hỏi được thực hiện nhằm điều tra thực tiễn dạy và học đọc hiểu văn bản hài kịch ở lớp 8 Nghiên cứu này tập trung vào việc tổ chức hoạt động trải nghiệm (HĐTN) trong quá trình dạy và học, nhằm nâng cao hiệu quả tiếp thu và hiểu biết của học sinh về thể loại văn học này Kết quả khảo sát sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về phương pháp giảng dạy hiện tại và những cải tiến cần thiết để phát triển kỹ năng đọc hiểu cho học sinh.
Phỏng vấn sâu về việc dạy đọc hiểu văn bản hài kịch cho học sinh lớp 8 cho thấy tầm quan trọng của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong quá trình học Nghiên cứu thực tiễn chỉ ra rằng giáo viên cần áp dụng các phương pháp giảng dạy sáng tạo để khuyến khích sự tham gia của học sinh Qua đó, việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành giúp học sinh phát triển kỹ năng phân tích và cảm thụ văn bản tốt hơn Hơn nữa, tổ chức các hoạt động nhóm cũng tạo điều kiện cho học sinh trao đổi ý kiến, từ đó nâng cao khả năng tư duy phản biện và sự sáng tạo trong học tập.
- Phương pháp thực nghiệm (Thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm thực tiễn những biện pháp đưa ra với tình hình thực tế)
7.3 Phương pháp xử lí số liệu:
Phân tích kết quả thực nghiệm được thực hiện thông qua hai phương pháp chính là phân tích định lượng và phân tích định tính Việc sử dụng các phần mềm xử lý số liệu đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá kết quả thu được, giúp cung cấp cái nhìn sâu sắc và chính xác về dữ liệu.
Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Khuyến nghị, Phụ lục, Tài liệu tham khảo, luận văn dự kiến được trình bày trong ba chương:
Chương 1: Cơ sở khoa học của tổ chức hoạt động trải nghiệm văn học trong dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch lớp 8
Chương 2: Các biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm văn học trong dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch lớp ở 8
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
SỞ KHOA HỌC CỦA TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN HÀI KỊCH Ở LỚP 8
Dạy học đọc hiểu văn bản
1.1.1 Khái niệm về dạy học đọc hiểu Đọc hiểu văn bản là một vấn đề được các học giả coi trọng và nghiên cứu từ lâu Vì vậy, trong thực tế có rất nhiều quan niệm khác nhau về đọc hiểu văn bản
Dẫn theo tác giả Đỗ Ngọc Thống, từ những thập niên 80, 90 của thế kỉ
Theo Steven Stahl và Jeanne S Chall, mục đích chính của hoạt động đọc là hiểu tài liệu, đánh giá nội dung và sử dụng thông tin đó để phục vụ nhu cầu của người đọc.
Trong bài viết của mình, tác giả Phạm Thị Thu Hương đã trích dẫn quan niệm của các nhà nghiên cứu quốc tế về đọc hiểu, nhấn mạnh rằng "Đọc là quá trình phức tạp bao gồm sự kết hợp của các khả năng cảm nhận, tâm lí ngôn ngữ và nhận thức" (Adam) Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc phát triển kỹ năng đọc hiểu trong giáo dục phổ thông, nhằm nâng cao khả năng tiếp thu và phân tích văn bản của học sinh.
Mục đích chính của việc đọc là thu nhận và kiến tạo ý nghĩa từ văn bản, như được nêu bởi Sweet và Snow (2002) Đọc hiểu được xem là một quá trình tương tác giữa người đọc và văn bản, theo Rumelhart (1994).
RAND, tổ chức nghiên cứu và phát triển giải pháp cho các thách thức công của Hoa Kỳ, định nghĩa rằng "đọc hiểu là quá trình đồng thời chiết xuất và kiến tạo nghĩa thông qua sự tương tác và tham gia với văn bản."
