Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng trình độ dân trí tài chính số có tác động tích cực và đáng kể đến các hành vi tài chính của thế hệ millennials những người trẻ tuổi ở Indonesia
Tính cấp thiết của đề tài
Trong một báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), từ năm 2015 đến năm
Đến năm 2050, tỷ lệ người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) dự kiến sẽ tăng gấp đôi, từ khoảng 12% lên 22% của dân số toàn cầu, phản ánh xu hướng già hóa dân số Vì vậy, nghiên cứu hành vi tiết kiệm của người cao tuổi trở nên cấp thiết và quan trọng đối với xã hội Người cao tuổi thường tích lũy được một khoản tiền tiết kiệm đáng kể qua nhiều năm, và hành vi tiết kiệm của họ không chỉ ảnh hưởng đến cuộc sống cá nhân mà còn đến sự ổn định tài chính của gia đình và xã hội Hiểu rõ hành vi tiết kiệm của người cao tuổi sẽ giúp phát triển các chiến lược tài chính bền vững, đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống của họ trong giai đoạn tuổi già.
Nhận thức tài chính đóng vai trò quan trọng trong hành vi tiết kiệm của người cao tuổi Khi lựa chọn sản phẩm hoặc dịch vụ ngân hàng, người tiêu dùng thường áp dụng nhiều chiến lược khác nhau, trong đó việc sử dụng kiến thức cá nhân là một trong những phương pháp phổ biến nhất.
Để đưa ra quyết định mua sắm sản phẩm, khách hàng cần có kiến thức nhất định, đặc biệt là với các sản phẩm giá trị cao Việc hiểu biết về các sản phẩm tài chính như gửi tiết kiệm hay mua trái phiếu cũng rất quan trọng Mặc dù nhận thức về vai trò của hiểu biết tài chính đối với hành vi tiết kiệm, đặc biệt là ở người cao tuổi, nhưng tại Việt Nam, việc nâng cao kiến thức tài chính cho người dân vẫn chưa được chú trọng Điều này dẫn đến việc người dân chưa thay đổi được nhận thức và hành vi trong việc tiếp cận các sản phẩm, dịch vụ tài chính và ngân hàng.
Dân trí tài chính số đóng vai trò quan trọng trong hành vi tiết kiệm của người cao tuổi, đặc biệt trong bối cảnh ngành ngân hàng đang trải qua cuộc cách mạng số hóa mạnh mẽ Sự gia tăng ứng dụng di động và dịch vụ trực tuyến đã thay đổi cách khách hàng quản lý tài chính, tạo điều kiện cho các giao dịch diễn ra nhanh chóng và thuận tiện Tuy nhiên, theo thống kê năm 2021, Việt Nam vẫn có 69% dân số chưa tiếp cận dịch vụ tài chính, trong đó người cao tuổi là nhóm chịu ảnh hưởng lớn nhất Việc họ vẫn giữ thói quen thanh toán bằng tiền mặt, cộng với sự thiếu hụt dịch vụ ngân hàng số phù hợp, khiến cho việc tiếp cận công nghệ trở nên khó khăn hơn, từ đó tạo ra sự cách biệt giữa ngân hàng số và người cao tuổi.
Chính vì lý do đó, chúng tôi quyết định thực hiện bài nghiên cứu với đề tài:
“Ảnh hưởng của nhận thức tài chính đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi - Vai trò trung gian của dân trí tài chính số.”
Tổng quan nghiên cứu
Tổng quan nghiên cứu ở nước ngoài
1.2.1.1 Các nghiên cứu về nhận thức tài chính
Nhận thức tài chính là yếu tố then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cá nhân, gia đình và cộng đồng Nó trang bị cho chúng ta kiến thức và kỹ năng cần thiết để quản lý tài chính cá nhân hiệu quả, giúp đưa ra quyết định chi tiêu, tiết kiệm và đầu tư hợp lý theo hoàn cảnh và mục tiêu tài chính Nhận thức tài chính giúp kiểm soát dòng tiền, tối ưu hóa lợi ích từ nguồn tài chính hiện có và đạt được an toàn tài chính lâu dài Tầm quan trọng của nhận thức tài chính càng được nhấn mạnh trong bối cảnh kinh tế toàn cầu phức tạp với sự xuất hiện của nhiều sản phẩm tài chính mới Nghiên cứu về nhận thức tài chính và quyết định tài chính giúp hiểu rõ cách cá nhân và hộ gia đình quản lý tài chính của họ, với sự chú trọng vào các khía cạnh như lập kế hoạch nghỉ hưu và tiết kiệm.
Peter J Morgan và Long Q Trinh (2019) trong nghiên cứu “Determinants and Impacts of Financial Literacy in the Lao PDR” đã chỉ ra tầm quan trọng của nhận thức tài chính trong bối cảnh kinh tế - xã hội của Lào, một quốc gia đang phát triển Qua khảo sát 1.236 hộ gia đình tại 4 tỉnh, nghiên cứu cho thấy mối liên hệ tích cực giữa mức độ hiểu biết tài chính và khả năng tiếp cận tài chính toàn diện Những người có nhận thức tài chính cao thường tiết kiệm nhiều hơn, cả qua các kênh chính thức và phi chính thức Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhận thức tài chính phụ thuộc vào độ tuổi và khu vực sinh sống, trong khi sự khác biệt giữa nam và nữ là không đáng kể.
Nghiên cứu của Subur Harahap và cộng sự (2022) chỉ ra rằng hiểu biết tài chính ảnh hưởng đến kế hoạch nghỉ hưu thông qua hành vi tiết kiệm và chấp nhận rủi ro tài chính Họ cũng nhấn mạnh rằng hành vi bầy đàn có thể làm tăng cường tác động của hiểu biết tài chính đến kế hoạch nghỉ hưu, nhưng hành vi tiết kiệm không ảnh hưởng đến mối quan hệ này Tác giả cho rằng nhận thức tài chính tốt giúp cá nhân tham gia vào các hành vi tài chính hợp lý hơn, điều này được chứng minh qua việc các nhà đầu tư có kiến thức tài chính sâu rộng thường ít tham gia vào hành vi tài chính phi lý Mặc dù hành vi bầy đàn có ảnh hưởng lớn hơn đến mức độ chấp nhận rủi ro, bài viết chưa đề cập đến những khía cạnh tiêu cực mà hành vi này có thể gây ra đối với nhận thức tài chính và thiếu minh chứng cho tác động tích cực của nó.
Nghiên cứu của Joelle H Fong, Benedict S.K Koh, Olivia S Mitchell và Susann Rohwedder (2021) về "Nhận thức tài chính và ra quyết định tài chính ở người cao tuổi" đã chỉ ra mối liên hệ giữa nhận thức tài chính và khả năng ra quyết định của người già Các tác giả đã khảo sát 6.686 người từ 60 tuổi trở lên về nhận thức tài chính thông qua bốn câu hỏi liên quan đến lãi suất, lạm phát, rủi ro đa dạng hóa và tỷ lệ lãi kép, sử dụng dữ liệu từ Khảo sát Tình trạng Kinh tế và Trạng thái Lão hóa ở Singapore (2015-2017) Kết quả cho thấy sự phức tạp của các sản phẩm tài chính mới cùng với sự suy giảm khả năng nhận thức đã tạo ra thách thức cho người cao tuổi trong việc đưa ra quyết định tài chính Tuy nhiên, tình trạng này có thể được cải thiện thông qua việc tích lũy kinh nghiệm hoặc học hỏi từ quyết định của người khác.
1.2.1.2 Các nghiên cứu về dân trí tài chính số
Irdawati, I., Abdul Rakhman Laba, Muhammad Yunus Amar, & Fauzi R Rahim
Nghiên cứu năm 2022 "Nhận thức tài chính, công nghệ tài chính và hành vi tiết kiệm" cho thấy nhận thức tài chính có ảnh hưởng đáng kể đến công nghệ tài chính và hành vi tiết kiệm Công nghệ tài chính cũng có tác động tích cực đến hành vi tiết kiệm Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng công nghệ tài chính không đóng vai trò trung gian quan trọng trong mối quan hệ giữa nhận thức tài chính và hành vi tiết kiệm, đặc biệt trong việc đáp ứng nhu cầu về sản phẩm tiết kiệm Hạn chế của nghiên cứu là chỉ tập trung vào việc xác minh tính thống nhất của các yếu tố dựa trên lý thuyết và kết quả từ các nghiên cứu trước đó.
Nguồn: Irdawati và cộng sự (2022)
Nghiên cứu của Junhong Yang, Yu Wu và Bihong Huang (2021) trong tác phẩm “Digital Finance and Financial Literacy: An Empirical Investigation Of Chinese Households” đã phân tích dữ liệu từ Khảo sát Gia đình Trung Quốc (CHFS) với 37.340 hộ gia đình năm 2015 và 40.011 hộ năm 2017 Kết quả cho thấy có mối tương quan tích cực giữa việc sử dụng dịch vụ tài chính kỹ thuật số và mức độ dân trí tài chính của hộ gia đình, với người sử dụng dịch vụ này có nhận thức tài chính cao hơn và khả năng quản lý tài chính cá nhân hiệu quả hơn Các yếu tố như thu nhập cao, trình độ học vấn và khu vực sống cũng liên quan đến mức sử dụng dịch vụ tài chính kỹ thuật số Nghiên cứu nhấn mạnh rằng dân trí tài chính số gắn liền với ngân hàng trực tuyến và các phương thức thanh toán di động, đồng thời chỉ ra sự khác biệt nhỏ về giới tính nhưng đáng kể giữa khu vực đô thị và nông thôn trong việc tiếp cận dịch vụ tài chính số Đề xuất chính sách bao gồm thúc đẩy giáo dục tài chính, đặc biệt tại khu vực nông thôn, và phát triển cơ sở hạ tầng công nghệ số để tăng cường khả năng tiếp cận sản phẩm tài chính Tuy nhiên, nghiên cứu có thể đã lỗi thời do dữ liệu cũ từ năm 2017, trong khi tình hình tài chính kỹ thuật số có thể đã thay đổi đáng kể.
Nghiên cứu của Rahayu và cộng sự (2022) đã khảo sát mối quan hệ giữa dân trí tài chính số (DFL) và hành vi tài chính của thế hệ millennials tại Indonesia, bao gồm tiết kiệm, chi tiêu và đầu tư Kết quả cho thấy dân trí tài chính số của nhóm này còn thấp, với điểm trung bình 3,32/5, trong đó kỹ năng quản lý tài chính kỹ thuật số đạt điểm cao nhất 3,48/5 Chỉ có yếu tố thu nhập có tác động đáng kể đến DFL, trong khi trình độ học vấn và độ tuổi không ảnh hưởng nhiều Hơn nữa, DFL có tác động tích cực đến hành vi tài chính của millennials, cho thấy rằng dân trí tài chính số cao giúp họ đưa ra quyết định tài chính hiệu quả hơn.
1.2.1.3 Các nghiên cứu về hành vi tiết kiệm và tác động của nhận thức tài chính đến hành vi tiết kiệm
The article "Effect of Financial Literacy on Individual Savings Behavior; the Mediation Role of Intention to Save" by T U I Peiris (2021) explores how financial literacy influences personal savings behavior, highlighting the mediating role of saving intentions Additionally, Ateke and Akani (2018) describe the relationship between these factors, emphasizing the importance of financial awareness in fostering effective saving habits.
Nghiên cứu của T U I Peiris trên 308 sinh viên đại học tại Sri Lanka cho thấy nhận thức tài chính có tác động tích cực đến ý định tiết kiệm Ý định tiết kiệm không chỉ phản ánh sự hiểu biết về tài chính mà còn là yếu tố trung gian quan trọng trong việc thúc đẩy hành vi tiết kiệm Tác giả kết luận rằng, khi có nhận thức rõ ràng về tài chính, hành vi tiết kiệm sẽ hiệu quả hơn, từ đó khuyến khích cá nhân tiết kiệm nhiều hơn Ngoài ra, việc gia tăng và cải thiện tiết kiệm có vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế, đảm bảo phúc lợi cá nhân và xã hội Tuy nhiên, nghiên cứu còn hạn chế về cỡ mẫu nhỏ, chỉ khảo sát sinh viên và sử dụng 4 câu hỏi đơn giản để đo lường nhận thức tài chính.
Lusardi và Mitchell (2011) trong nghiên cứu "Financial Literacy and Retirement Planning in the United States" đã phân tích dữ liệu từ Khảo sát Tài sản và Quá trình Lão hóa (HRS) năm 2004, với gần 1.200 người Mỹ từ 60 đến 90 tuổi Nghiên cứu thiết kế ba câu hỏi về các khái niệm tài chính cơ bản như lãi suất, lạm phát và đa dạng hóa rủi ro Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt trong kiến thức tài chính giữa các nhóm người cao tuổi, phụ thuộc vào trình độ học vấn, thu nhập và nguồn lực tài chính Sự thiếu nhận thức tài chính có mối liên hệ chặt chẽ với việc lập kế hoạch nghỉ hưu kém và tiết kiệm ít hơn, đặc biệt ở người có thu nhập thấp Ngược lại, những người có kiến thức tài chính tốt hơn thường lập kế hoạch nghỉ hưu chu đáo và tiết kiệm nhiều hơn cho tương lai Nghiên cứu này là một trong những minh chứng sớm về mối quan hệ giữa nhận thức tài chính, hành vi tiết kiệm và lập kế hoạch nghỉ hưu tại Hoa Kỳ.
1.2.1.4 Các nghiên cứu về tác động của nhận thức tài chính đến dân trí tài chính số
Nghiên cứu của Yoshino, Morgan, và Long (2020) đã phân tích mối liên hệ giữa nhận thức tài chính và việc sử dụng dịch vụ fintech tại Nhật Bản, dựa trên dữ liệu khảo sát từ 25.000 người từ 18-79 tuổi Kết quả cho thấy, nhận thức tài chính cao hơn liên quan chặt chẽ đến việc sử dụng tiền điện tử và ứng dụng thanh toán trên điện thoại Cụ thể, nếu tăng một độ lệch chuẩn chỉ số nhận thức tài chính, xác suất sử dụng tiền điện tử hàng ngày hoặc hàng tuần sẽ tăng đáng kể, trong khi xác suất không sử dụng giảm Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng cần có các chính sách nâng cao nhận thức tài chính, đặc biệt qua giáo dục tài chính tại trường học và nơi làm việc, nhằm thúc đẩy việc áp dụng fintech và tăng cường tiếp cận tài chính Tuy nhiên, các chính sách này cần được điều chỉnh để phù hợp với từng nhóm đối tượng, do sự khác biệt trong việc áp dụng fintech giữa các nhóm tuổi, giới tính, nghề nghiệp và thu nhập Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm quan trọng về mối liên hệ giữa nhận thức tài chính và dịch vụ fintech tại Nhật Bản, góp phần xây dựng các chính sách công hiệu quả nhằm phát triển fintech và nâng cao khả năng tiếp cận tài chính.
Theo tài liệu của Liên Minh Tài Chính Toàn Diện (AFI) năm 2021, có mối tương quan tích cực giữa nhận thức tài chính và khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính kỹ thuật số Những người có nhận thức tài chính cao thường dễ dàng sử dụng các dịch vụ như thanh toán di động và sản phẩm tài chính trực tuyến, nhờ vào nền tảng kiến thức giúp họ áp dụng công nghệ mới trong quản lý tài chính cá nhân Nghiên cứu cho thấy nhận thức tài chính là yếu tố quan trọng dự đoán khả năng sử dụng và hưởng lợi từ dịch vụ tài chính kỹ thuật số Họ cũng có mức độ tự tin cao hơn khi sử dụng các dịch vụ này, và việc nâng cao nhận thức tài chính giúp giảm thiểu rủi ro tài chính Các chương trình giáo dục tài chính số được thiết kế để nâng cao nhận thức tài chính góp phần cải thiện dân trí tài chính số Việc kết hợp giáo dục tài chính truyền thống và số sẽ tăng cường khả năng quản lý tài chính và ra quyết định thông minh AFI khuyến nghị tích hợp các chương trình giáo dục tài chính vào chiến lược tài chính quốc gia, đặc biệt chú trọng vào khía cạnh kỹ thuật số để đảm bảo mọi người dân đều có thể tiếp cận và sử dụng dịch vụ tài chính hiệu quả.