Theo báo cáo PISA 2018, đọc hiểu không chỉ đơn thuần là khả năng tiếp nhận thông tin mà còn bao gồm việc sử dụng, đánh giá và phản hồi các văn bản Điều này giúp người đọc tham gia tích cực vào các nội dung văn học, từ đó đạt được mục tiêu cá nhân, phát triển tri thức và tiềm năng bản thân, cũng như tham gia vào xã hội một cách hiệu quả.
Giáo sư Trần Đình Sử nhấn mạnh rằng đọc không chỉ là việc tiếp nhận ý nghĩa từ văn bản mà còn yêu cầu người đọc phải hiểu ngôn ngữ của văn bản, bao gồm ngôn ngữ dân tộc, nghệ thuật và thể loại Quá trình này còn phụ thuộc vào sự tích cực của người đọc, như hứng thú, nhu cầu và năng lực của họ, cùng với sự tương tác giữa người đọc và văn bản Thêm vào đó, đọc cũng là một hình thức giao tiếp và đối thoại với tác giả, xã hội và văn hóa Ngoài ra, đọc còn là cách tiêu dùng văn hóa, mang lại trải nghiệm giải trí và học tập cho người đọc Cuối cùng, quá trình đọc giúp phát triển các năng lực cá nhân, bao gồm khả năng hiểu bản thân, văn hóa và thế giới xung quanh.
Đọc hiểu văn bản là hoạt động tích cực, chủ động, giúp người đọc khám phá nội dung và ý nghĩa của văn bản, từ đó thu nhận tri thức và hình thành kinh nghiệm cá nhân Tại Việt Nam, việc dạy đọc hiểu văn bản đã được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông từ giai đoạn đổi mới giáo dục những năm 2000, tuy nhiên, chủ yếu được nghiên cứu bởi các học giả trong giới chuyên môn.
Kể từ khi phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực ra đời vào năm 2018, giáo viên đã bắt đầu chú trọng hơn đến việc thay thế lối truyền thụ kiến thức một chiều truyền thống Điều này giúp nâng cao chất lượng giáo dục và đáp ứng tốt hơn nhu cầu học tập của học sinh.
Theo GS.TS Nguyễn Thanh Hùng, dạy đọc – hiểu không chỉ là việc giúp học sinh nắm bắt nội dung văn bản mà còn là việc khám phá mối quan hệ phong phú giữa các yếu tố trong văn bản Để đạt được điều này, cần kết hợp đồng thời lý trí, tình cảm và sức tưởng tượng trong quá trình đọc Việc đọc cần được thực hiện một cách thường xuyên và có hệ thống, kết hợp với phân tích, đánh giá và luyện tập Nhờ đó, người đọc sẽ có cái nhìn sâu sắc hơn về mối liên hệ giữa nội dung, âm thanh và nhịp điệu, từ đó tạo ra ý nghĩa và sự đa dạng nghệ thuật trong văn bản.
Trong Dạy học phát triển năng lực môn Ngữ văn Trung học cơ sở, các tác giả nhấn mạnh sự khác biệt giữa phương pháp giảng văn truyền thống và cách tiếp cận hiện đại Họ cho rằng giảng văn thường mang tính một chiều, trong khi dạy học phát triển năng lực cần tạo ra sự tương tác và khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập.
Việc truyền thụ hiểu biết về văn học từ giáo viên đến học sinh rất quan trọng, đặc biệt là trong việc dạy đọc hiểu văn bản Trong mô hình giảng văn truyền thống, giáo viên thường cảm thụ tác phẩm và truyền đạt lại cho học sinh, khiến học sinh chỉ tiếp xúc với "thế bản" - văn bản đã được tiếp nhận Ngược lại, trong dạy đọc hiểu, học sinh cần làm việc trực tiếp với văn bản gốc của tác giả, dưới sự hướng dẫn và hỗ trợ của giáo viên.