1.2.5 Các nghiên cứu về tác động của dân trí tài chính số đến hành vi tiết kiệm
Nghiên cứu của Setiawan và cộng sự (2022) đã chỉ ra tác động quan trọng của dân trí tài chính số đến hành vi tiết kiệm tại Indonesia, thông qua việc áp dụng mô hình phân tích cấu trúc tuyến tính (SEM) trên dữ liệu khảo sát.
Nghiên cứu trên 500 người dân Indonesia đã chỉ ra mối liên hệ tích cực giữa dân trí tài chính số và hành vi tiết kiệm hiện tại, với thành phần "kiến thức" có tác động lớn nhất Những người có thói quen tiết kiệm tích cực hiện tại cũng thể hiện mong muốn tiết kiệm nhiều hơn trong tương lai, nhấn mạnh vai trò quan trọng của dân trí tài chính số trong việc thúc đẩy hành vi tài chính lành mạnh Các tác giả khuyến nghị cần triển khai chính sách và can thiệp để nâng cao dân trí tài chính số, khuyến khích người dân tiết kiệm nhiều hơn Mặc dù chỉ tập trung tại Indonesia, nghiên cứu này đóng góp đáng kể cho lĩnh vực dân trí tài chính số và hành vi tài chính trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.
Kass Hanna và cộng sự (2021) trong tác phẩm “Building financial resilience through financial and digital literacy in South Asia and Sub-Saharan Africa” đã nghiên cứu mối liên hệ giữa hiểu biết tài chính và kỹ thuật số với hành vi tài chính nhằm xây dựng khả năng phục hồi tài chính Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ khảo sát của InterMedia năm 2017 tại ba quốc gia Nam Á (Bangladesh, Ấn Độ, Pakistan) và bốn quốc gia châu Phi (Kenya, Nigeria, Tanzania, Uganda) với 72.858 người từ 15 tuổi trở lên Kết quả cho thấy cả hiểu biết tài chính và kỹ thuật số đều là yếu tố quan trọng trong việc xây dựng khả năng phục hồi tài chính, với tác động của dân trí kỹ thuật số thường lớn hơn đối với hành vi tiết kiệm và vay Đặc biệt, dân trí kỹ thuật số quan trọng hơn cho việc mua bảo hiểm, trong khi nhận thức tài chính lại quan trọng hơn cho dự phòng khẩn cấp Nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt giữa các khu vực và nhóm dân cư dễ bị tổn thương, như người nghèo, nông thôn và phụ nữ, nhưng vẫn khẳng định tác động tích cực của cả hai yếu tố đối với hầu hết các hành vi Việc sử dụng mô hình hệ số công cụ (IV) cho thấy kết quả vẫn phù hợp, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc mở rộng khái niệm nhận thức tài chính truyền thống để bao gồm khả năng kỹ thuật số, từ đó các quốc gia có thể xem xét dân trí tài chính số như một phương pháp song song nhằm cải thiện khả năng phục hồi tài chính lâu dài cho hộ gia đình.
Tổng quan nghiên cứu ở trong nước
Ngô Chung và Lê Văn Hinh (2017) trong nghiên cứu "Dân trí về tài chính với phát triển hệ thống ngân hàng bền vững" đã chỉ ra rằng nhận thức tài chính đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính và nền kinh tế Nghiên cứu tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn đáng tin cậy, tuy nhiên, hạn chế ở chỗ chỉ đề xuất giải pháp cho lĩnh vực ngân hàng mà chưa mở rộng ra các lĩnh vực kinh tế khác.
Nhóm nghiên cứu của Khúc Thế Anh và cộng sự (2018) trong tác phẩm “Một số vấn đề về dân trí tài chính tại vùng nông thôn Việt Nam” đã thực hiện một đánh giá tổng quan về tác động của các yếu tố dân số học đối với dân trí tài chính, cũng như ảnh hưởng của dân trí tài chính lên thu nhập ở vùng nông thôn Việt Nam Dữ liệu được thu thập thông qua khảo sát trực tiếp bằng bảng câu hỏi, sau đó được phân tích bằng các phương pháp định lượng, định tính và phỏng vấn sâu với các chuyên gia.
Nguồn: ThS Khúc Thế Anh và cộng sự (2018)
Nghiên cứu chỉ ra rằng tuổi tác, giới tính, trình độ học vấn và nghề nghiệp đều ảnh hưởng đáng kể đến điểm số dân trí tài chính, đồng thời dân trí tài chính cũng có tác động tích cực đến thu nhập Thống kê cho thấy điểm số dân trí tài chính của nam giới thường thấp hơn nữ giới, do nữ giới có kinh nghiệm tốt hơn trong việc chi tiêu, quản lý tài chính và tiết kiệm trong gia đình, điều này làm tăng điểm số nhận thức tài chính của họ Kết quả này trái ngược với các nghiên cứu trước đây của Atkinson & Messy.
Nghiên cứu của Lusardi và Mitchell (2014), cùng với Brown và Graf (2013), cho thấy rằng nam giới thường có dân trí tài chính cao hơn nữ giới Tuy nhiên, Bucher-Koenen và Lusardi (2011) lại phát hiện không có sự khác biệt rõ rệt về nhận thức tài chính giữa hai giới Điều này cho thấy ảnh hưởng của giới tính đến nhận thức tài chính có thể thay đổi tùy theo vùng lãnh thổ, do sự khác biệt trong tư duy và phong tục tập quán Đáng chú ý, điểm số dân trí tài chính và tỷ lệ người có kiến thức tài chính chính xác vẫn ở mức thấp, ngay cả trong nhóm thu nhập cao Do đó, cần thiết phải nâng cao dân trí tài chính cho tất cả các nhóm thu nhập, không chỉ riêng nhóm thu nhập thấp.
Nghiên cứu của Phạm Thị Hoàng Anh và nhóm tác giả (2021) về các yếu tố ảnh hưởng đến hiểu biết tài chính của 348 sinh viên tại Hà Nội cho thấy sinh viên ngành kinh tế có kiến thức tài chính cá nhân tốt hơn so với các ngành khác, nhờ vào chương trình đào tạo chuyên sâu Hơn nữa, sinh viên ở các năm học cao hơn thường có hiểu biết tài chính tốt hơn Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phần lớn sinh viên tham gia đều đến từ môi trường giáo dục tốt, do đó, địa điểm cư trú không phản ánh rõ sự khác biệt trong nhận thức tài chính của sinh viên tại thành phố này.
Nghiên cứu của Phan Chung Thủy và cộng sự (2023) về "Kiến thức Tài chính Số và Hành vi Ngân hàng Di động: Bằng chứng Thực nghiệm từ Thị trường Đang Phát triển" đã chỉ ra mối quan hệ giữa dân trí tài chính số (DFL) và hành vi sử dụng ngân hàng di động tại Việt Nam Dữ liệu khảo sát từ 800 người dùng cho thấy nhận thức tài chính (FL), năng lực số (DL) và DFL đều ảnh hưởng đáng kể đến hành vi sử dụng ngân hàng di động, trong đó FL và DL có tác động mạnh mẽ hơn Sự khác biệt về FL, DL và DFL giữa các nhóm dân cư cho thấy nam giới, người trẻ tuổi, có trình độ giáo dục cao và sống ở thành phố có năng lực cao hơn Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết có các can thiệp chính sách nhằm nâng cao DFL cho các nhóm yếu thế như phụ nữ, người già và cư dân nông thôn Ngoài ra, các yếu tố như giao dịch tài chính thường xuyên và giao diện dễ sử dụng cũng thúc đẩy hành vi sử dụng ngân hàng di động Những phát hiện này có thể hỗ trợ ngân hàng và công ty fintech trong việc cải thiện trải nghiệm người dùng và thúc đẩy tiếp cận tài chính tại các nước đang phát triển.