Hiểu một cách đơn giản, dạy học đọc hiểu văn bản khác với khái niệm
Hoạt động "bình giảng" hay "giảng văn" trước đây tập trung vào việc giáo viên sử dụng các phương tiện và kỹ thuật dạy học phù hợp để hướng dẫn học sinh áp dụng các thao tác, kỹ năng nhằm giải mã và khám phá ngôn từ, nội dung, tư tưởng của văn bản Trong quá trình đọc, vai trò tích cực và sáng tạo của học sinh được đề cao, trong khi giáo viên chỉ đóng vai trò hướng dẫn, đặt vấn đề và tổ chức các hoạt động thảo luận Giáo viên cần chú trọng vào việc dạy phương pháp đọc thay vì chỉ đơn thuần truyền đạt nội dung, tránh tình trạng học sinh trở thành thính giả thụ động Do đó, giáo án cần tập trung vào phương pháp đọc cho học sinh, thay vì chỉ là giáo án nội dung dành cho giáo viên.
Giáo viên cần khuyến khích sự hứng thú và tư duy sáng tạo của học sinh, giúp các em chủ động giao tiếp với tác giả qua văn bản và trở thành "người đồng sáng tạo" nội dung Điều này không chỉ góp phần hình thành năng lực, phẩm chất và thế giới quan đúng đắn cho học sinh mà còn giúp các em nắm vững đặc trưng của các kiểu và thể loại văn bản Nhờ đó, học sinh sẽ phát triển kỹ năng đọc hiểu một cách khoa học và chính xác.
1.1.2 Đặc điểm dạy học đọc hiểu văn bản
Chương trình giáo dục phổ thông hiện nay đã có những thay đổi đáng kể trong việc dạy học đọc hiểu văn bản môn Ngữ văn, phản ánh sự thay đổi trong quan niệm giáo dục.
Vì vậy, đặc điểm dạy học đọc hiểu văn bản sẽ hướng tới đọc hiểu theo đặc trưng thể loại và định hướng phát triển năng lực
Dạy học đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại
Tổ chức hoạt động trải nghiệm văn học trong dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch
1.4.1 Tiềm năng của hoạt động trải nghiệm trong dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch
Trong bối cảnh đổi mới giáo dục, việc dạy đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn cần tập trung vào việc phát triển năng lực chung và năng lực chuyên biệt cho học sinh Điều này giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn rèn luyện kỹ năng cần thiết cho việc học tập và phát triển toàn diện.
Để phát triển năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học cho học sinh, cần thiết phải thực hiện các hoạt động cụ thể trong quá trình đọc hiểu văn bản Giáo viên đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng môi trường học tập và tạo cơ hội cho học sinh chủ động tiếp nhận tác phẩm Quá trình tiếp nhận văn chương không chỉ là hoạt động thụ động mà còn là một trải nghiệm phong phú, giúp học sinh phát triển toàn diện.
Học sinh (HS) sử dụng trải nghiệm thực tế để tạo nghĩa cho văn bản, biến những trải nghiệm đã có thành kinh nghiệm mới Đọc hiểu thể loại hài kịch đòi hỏi không chỉ kỹ năng đọc mà còn cần vốn tri thức về tác giả, bối cảnh ra đời, hình thức nghệ thuật sân khấu, cũng như hiểu biết về con người và xã hội Điều này giúp HS hiểu trọn vẹn tư tưởng và thông điệp mà tác giả gửi gắm Để tạo môi trường lý tưởng cho việc tiếp nhận văn bản hài kịch, học tập qua trải nghiệm là một phương pháp phù hợp.
1.4.2 Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm trong dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch
Hoạt động trải nghiệm trong dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch có những đặc điểm cơ bản sau:
Trải nghiệm thế giới nghệ thuật trong hài kịch
Hài kịch là thể loại văn học sân khấu đặc trưng, sử dụng tiếng cười như công cụ truyền tải ý nghĩa và giá trị nhân văn HĐTN trong việc đọc hiểu hài kịch liên quan đến việc khám phá sâu sắc thế giới nghệ thuật của tác phẩm, nơi học sinh không chỉ cảm nhận tiếng cười mà còn tìm hiểu mối quan hệ giữa tiếng cười và ý đồ phê phán xã hội.