Nhiều nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng sự thiếu nhận thức trong lĩnh vực tài chính ngân hàng là nguyên nhân chính dẫn đến các vụ việc liên quan đến hoạt động ngân hàng, tình trạng chấp nhận rủi ro quá mức và hàng chục ngàn người đã trở thành nạn nhân của các hoạt động lừa đảo tài chính trong những năm qua.
Mức độ nhận thức về tài chính ngân hàng ở Việt Nam hiện vẫn còn nhiều hạn chế và cần được cải thiện Nhiều tình huống thực tế đã chỉ ra rằng hàng chục ngàn người dân đã bị lừa đảo trong các vụ việc như “Liên kết Việt” và “MB24” Ngoài ra, các hình thức kinh doanh ngoại tệ và vàng qua mạng hay gian hàng ảo cũng cho thấy sự thiếu hiểu biết của người dân về tài chính.
2008) và hậu quả của nó là dân chúng mất mát hàng ngàn tỷ đồng (Thúy Minh, 2016) và trong đó có cả một số tổ chức
Nghiên cứu về nhận thức tài chính và hành vi tiết kiệm đã được thực hiện nhiều, nhưng vẫn còn những khoảng trống cần được khai thác, đặc biệt là đối với nhóm người cao tuổi, những người có nguồn tích lũy cao và nhu cầu tiết kiệm lớn nhưng dễ bị lừa đảo tài chính Mặc dù có một số nghiên cứu tại Việt Nam về các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiết kiệm, nhưng chúng thường không tập trung sâu vào một biến độc lập cụ thể và chủ yếu dựa vào dữ liệu thứ cấp, điều này hạn chế khả năng đánh giá tác động cụ thể Hơn nữa, vai trò của dân trí tài chính số trong mối liên hệ giữa nhận thức tài chính truyền thống và hành vi tiết kiệm vẫn chưa được nghiên cứu nhiều tại Việt Nam Khám phá những khoảng trống này sẽ cung cấp thông tin giá trị để xây dựng các chiến lược và chính sách nhằm nâng cao nhận thức tài chính và hành vi tiết kiệm của người dân, đặc biệt là người cao tuổi.
Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu tổng quát
Nghiên cứu này đánh giá tác động của nhận thức tài chính đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi tại TP Hà Nội, với dân trí tài chính số đóng vai trò trung gian Dựa trên kết quả, nhóm nghiên cứu đưa ra khuyến nghị nhằm nâng cao nhận thức tài chính và dân trí tài chính số, từ đó thúc đẩy hành vi tiết kiệm cá nhân và góp phần tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam.
Mục tiêu nghiên cứu cụ thể
Bài viết này hệ thống hóa lý luận về nhận thức tài chính và dân trí tài chính số của người cao tuổi, đồng thời phân tích hành vi tiết kiệm của nhóm đối tượng này Ngoài ra, nghiên cứu cũng xem xét kinh nghiệm của Chính phủ và các ngân hàng thương mại trên thế giới trong việc nâng cao dân trí tài chính cho người cao tuổi, từ đó rút ra bài học quý giá cho Việt Nam.
Nghiên cứu này tiến hành thu thập mẫu khảo sát và thực hiện nghiên cứu định lượng nhằm đánh giá tác động của nhận thức tài chính đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi, trong đó dân trí tài chính số đóng vai trò trung gian.
Để nâng cao nhận thức tài chính và dân trí tài chính số cho người cao tuổi ở Việt Nam, cần triển khai các chính sách và chiến lược hiệu quả từ Nhà nước và các Ngân hàng Thương mại Việc này không chỉ giúp cải thiện kiến thức tài chính của người cao tuổi mà còn khuyến khích họ thực hiện hành vi tiết kiệm Các chương trình giáo dục tài chính, hội thảo và tài liệu hướng dẫn nên được tổ chức thường xuyên để tạo điều kiện cho người cao tuổi tiếp cận thông tin và công nghệ tài chính mới.
Phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu định lượng sẽ được sử dụng trong đề tài.
Nhóm nghiên cứu sẽ sử dụng mô hình PLS-SEM trên phần mềm SmartPLS 4 để đánh giá tác động của nhận thức tài chính đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi, với biến trung gian là dân trí tài chính số Đề tài nhằm giải quyết hai mục tiêu chính: (1) phân tích tác động của nhận thức tài chính đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi và (2) xác định vai trò trung gian của dân trí tài chính số trong mối quan hệ này tại Việt Nam Thông qua kỹ thuật kiểm định biến trung gian trên SmartPLS 4, nghiên cứu sẽ làm rõ vai trò của dân trí tài chính số trong việc truyền tải tác động của nhận thức tài chính đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi Các giả thuyết nghiên cứu sẽ kiểm tra mối quan hệ giữa nhận thức tài chính và hành vi tiết kiệm của nhóm đối tượng này.
Nghiên cứu cho thấy rằng có một mối quan hệ giữa dân trí tài chính số và hành vi tiết kiệm của người cao tuổi tại Việt Nam Hơn nữa, dân trí tài chính số đóng vai trò trung gian trong mối liên hệ giữa nhận thức tài chính và hành vi tiết kiệm của nhóm đối tượng này.
Kết cấu bài nghiên cứu
Chương 1: Cơ sở lý luận về nhận thức tài chính, dân trí tài chính số và hành vi tiết kiệm của người cao tuổi
Chương 2: Phương pháp nghiên cứu
Chương 3: Kết quả mô hình và khuyến nghị chính sách
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHẬN THỨC TÀI CHÍNH, DÂN TRÍ TÀI CHÍNH SỐ VÀ HÀNH VI TIẾT KIỆM CỦA NGƯỜI CAO TUỔI
Tổng quan về nhận thức tài chính
1.1.1 Khái niệm về nhận thức tài chính
Theo cẩm nang tài chính VIB và nghiên cứu của Học Viện Quản Lý PACE, tài chính là khái niệm kinh tế quan trọng liên quan đến việc quản lý và sử dụng nguồn lực tài chính một cách hiệu quả Nó đáp ứng nhu cầu của các chủ thể kinh tế - xã hội trong các hoạt động như đầu tư, gửi tiết kiệm, vay và cho vay Tài chính được chia thành ba lĩnh vực chính: tài chính cá nhân, tài chính doanh nghiệp và tài chính công.
Nhận thức tài chính, hay dân trí tài chính, là khái niệm bắt nguồn từ thuật ngữ tiếng Anh "Financial Literacy" Theo định nghĩa của OECD/INFE (2018), nhận thức tài chính bao gồm sự kết hợp giữa nhận thức, kiến thức, kỹ năng, thái độ và hành vi cần thiết để đưa ra quyết định tài chính đúng đắn, từ đó đạt được phúc lợi tài chính cá nhân Remund (2010) xem đây là thước đo mức độ hiểu biết về các khái niệm tài chính cơ bản và khả năng quản lý tài chính cá nhân thông qua quyết định hợp lý và lập kế hoạch tài chính dài hạn Houston (2010) nhấn mạnh rằng hiểu biết về tài chính xuất hiện khi cá nhân có kỹ năng và khả năng sử dụng nguồn lực hiện có để đạt được mục tiêu Lusardi và Mitchell (2007) định nghĩa nhận thức tài chính là kiến thức tài chính và khả năng áp dụng nó, trong khi PACFL (2008) cho rằng đây là khả năng sử dụng kiến thức và kỹ năng để quản lý tài chính hiệu quả, hướng tới hạnh phúc tài chính bền vững.