Thế giới nghệ thuật trong hài kịch được hình thành từ các yếu tố như nhân vật, lời thoại, hành động kịch, xung đột và tiếng cười trào phúng Qua việc tưởng tượng và nhập thân vào không gian này, học sinh có cơ hội để hóa thân và khám phá những khía cạnh đa dạng của nghệ thuật hài kịch.
Phân tích bối cảnh và nhân vật trong tác phẩm giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tình huống và mâu thuẫn, từ đó khám phá ý nghĩa sâu sắc của tiếng cười trào phúng Điều này cũng làm nổi bật giá trị nghệ thuật của văn bản, thể hiện sự tinh tế trong cách mà tác giả truyền tải thông điệp.
Trong hài kịch, nhân vật không chỉ là công cụ kể chuyện mà còn phản ánh những thói hư tật xấu và hiện tượng xã hội cụ thể Những nhân vật này thường được phóng đại, đôi khi kệch cỡm, với các đặc điểm tính cách rõ nét qua lời thoại, hành động và tương tác với những nhân vật khác, nhằm nhấn mạnh sự đối lập với các giá trị chuẩn mực Học sinh nhập thân vào nhân vật để phân tích mối quan hệ giữa nhân vật và bối cảnh xã hội, từ đó làm rõ vai trò của nhân vật trong việc truyền tải thông điệp của tác phẩm.
Xung đột là yếu tố cốt lõi trong mọi tác phẩm kịch, đặc biệt trong hài kịch, nơi xung đột thường mang tính phi lý, phóng đại và lố bịch Những mâu thuẫn này có thể biểu hiện qua việc nhân vật hành động trái ngược với lời nói, sự không phù hợp giữa tính cách và bối cảnh xã hội, hay những xung đột giữa truyền thống và hiện đại, thật và giả, cao thượng và tầm thường Học sinh khi trải nghiệm thế giới xung đột trong tác phẩm sẽ nhận ra sự phi lý và phi logic trong các mâu thuẫn, từ đó hiểu được cách tác giả sử dụng tiếng cười để phê phán và đả kích.
Trải nghiệm đồng sáng tạo trong hài kịch không chỉ giúp học sinh tiếp nhận bài học cuộc sống và quan điểm nhân sinh qua tiếng cười sâu cay, mà còn khuyến khích các em tham gia vào quá trình sáng tạo Các em có thể viết tiếp diễn biến kịch, phát triển lời thoại của nhân vật, bổ sung đặc điểm nhân vật, tạo ra tình huống kịch mới để đẩy xung đột lên cao trào, hoặc viết lại đoạn kết của tác phẩm Điều này mở ra nhiều chiều ý nghĩa và cách hiểu khác nhau, làm phong phú thêm trải nghiệm học tập.
Vai trò đồng sáng tạo giúp học sinh trở thành những người tham gia tích cực trong việc tái cấu trúc nội dung, kết hợp tư duy phân tích và sáng tạo Qua đó, các em không chỉ làm phong phú thêm cách hiểu về tác phẩm mà còn biến tri thức thu nhận thành kinh nghiệm cá nhân, áp dụng vào giải quyết các tình huống thực tiễn trong cuộc sống.
Trải nghiệm chuyển thể văn bản hài kịch
Hài kịch là thể loại văn học sân khấu chủ yếu dựa vào ngôn ngữ và hành động để tạo ra tiếng cười Nhân vật và các tình huống, xung đột trong hài kịch không chỉ được thể hiện qua lời nói mà còn qua thái độ, cử chỉ và nét diễn Việc chuyển thể văn bản hài kịch thành hình thức sân khấu sẽ giúp học sinh có cái nhìn toàn diện về tác phẩm, từ đó hiểu rõ hơn về bản chất của hành động, lời thoại và xung đột trong kịch.
Việc chuyển thể tác phẩm văn học sang các hình thức nghệ thuật khác như truyện, phim, hay hội họa không chỉ giúp tăng cường sự gắn kết giữa học sinh và văn bản, mà còn yêu cầu các em phải hiểu sâu sắc nội dung và ý nghĩa của tác phẩm để có thể sáng tạo ra những tác phẩm mới.