Nhận thức tài chính chính là hiểu biết về các thành phần và kỹ năng tài chính như lập ngân sách, đầu tư, vay mượn, thuế và quản lý tài chính cá nhân Thiếu những kỹ năng này đồng nghĩa với việc thiếu nhận thức tài chính, điều này có thể làm tăng nguy cơ gặp khó khăn về kinh tế cá nhân Việc có nhận thức tài chính giúp cá nhân chuẩn bị tốt hơn cho các trở ngại tài chính cụ thể Nhận thức tài chính được phản ánh qua việc hiểu biết các khái niệm, thuật ngữ tài chính, cũng như tổ chức hoạt động của các tổ chức tài chính và các sản phẩm tài chính như lãi suất, lạm phát, trái phiếu, cổ phiếu, ngân hàng và tổ chức tín dụng.
1.1.2 Đặc điểm nhận thức tài chính
Theo CFI Team, nhận thức tài chính bao gồm các thành phần và kỹ năng tài chính cần thiết để cá nhân hiểu và quản lý hiệu quả tiền bạc cũng như nợ nần.
Lập ngân sách là bước đầu tiên quan trọng trong quản lý tài chính cá nhân, với bốn cách sử dụng tiền chính là chi tiêu, đầu tư, tiết kiệm và cho đi Việc này giúp tạo ra sự cân bằng trong quá trình sử dụng tiền, cho phép cá nhân phân bổ thu nhập một cách hợp lý, từ đó mang lại sự an toàn và thịnh vượng tài chính Ngân sách nên được thiết lập sao cho có thể trả hết các khoản nợ hiện có, đồng thời vẫn để lại tiền cho việc tiết kiệm và đầu tư sinh lời.
Để nâng cao nhận thức tài chính, cá nhân cần tìm hiểu các thành phần chính liên quan đến đầu tư như lãi suất, mức giá, đa dạng hóa, giảm thiểu rủi ro và chỉ số Việc nắm vững những yếu tố này sẽ giúp cá nhân đưa ra quyết định tài chính thông minh hơn, từ đó tăng thu nhập hiệu quả.
Đi vay là một phần quan trọng trong cuộc sống của hầu hết mọi cá nhân, và việc hiểu rõ về lãi suất, lãi kép, giá trị thời gian của tiền, thời hạn thanh toán và cơ cấu khoản vay là rất cần thiết để đảm bảo việc vay diễn ra hiệu quả Khi nắm vững các khái niệm này, nhận thức tài chính của cá nhân sẽ được nâng cao, giúp việc vay mượn trở nên thực tiễn hơn và giảm bớt căng thẳng tài chính trong dài hạn.
Hiểu biết về các hình thức thuế và tác động của chúng đến thu nhập ròng cá nhân là rất quan trọng cho nhận thức tài chính Nhận thức về các mức thuế thu nhập khác nhau giúp ổn định kinh tế và nâng cao hiệu quả tài chính thông qua việc quản lý thu nhập một cách hiệu quả.
Quản lý tài chính cá nhân là tiêu chí quan trọng nhất, bao gồm sự kết hợp của tất cả các yếu tố đã nêu Việc cân bằng hợp lý các nguồn tài chính sẽ giúp củng cố và tăng cường đầu tư, tiết kiệm, cũng như quản lý hiệu quả các khoản vay nợ.
1.1.3 Vai trò của nhận thức tài chính
Trong xã hội hiện đại, khi người dân chủ yếu sống bằng tiền lương, số lượng người sở hữu thẻ tín dụng ngày càng tăng Nhu cầu đầu tư và tiết kiệm của cá nhân trở nên đa dạng, khiến nhận thức về tài chính trở nên vô cùng quan trọng Nhận thức tài chính cá nhân giúp người tiêu dùng lập kế hoạch ngân sách, quản lý thu nhập, và đầu tư hiệu quả hơn, đồng thời tránh được các hành vi lừa đảo.
Nhận thức về tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống cá nhân thông qua sự ổn định tài chính Việc trang bị kiến thức tài chính giúp người dùng đưa ra quyết định tài chính sáng suốt hơn, quản lý tiền bạc và nợ một cách hiệu quả, đồng thời hỗ trợ họ đạt được các mục tiêu tài chính Theo nghiên cứu của Lusardi và Mitchell (2014), nhận thức tài chính có tác động mạnh mẽ đến việc ra quyết định tài chính thông minh, tối đa hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro.
Nghiên cứu năm 2003 chỉ ra rằng nhận thức tài chính cao có thể dự đoán khả năng thanh toán dư nợ tín dụng đúng hạn, đa dạng hóa đầu tư và tái cấu trúc thế chấp Ngược lại, nhận thức tài chính thấp liên quan đến việc phải trả các loại phí cao hơn trên thẻ tín dụng, đặc biệt là những phí yêu cầu hiểu biết phức tạp về điều khoản tín dụng (Lusardi và Tufano, 2009) Các nhà đầu tư có nhận thức tài chính cao thường duy trì danh mục đầu tư đa dạng hơn và ít có khả năng bán cổ phiếu khi thị trường giảm (Von Gaudecker, 2015; Bucher-Koenen và Ziegelmeyer, 2013) Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của nhận thức tài chính trong việc ra quyết định tài chính có trách nhiệm, giúp giảm chi phí không cần thiết và lo lắng về tài chính, đồng thời nâng cao khả năng lựa chọn sản phẩm tài chính như bảo hiểm và khoản vay Xây dựng ngân sách hiệu quả cũng là yếu tố quan trọng trong quản lý tài chính cá nhân, với ba chức năng chủ yếu: theo dõi và kiểm soát nguồn tài chính, điều chỉnh phân phối cải xã hội theo mô hình giá trị, và huy động vốn đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế, tất cả đều phải tuân theo quy luật cung - cầu của thị trường.
Nhận thức tài chính là kiến thức cần thiết để quản lý dòng tiền hiệu quả, giúp doanh nghiệp kiểm soát hoạt động tài chính và giảm thiểu rủi ro Đối với các nhà quản lý, nhận thức tài chính cho phép họ đưa ra quyết định sáng suốt, tối ưu hóa hoạt động kinh doanh Ngoài lợi ích cho doanh nghiệp, nhận thức tài chính còn hỗ trợ cá nhân lập kế hoạch chi tiêu hợp lý, tích lũy tiết kiệm và đầu tư để tạo nguồn thu nhập thụ động Sự am hiểu về tài chính giúp cá nhân tránh được quyết định tài chính sai lầm và bảo vệ khỏi rủi ro thiệt hại Khi các chức năng của nhận thức tài chính được áp dụng đồng bộ, cá nhân và doanh nghiệp sẽ đạt được hiệu quả kinh tế cao, tối đa hóa lợi nhuận và quản lý rủi ro tài chính hiệu quả.
1.1.4 Nhận thức tài chính ở người cao tuổi
Người cao tuổi cần được xem xét đặc biệt trong các chính sách giáo dục tài chính do họ thường phụ thuộc vào lương hưu và tiết kiệm cá nhân, mà mức lương hưu thường chỉ đủ cho các nhu cầu thiết yếu Sự suy giảm về thể chất và tinh thần, như giảm thị lực và vấn đề về trí nhớ, là những trở ngại lớn trong việc tiếp nhận thông tin tài chính Theo nghiên cứu, 4,6% người cao tuổi bị sa sút trí tuệ, ảnh hưởng đến khả năng ghi nhớ và xử lý thông tin phức tạp Hơn nữa, họ còn phải đối mặt với nhiều vấn đề sức khỏe khác, như bệnh tim mạch và tiểu đường, làm giảm khả năng tiếp thu kiến thức tài chính Cuối cùng, người cao tuổi dễ trở thành nạn nhân của lừa đảo tài chính do niềm tin dễ dàng và thiếu kiến thức về các chiêu trò lừa đảo.