Học sinh cần vận dụng tri thức cá nhân về đặc trưng của hài kịch và thể loại chuyển thể để tạo ra sản phẩm mới, giữ lại nét đặc trưng của hài kịch như mâu thuẫn và tiếng cười trào phúng, đồng thời tích hợp các yếu tố cơ bản của thể loại mới Qua đó, học sinh sẽ phát triển tư duy phân tích để hiểu nội dung gốc và tư duy sáng tạo để thể hiện nội dung qua hình thức mới, từ đó củng cố và mở rộng kiến thức về đặc trưng của các thể loại văn học và nghệ thuật.
Huy động trải nghiệm vào việc đọc văn bản hài kịch
Việc tiếp nhận văn bản chịu ảnh hưởng lớn từ trải nghiệm cá nhân của người đọc, được hình thành từ nền tảng văn hóa, xã hội và kinh nghiệm sống Mỗi học sinh, với những trải nghiệm khác nhau, sẽ có cách cảm nhận riêng về mâu thuẫn và tiếng cười trong hài kịch, dẫn đến nhiều góc nhìn đa dạng về sự lố bịch trong tác phẩm.
Dù có những kệch cỡm từ tiếng cười sâu cay, vẫn có học sinh nhận thấy những điều tích cực và nhân văn ẩn chứa trong sự xấu xa, méo mó đó.
Thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm văn học trong dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch ở lớp 8
Dạy học đọc hiểu văn bản trong chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn hiện nay tập trung vào việc giảng dạy theo đặc trưng thể loại, với một tỷ trọng lớn được dành cho các thể loại văn bản khác nhau.
Trong 41 văn bản văn học, bốn tiểu loại chính bao gồm thơ, truyện, kí và kịch Trong số đó, kịch được đặc biệt chú trọng và quan tâm, cho thấy sự phát triển và vai trò quan trọng của thể loại này trong văn học.
Trong chương trình Giáo dục Phổ thông môn Ngữ văn 2006, số lượng văn bản kịch được đưa vào giảng dạy là rất hạn chế Đặc biệt, một số tác phẩm sau này đã bị đưa vào danh sách giảm tải, khiến học sinh chỉ được học duy nhất một văn bản hài kịch, đó là “Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục” (trích từ “Trưởng giả học làm sang”).
Trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 8 tập 2 theo chương trình GDPT 2018, thời lượng dành cho văn bản hài kịch đã được tăng đáng kể Bài viết này khảo sát các văn bản hài kịch có trong ba bộ sách giáo khoa Ngữ văn 8 hiện hành.
Bộ sách Tên văn bản
Kết nối tri thức với cuộc sống
“Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục” (Trích “Trưởng giả học làm sang” – Mô-li-e)
“Đổi tên cho xã” (Trích “Bệnh sĩ” – Lưu Quang Vũ)
“Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục” (Trích “Trưởng giả học làm sang” – Mô-li-e)
“Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục” (Trích “Trưởng giả học làm sang” – Mô-li-e)
“Cái chúc thư” (Trích “Gia tài” – Vũ Đình Long)
“Thuyền trưởng tàu viễn dương” (Trích “Bệnh sĩ” –
Kịch, đặc biệt là hài kịch, đóng vai trò quan trọng trong giáo dục, vì vậy giáo viên cần nghiên cứu và xây dựng bài dạy một cách hợp lý và sáng tạo Kịch là sự kết hợp giữa nghệ thuật sân khấu và kịch bản văn học, giúp học sinh phát triển tri thức và kỹ năng cần thiết để áp dụng vào thực tiễn khi tiếp nhận các tác phẩm nghệ thuật tương tự.
Chúng tôi đã tiến hành khảo sát giáo viên và học sinh tại một số trường THCS ở quận Hoàng Mai, Hà Nội, nhằm tìm hiểu thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm văn học trong dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch lớp 8 hiện nay.