Việc quản lý tài chính là rất quan trọng ở mọi giai đoạn của cuộc đời, nhưng trở nên khó khăn hơn khi con người già đi Nghiên cứu của Lusardi và Mitchell (2011) cho thấy chỉ một nửa số người Mỹ trên 50 tuổi có thể trả lời đúng hai câu hỏi về lãi suất kép và lạm phát, và chỉ một phần ba có thể trả lời đúng các câu hỏi liên quan đến rủi ro và đa dạng hóa Các nghiên cứu tương tự ở nhiều quốc gia phát triển khác như Đức, Hà Lan, và Nhật Bản cũng cho thấy kiến thức tài chính của người lớn tuổi thường thấp hơn so với nhóm trẻ hơn Điều này rất quan trọng vì người lớn tuổi thường có nhiều tài sản để quản lý Nghiên cứu trước đây cho thấy khả năng tiếp thu kiến thức tài chính có thể suy giảm theo tuổi tác Lusardi, Mitchell và Curto (2014) phát hiện rằng những người trên 75 tuổi ít hiểu các khái niệm đầu tư cơ bản và có điểm số thấp hơn trong các câu hỏi về số học Kết quả từ Van Rooij, Lusardi và Alessie (2011) cho thấy tỷ lệ người có kiến thức tài chính cao nhất ở độ tuổi 41-50 và thấp nhất ở những người từ 71 tuổi trở lên, cho thấy mối quan hệ hình chữ U ngược giữa độ tuổi và khả năng đọc viết, điều này không mong muốn vì có liên quan đến tỷ lệ sở hữu cổ phiếu và giá trị tài sản ròng.
Tổng quan về hành vi tiết kiệm của người cao tuổi
1.2.1 Khái niệm về hành vi tiết kiệm
Trong những năm gần đây, tiết kiệm đã trở thành chủ đề nghiên cứu quan trọng trong kinh tế, xã hội học và tâm lý học Các học giả đã nhấn mạnh tầm quan trọng của tiết kiệm thông qua nhiều lý thuyết khác nhau, như động cơ tiết kiệm của Keynes, giả thuyết thu nhập thường trực của Friedman, và mô hình vòng đời của Ando và Modigliani Những lý thuyết này đã giúp giải quyết nhiều nghịch lý trong mối quan hệ giữa thu nhập và tiêu dùng, và vẫn là nền tảng cho các quan điểm của nhà kinh tế về tiêu dùng và tiết kiệm ngày nay.
Tiết kiệm là việc sử dụng hợp lý các nguồn lực vật chất, thời gian và sức lao động, trong đó phần thu nhập được dành lại thay vì chi tiêu cho tiêu dùng Khái niệm này bắt nguồn từ mô hình tuần hoàn thu nhập quốc gia, với các hộ gia đình là đối tượng thực hiện tiết kiệm trong mô hình đơn giản Trong mô hình mở rộng, doanh nghiệp và chính phủ cũng tham gia thông qua lợi nhuận giữ lại và thặng dư ngân sách Tiết kiệm đóng vai trò quan trọng trong việc tài trợ cho các khoản đầu tư vật chất, giúp tăng trữ lượng vốn quốc gia và nâng cao năng lực sản xuất hàng hóa.
1.2.2 Đặc điểm hành vi tiết kiệm của người cao tuổi
Nghiên cứu về hành vi tài chính của người cao tuổi tại châu Á cho thấy họ ưu tiên tích lũy tài sản và tiết kiệm, xuất phát từ văn hóa coi trọng tiền tiết kiệm như một cách đảm bảo tài chính cho giai đoạn nghỉ hưu Người cao tuổi nhận thức rằng nguồn lực tài chính dồi dào giúp duy trì mức sống thoải mái và đáp ứng nhu cầu thiết yếu trong những năm cuối đời Trong suốt quá trình làm việc, họ thường gửi một phần thu nhập vào ngân hàng để tích lũy của cải và không dễ dàng tiêu xài Họ chú trọng vào tính thực tế và giá trị lâu dài hơn là việc mua sắm sản phẩm thương hiệu đắt tiền Ít bị ảnh hưởng bởi các khái niệm tiêu dùng bên ngoài, người cao tuổi quan tâm nhiều hơn đến sự ổn định của gia đình và cá nhân Họ tiết kiệm nhiều hơn nhờ vào lượng tài sản đã tích lũy trong suốt những năm làm việc và mức chi tiêu tương đối nhỏ.
Quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế gia tăng đã giúp người cao tuổi củng cố nguồn thu nhập ổn định như lương hưu, từ đó cải thiện khả năng tiết kiệm và quản lý tài sản Giáo dục và môi trường gia đình cũng đóng vai trò quan trọng trong tình trạng kinh tế của họ Tuy nhiên, nhiều người cao tuổi không được trang bị kiến thức tài chính đầy đủ, dẫn đến hành vi tiêu dùng thận trọng và xu hướng tiết kiệm cao Họ chú trọng vào việc tích lũy tài sản và giảm chi tiêu không cần thiết Nghiên cứu của Bernheim và cộng sự (2001) cho thấy mức tiêu thụ giảm mạnh vào thời điểm nghỉ hưu và tiếp tục giảm sau đó Tương tự, dữ liệu từ Bardasi và cộng sự (2000) chỉ ra rằng phúc lợi kinh tế trung bình giảm mạnh trong những năm trước nghỉ hưu và duy trì xu hướng này trong những năm tiếp theo.
Nghiên cứu năm 2007 chỉ ra rằng người cao tuổi phải đối mặt với khoảng cách lớn về nhận thức, giới tính và trình độ học vấn so với các nhóm khác, dẫn đến việc họ ít có khả năng tiết kiệm, sở hữu cổ phần hoặc có lương hưu tư nhân Hơn nữa, Lusardi và Mitchell (2011; 2014) nhấn mạnh rằng nhận thức tài chính là yếu tố quyết định quan trọng trong việc lập kế hoạch nghỉ hưu cho tất cả các lứa tuổi, bao gồm cả người cao tuổi có mức độ mù chữ tài chính cao.
Tổng quan về dân trí tài chính số
1.3.1 Khái niệm dân trí tài chính số
Nhận thức tài chính đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích người tiêu dùng tham gia vào thị trường tài chính và sử dụng các dịch vụ tài chính.
(Lusardi và Mitchell, 2014) Sự xuất hiện của công nghệ tài chính hay còn gọi là
Đại dịch Covid-19 đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của các sản phẩm và dịch vụ tài chính số, giúp người dùng dễ dàng truy cập và sử dụng qua các kênh kỹ thuật số Các công cụ thanh toán số như ví điện tử đã trở thành một phần thiết yếu trong giao dịch hàng ngày Trong bối cảnh hiện tại, người tiêu dùng cần nâng cao nhận thức và khả năng sử dụng dịch vụ tài chính số, đồng thời phải chịu trách nhiệm nhiều hơn về tình hình tài chính cá nhân.
Dân trí tài chính số kết hợp nhận thức tài chính và nền tảng kỹ thuật số, giúp người dùng sử dụng tài chính kỹ thuật số hiệu quả (Tony & Desai, 2020) Khái niệm này nhấn mạnh rằng kiến thức, kỹ năng, sự tự tin và năng lực là yếu tố quan trọng để người dùng có thể sử dụng các công cụ và dịch vụ tài chính số một cách an toàn và đưa ra quyết định tài chính thông minh (Liên minh tài chính toàn diện, 2021) Dân trí tài chính số là một khái niệm đa chiều, bao gồm nhận thức về tài chính, công nghệ số và các yếu tố liên quan đến khả năng truy cập và sử dụng dịch vụ tài chính số (Lyons và Kass-Hanna, 2021).
1.3.2 Đặc điểm dân trí tài chính số
Dân trí tài chính số được đánh giá qua bốn biến số chính: kiến thức về sản phẩm và dịch vụ tài chính số, kinh nghiệm sử dụng các sản phẩm và dịch vụ này, nhận thức về rủi ro liên quan, và kỹ năng quản lý các hoạt động tài chính số (P Morgan & Trinh, 2019; Prasad và cộng sự, 2018).
Kiến thức về các sản phẩm và dịch vụ tài chính số là rất quan trọng Người tiêu dùng nắm rõ tính năng và lợi ích của các dịch vụ như ngân hàng số, đầu tư trực tuyến, và ví điện tử sẽ có khả năng lựa chọn sản phẩm phù hợp nhất với nhu cầu của mình Chẳng hạn, cá nhân hiểu rõ sự khác biệt giữa tiền di động và ví điện tử sẽ dễ dàng quyết định phương thức thanh toán dựa trên hạn mức và tần suất giao dịch, cũng như nhu cầu liên kết với tài khoản ngân hàng.
Kinh nghiệm về sản phẩm và dịch vụ tài chính số ngày càng trở nên quan trọng, khi việc sử dụng thành thạo các tính năng trên nền tảng số giúp cá nhân dễ dàng giao dịch, quản lý tài chính, tiết kiệm và đầu tư Điều này phản ánh mức độ dân trí tài chính số cao Tính đến ngày 17/11/2023, cơ quan thuế đã tiếp nhận và xử lý hơn 5,79 tỷ hóa đơn điện tử, trong đó có hơn 1,66 tỷ hóa đơn có mã và 4,12 tỷ hóa đơn không mã.
Tính đến tháng 11/2023, đã có 36.391 doanh nghiệp và hộ kinh doanh đăng ký sử dụng thành công hóa đơn điện tử có mã do cơ quan thuế khởi tạo từ máy tính tiền, với tổng số 62,17 triệu hóa đơn, tương đương 3.740 tỷ đồng thuế và 88.636 tỷ đồng doanh thu Điều này chứng tỏ sự chuyển đổi mạnh mẽ trong ngành tài chính, góp phần nâng cao dân trí tài chính số, giúp khách hàng dễ dàng tiếp cận hệ sinh thái tài chính số hiện đại mà Bộ Tài chính đang xây dựng.
Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, rủi ro tài chính số ngày càng trở thành vấn đề cấp thiết, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính ngân hàng Theo báo cáo an toàn thông tin mạng Việt Nam tháng 4/2024, đã có 124.624 website giả mạo nhằm lừa đảo người dân, trong đó có nhiều trang giả mạo ngân hàng lớn như VDB, Vietcombank và MB Bank Ngân hàng Nhà nước đã cảnh báo về việc giả mạo nhân viên ngân hàng để lừa đảo khách hàng thông qua dịch vụ rút tiền từ thẻ tín dụng Do đó, mỗi cá nhân cần nâng cao nhận thức về việc bảo mật thông tin cá nhân và tài khoản ngân hàng khi sử dụng dịch vụ tài chính trực tuyến, tránh truy cập vào các trang web giả mạo và sử dụng phần mềm bảo mật Nhận thức đúng đắn về rủi ro tài chính số sẽ giúp người dùng thận trọng hơn trong việc chia sẻ thông tin và kịp thời tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp rủi ro.
Kỹ năng kiểm soát và quản lý tài chính trên môi trường số là yếu tố quan trọng nâng cao năng lực tài chính số của người dân Những kỹ năng này giúp người dùng chọn giải pháp tối ưu và khai thác tiềm năng của công cụ tài chính số để đạt mục tiêu tài chính Các kỹ năng cần thiết bao gồm lập ngân sách, quản lý chi tiêu, đặt ra mục tiêu tiết kiệm, đầu tư và quản lý danh mục đầu tư, tất cả đều thực hiện trên nền tảng số Người dùng thành thạo những kỹ năng này sẽ điều chỉnh quyết định tài chính phù hợp với thị trường và mục tiêu dài hạn, từ đó dễ dàng thích ứng với hệ sinh thái tài chính số và thúc đẩy tài chính toàn diện.
1.3.3 Dân trí tài chính số ở người cao tuổi
Khi tuổi tác tăng lên, khả năng học hỏi và tiếp thu thông tin của người cao tuổi thường giảm sút, dẫn đến khó khăn trong việc sử dụng công nghệ mới như điện thoại thông minh, máy tính và Internet.
Tình hình lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam đang ngày càng phức tạp, đặc biệt là đối với người cao tuổi, nhóm đối tượng thường bị tội phạm mạng nhắm đến Các hình thức lừa đảo như gọi điện, gửi email hay tạo trang web giả mạo khiến họ dễ bị thuyết phục, do hạn chế về công nghệ và thông tin Người cao tuổi thường có tài chính ổn định sau nhiều năm tích lũy nhưng lại thiếu khả năng nắm bắt thông tin kịp thời, dẫn đến việc dễ bị lạm dụng tài chính bởi các nhà cung cấp dịch vụ hoặc các kẻ xấu Họ có thể trở thành nạn nhân của các hình thức lừa đảo như đầu tư, bảo hiểm, hoặc mua bán sản phẩm và dịch vụ không hợp pháp.
Dân trí tài chính số đối với người cao tuổi đang trở thành một vấn đề quan trọng trong bối cảnh già hóa dân số và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ tài chính Việc nâng cao dân trí tài chính số giúp người cao tuổi sử dụng dịch vụ tài chính một cách an toàn và bảo vệ quyền lợi của họ Theo Alliance for Financial Inclusion (2021), người dùng cần có kiến thức về tài chính và công nghệ số, cùng với khả năng tiếp cận và vận hành các dịch vụ này Người cao tuổi cần nắm vững thông tin về sản phẩm và dịch vụ tài chính số, có kinh nghiệm thực hành và nhận thức rõ ràng về các rủi ro để quản lý tài chính hiệu quả trên môi trường số (Singh và cộng sự, 2021) Nâng cao dân trí tài chính số giúp họ đưa ra quyết định tài chính sáng suốt, tận dụng công cụ số để quản lý thu nhập, tiết kiệm và đầu tư hợp lý (Siedlecki và cộng sự, 2020) Điều này cũng giúp họ cảnh giác hơn với các hành vi lừa đảo và tránh sử dụng các ứng dụng không chính thống, từ đó bảo vệ quyền lợi tài chính của mình (Jiang và cộng sự, 2021).
Tác động của nhận thức tài chính đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi
Nhận thức tài chính bao gồm kiến thức, kỹ năng và thái độ cần thiết để đưa ra quyết định tài chính hiệu quả Nó đóng vai trò quan trọng trong hành vi tài chính của cá nhân, đặc biệt là trong việc tiết kiệm Việc nghiên cứu tác động của nhận thức tài chính đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi là rất cần thiết, nhất là trong bối cảnh dân số đang già hóa.
Người cao tuổi có nhận thức tài chính thường lập kế hoạch tài chính sớm và hiệu quả hơn so với những người thiếu nhận thức Nhận thức tài chính giúp họ xác định mục tiêu tiết kiệm, lập ngân sách hợp lý và quản lý chi tiêu hiệu quả Nghiên cứu của Lusardi và Mitchell (2011) chỉ ra rằng tình trạng mù chữ tài chính phổ biến ở người lớn tuổi, đặc biệt là phụ nữ, người thiểu số và những người có trình độ học vấn thấp Những người có nhận thức tài chính cao có khả năng xác định nhu cầu tiết kiệm khi nghỉ hưu tốt hơn, trong khi những người không có nhận thức thường tiết kiệm theo chu kỳ cá nhân mà không có kế hoạch cụ thể Nghiên cứu của Modigliani và Brumberg (1954) cho thấy hành vi tiết kiệm thường tăng trong giai đoạn thu nhập cao và giảm trong giai đoạn nghỉ hưu Điều này chứng tỏ rằng nếu người cao tuổi thiếu nhận thức tài chính, họ sẽ gặp khó khăn tài chính trong những năm cuối đời do không lập kế hoạch chi tiêu và tiết kiệm rõ ràng.
Người cao tuổi có nhận thức tài chính thường lập kế hoạch tiết kiệm hiệu quả hơn, như nghiên cứu của T U I Peiris (2021) đã chỉ ra Nghiên cứu này khảo sát 206 cá nhân tại Colombo, Sri Lanka, sử dụng kỹ thuật OLS ba giai đoạn để phân tích mối quan hệ giữa nhận thức tài chính và hành vi tiết kiệm Kết quả cho thấy nhận thức tài chính ảnh hưởng mạnh mẽ đến hành vi tiết kiệm, với ý định tiết kiệm đóng vai trò trung gian tích cực Tác giả kết luận rằng sự hiểu biết rõ ràng về tài chính và hệ thống của nó giúp cải thiện hành vi tiết kiệm và thúc đẩy ý định tiết kiệm Nghiên cứu của ADBI (2017) cũng khẳng định rằng nhận thức tài chính có tác động trực tiếp và có ý nghĩa đến việc lập kế hoạch nghỉ hưu và hành vi tiết kiệm của cá nhân.