1.5.1 Mục đích khảo sát Đánh giá thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch, thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm văn học trong dạy học đọc hiểu văn bản và thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm văn học trong dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch ở lớp 8
1.5.2 Đối tượng, phạm vi, phương pháp khảo sát
- Đối tượng: Giáo viên và học sinh
- Phạm vi: 15 GV và 61 HS trường THCS Hoàng Liệt, 10 GV và 59 HS trường THCS Thịnh Liệt Tổng số lượng là 25 GV và 130 HS
- Phương pháp khảo sát: Gặp gỡ trực tiếp, trao đổi điện thoại với một số
GV; phát phiếu tham khảo ý kiến cho GV (phụ lục 1) và phiếu tham khảo ý kiến cho HS (phụ lục 2)
Khảo sát tình hình dạy và học đọc hiểu văn bản hài kịch cho thấy thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học còn nhiều hạn chế Đặc biệt, việc áp dụng các hoạt động trải nghiệm trong giảng dạy đọc hiểu văn bản hài kịch ở lớp 8 chưa được chú trọng đúng mức Cần có những biện pháp cải thiện để nâng cao hiệu quả giảng dạy và giúp học sinh tiếp cận văn bản một cách sinh động và thú vị hơn.
Qua khảo sát, chúng tôi thu được kết quả như sau:
• Thông qua phân tích kế hoạch bài dạy và quan sát giờ học
Sau quá trình nghiên cứu kế hoạch bài dạy và quan sát, dự giờ các tiết học dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch, chúng tôi nhận thấy:
Hình thức tổ chức giờ học hiện tại chủ yếu dựa vào việc giáo viên giảng bài và đặt câu hỏi, dẫn đến không khí lớp học trở nên tẻ nhạt Điều này khiến học sinh thiếu hứng thú với các hoạt động học tập, cần có sự đổi mới để thu hút sự chú ý và tạo động lực cho các em.
Giáo viên vẫn chịu ảnh hưởng từ chương trình phổ thông năm 2006, dẫn đến việc giảng dạy nặng về kiến thức và phân tích sâu nội dung, nghệ thuật của tác phẩm Điều này khiến cho việc rèn luyện đặc trưng và kỹ năng đọc hiểu văn bản hài kịch chưa được chú trọng đầy đủ.
Phần lớn giáo viên và học sinh hiện nay chủ yếu dựa vào sách giáo khoa và sách giáo viên, thiếu sự hỗ trợ từ các phương tiện học liệu khác Điều này đặc biệt hạn chế trong việc dạy và học đọc hiểu văn bản hài kịch, một thể loại văn học gắn liền với nghệ thuật sân khấu Sự thiếu hụt này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng giáo dục trong lĩnh vực này.
Một số giáo viên đã áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, nhưng vẫn chưa thu hút được sự tương tác từ học sinh Nguyên nhân chủ yếu là do họ sử dụng những phương pháp quen thuộc như làm việc nhóm, thuyết trình và trò chơi, mà thiếu tính đổi mới.
Trong quá trình dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch, chỉ có hai tiết học tổ chức hoạt động trải nghiệm thực tế Tuy nhiên, các hoạt động này thường diễn ra sau giờ học và tích hợp với kế hoạch ngoại khóa của nhà trường, nên không được tổ chức thường xuyên, dẫn đến hiệu quả chưa cao.
• Thông qua thống kê phiếu tham khảo ý kiến giáo viên
Về thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch: ¨ Đánh giá của giáo viên về việc dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch:
Kết quả khảo sát cho thấy 16% giáo viên cho rằng việc dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch là dễ, trong khi 60% cho rằng mức độ khó khăn là bình thường, và 24% giáo viên cảm thấy việc này khó khăn.
Phần lớn giáo viên cho rằng việc dạy thể loại hài kịch không quá khó khăn, và có thể áp dụng các phương pháp dạy học tích cực để thiết kế bài giảng cũng như tổ chức hoạt động học tập Tuy nhiên, giáo viên vẫn gặp phải một số khó khăn khi dạy đọc hiểu văn bản hài kịch.
Biểu đồ 1.1 Những khó khăn của GV khi dạy học đọc hiểu văn bản hài kịch