Một nghiên cứu của Luc Arrondel, Majdi Debbich và Frédérique Savignac (2013) đã khảo sát nhận thức tài chính và lập kế hoạch tài chính ở Pháp thông qua khảo sát PATER, áp dụng phương pháp của Lusardi và Mitchell (2011c) Khảo sát hộ gia đình PATER, được Viện Thống kê Quốc gia Pháp (INSEE) thực hiện lần đầu vào năm 1998, đã được lặp lại bốn lần đến năm 2011 với sự hợp tác của Taylor-Nelson Sofres (TNS Sofres).
Cuộc khảo sát PATER, dựa trên mô-đun câu hỏi của Lusardi và Mitchell (2011c) cùng các câu hỏi bổ sung về văn hóa tài chính, đã thu hút sự tham gia của 3.616 hộ gia đình tại Pháp, đạt tỷ lệ phản hồi 72,3% Nghiên cứu này không chỉ tập trung vào sở thích cá nhân như mức độ chấp nhận rủi ro và lòng vị tha, mà còn xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiết kiệm, nhận thức tài chính, kỳ vọng và quan điểm chính trị Kết quả cho thấy, sự khác biệt trong nhận thức tài chính dẫn đến sự khác biệt trong xu hướng lập kế hoạch tài chính, với những người có nhận thức tài chính tốt thường có kế hoạch rõ ràng cho tương lai dài hạn.
Người cao tuổi thiếu nhận thức tài chính dễ đưa ra quyết định sai lầm khi chọn sản phẩm và dịch vụ tài chính, dẫn đến nguy cơ bị lừa gạt cao hơn so với người trẻ tuổi Một khảo sát của FINRA năm 2012 cho thấy, những người từ 65 tuổi trở lên thường là mục tiêu của những kẻ lừa đảo, với khả năng mất tiền cao hơn so với những người ở độ tuổi 40 Các hình thức gian lận tài chính nhắm vào người cao tuổi bao gồm lừa đảo qua email Nigeria, lừa đảo xổ số, lừa đảo cổ phiếu penny, cuộc gọi chào hàng, mô hình kim tự tháp, và hội thảo “bữa trưa miễn phí” Nhiều người cao tuổi đã tích lũy được tài sản đáng kể sau nhiều năm làm việc, điều này thu hút sự chú ý của kẻ lừa đảo Sự chuyển đổi từ các chương trình lương hưu sang tài khoản hưu trí cá nhân cũng khiến họ phải tự quản lý tài sản của mình, tạo cơ hội cho gian lận tài chính Do đó, người cao tuổi phải đối mặt với nhiều thách thức tài chính, bao gồm việc bảo toàn tài sản tích lũy, và nhiều người không có đủ kiến thức tài chính để đưa ra quyết định đúng đắn.
S Mitchell và Annamaria Lusardi, 2021) Vì vậy, người cao tuổi rất có khả năng trở thành nạn nhân của gian lận tài chính, lừa đảo tài chính và từ đó đưa ra những lựa chọn tài chính sai lầm nếu không có nhận thức tài chính tốt.
Tác động của dân trí tài chính số đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi
Ngoài kiến thức tài chính truyền thống, nhận thức về tài chính số cũng ảnh hưởng đáng kể đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi.
Dân trí tài chính số đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về tiết kiệm cho người cao tuổi, không chỉ mang lại lợi ích cá nhân mà còn góp phần vào tăng trưởng kinh tế quốc gia nhờ tạo nguồn cung vốn dài hạn cho đầu tư Tiết kiệm cũng là một biện pháp “phòng hộ” trong thời kỳ suy thoái kinh tế Theo OECD, già hóa dân số và tăng tuổi thọ kéo dài thời gian nghỉ hưu, nhưng nhiều người lại đánh giá thấp tuổi thọ của bản thân, dẫn đến những quyết định tiết kiệm không tối ưu Do đó, việc người cao tuổi theo dõi các thay đổi chính sách và nhận thức được tầm quan trọng của dân trí tài chính đối với tài chính cá nhân và hành vi tiết kiệm là cực kỳ cần thiết, giúp họ bảo đảm an sinh thu nhập và chi phí chăm sóc sức khỏe khi về hưu.
Dân trí tài chính số đã giúp người cao tuổi tiết kiệm hiệu quả hơn nhờ vào sự phát triển của công nghệ số, mở ra nhiều kênh tiết kiệm và đầu tư hiện đại như ví điện tử và tài khoản ngân hàng số Những người cao tuổi có hiểu biết về tài chính số dễ dàng tiếp cận và sử dụng các công cụ này, từ đó đa dạng hóa cách quản lý tài chính và tối ưu hóa khả năng tiết kiệm Ngược lại, những người có kỹ năng công nghệ hạn chế gặp khó khăn trong việc tiếp cận các công cụ tài chính hiện đại, thường phụ thuộc vào các kênh truyền thống như gửi tiết kiệm ngân hàng hoặc giữ tiền mặt, dẫn đến mức tiết kiệm thấp hơn mong muốn và khó đạt được mục tiêu tài chính.
Dân trí tài chính số đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hành vi tiết kiệm Nghiên cứu của Jhonson và cộng sự (2023) cho thấy rằng khi dân trí tài chính số của cá nhân tăng, khả năng tiết kiệm cũng gia tăng Những người có dân trí tài chính số cao sẽ quản lý tiền bạc hiệu quả hơn, từ đó cải thiện hành vi tiết kiệm Nghiên cứu khẳng định rằng dân trí tài chính số không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi tiết kiệm mà còn gián tiếp tác động đến phúc lợi tài chính, với t-value là 1.970 và p-value là 0.049 Điều này cho thấy, dân trí tài chính số càng cao thì hành vi tiết kiệm càng tốt, góp phần cải thiện tình trạng tài chính cá nhân.
Theo Bộ Thông tin và Truyền thông, tính đến tháng 6 năm 2023, người cao tuổi từ 55 tuổi trở lên chiếm gần 20% tổng số người sử dụng Internet tại Việt Nam, cho thấy họ là một nhóm người sử dụng Internet tích cực Mạng xã hội đã trở thành không gian mới cho người cao tuổi, nhưng cũng kéo theo nhiều rủi ro như lừa đảo trực tuyến và rò rỉ thông tin cá nhân, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính ngân hàng Để giảm thiểu những rủi ro này, dân trí tài chính số là một giải pháp hiệu quả, giúp người cao tuổi an tâm hơn khi sử dụng các công cụ tài chính số và thúc đẩy hành vi tiết kiệm.
Dân trí tài chính số đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hành vi tiết kiệm của người cao tuổi Để đạt được hiệu quả tối đa, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, tổ chức tài chính, gia đình và cộng đồng Khi người cao tuổi được trang bị kiến thức và kỹ năng về tài chính số, họ sẽ có khả năng tận dụng lợi ích của công nghệ số trong quản lý tài chính cá nhân và tiết kiệm.
Chương 1 đã nêu lên được một cách hệ thống và tổng quan các yếu tố như nhận thức tài chính, dân trí tài chính số và hành vi tiết kiệm của người cao tuổi Thông qua các bài nghiên cứu và thực trạng hiện nay, đã cho thấy rằng các yếu tố như nhận thức tài chính và dân trí tài chính số có một tác động cần phải bàn rõ đối với hành vi tiết kiệm của người cao tuổi Đó là lý do mà thông qua các tổng quan này, chương 1 cũng sẽ đi sâu vào việc phân tích và làm rõ để cho thấy rằng ngoài nhận thức tài chính truyền thống, dân trí tài chính số cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc tác động đến hành vi tiết kiệm của người cao tuổi Đây cũng chính là mục tiêu mà bài nghiên cứu này hướng đến.
Chương tiếp theo sẽ đi vào phương pháp nghiên cứu để làm rõ vấn đề nội dung của bài nghiên cứu.
