Báo cáo Đề tài người phụ nữ xưa qua thơ của hồ xuân hương

Xuân Hương còn được mệnh danh là “nhà thơ của phụ nữ”, bởi thơ bà là tiếng nói tâm tình của người phụ nữ - những người phụ nữ rất đỗi bình thường trong xã hội cũ phải gánh chịu biết bao

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÌNH ĐỊNH

TRƯỜNG THPT TRƯNG VƯƠNG

Bài Báo Cáo

Đề tài

NGƯỜI PHỤ NỮ XƯA QUA THƠ

CỦA HỒ XUÂN HƯƠNG

MÔN: NGỮ VĂN

HỌ VÀ TÊN: NGUYỄN DƯƠNG HIẾU NGÂN

LỚP:12A3

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU………1

I1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI……… …….1

I2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU……… ….1

I3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……….……2

I4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU……….………2

II NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT……….… 2

II1TIỂU SỬ HỒ XUÂN HƯƠNG……….…………3

II2 CÁC BÀI THƠ TIÊU BIỂU……….…… 3

II3 PHONG CÁCH THƠ……… 4

II4 NGHIÊN CỨU TÁC PHẨM……….4

II5 HÌNH ẢNH NGƯỜI PHỤ NỮ ……… ……… 6

II6 VẺ ĐẸP CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ……… ……10

III KẾT LUẬN………14

I MỞ ĐẦU

I1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Hồ Xuân Hương –một nữ thi sĩ tài năng và độc đáo trong văn học Việt Nam, từng được thi sĩ Xuân Diệu tôn vinh là “bà chúa thơ Nôm” Thơ của Xuân Hương đã làm cho đời sống văn học trở nên sôi nổi, với hàng trăm bài viết, hàng trăm ý kiến khác nhau về thơ bà Đặc biệt là mảng thơ Nôm, có nhiều ý kiến cho rằng thơ bà mang yếu tố dâm và tục, nhưng thời gian trôi qua, dần dần mọi người hiểu và càng thêm trân trọng tài năng cũng như phẩm chất con người nữ sĩ hơn Tên tuổi của Xuân Hương hiện nay được đặt cạnh đại thi hào Nguyễn Du và Nguyễn Trãi, qua

đó cũng chứng minh rằng nữ sĩ Hồ Xuân Hương có vị trí đặc biệt trong làng văn học nói riêng và trong lòng mọi người dân Việt Nam nói chung Xuân Hương còn được mệnh danh là “nhà thơ của phụ nữ”, bởi thơ bà là tiếng nói tâm tình của người phụ nữ - những người phụ nữ rất đỗi bình thường trong xã hội cũ phải gánh chịu biết bao thiệt thòi, bất hạnh nhưng không ai dám lên tiếng đấu tranh Vấn đề người phụ nữ là vấn đề thời sự của văn học giai đoạn này Vấn đề người phụ nữ được đặt ra với qui mô sâu rộng và được soi sáng ở nhiều góc độ rất tinh

tế Có thể nói, Xuân Hương là nhà thơ đầu tiên trong lịch sử văn học dân tộc đã mang đến cho thơ văn tiếng nói của người phụ nữ Ngày nay, chúng ta đang sống trong một xã hội văn minh, tiến bộ hơn, người phụ nữ cũng được đề cao và coi trọng Bên cạnh đó, vẫn còn đâu đây những số phận của người phụ nữ phải chịu bất hạnh trong cuộc sống Vì vậy, thơ Xuân Hương vẫn còn vẹn nguyên giá trị và sức sống Đọc thơ Xuân Hương, chúng ta không chỉ đồng cảm, sẻ chia mà còn để chiêm nghiệm và suy ngẫm Từ đó, ta lại càng thấy trân trọng và đồng cảm cho số phận của những người phụ nữ kém may mắn

I2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:

Thông qua việc tìm hiểu nội dung và bước đầu nghiên cứu hình tượng người phụ

nữ trong thơ Xuân Hương, bài viết này cố gắng đưa ra những suy nghĩ về thơ và đời của Xuân Hương và đặc biệt là để có cái nhìn về nhìn đồng cảm với số phận người phụ nữ xưa, hi vọng đây sẽ là tài liệu bổ ích cho những ai muốn quan tâm

và tìm hiểu về Hồ Xuân Hương Ở đề tài này, cùng với những bài nghiên cứu của những người đi trước, người viết hi vọng sẽ góp thêm ý kiến nhỏ của mình để làm

nổi bật lên hình tượng phụ nữ trong thơ Xuân Hương Tuy nhiên, vì điều kiện thời gian nghiên cứu, tìm hiểu, cũng như kiến thức có hạn nên bài làm còn rất nhiều thiếu sót, kính mong thầy cô cùng các bạn góp ý để bài làm hoàn chỉnh hơn

I3 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này, chúng tôi áp dụng lý thuyết tiếp nhận để mô tả lịch sử tiếp nhận thơ Nôm truyền tụng Hồ Xuân Hương trong những chân trời chờ đợi của người đọc Qua đó, chúng ta thấy rằng mỗi người ở mỗi thời đại, mỗi giai cấp, mỗi dân tộc lại có chân trời chờ đợi riêng Việc làm sáng tỏ chân trời chờ đợi của một thế hệ độc giả- nhà phê bình sẽ góp phần dựng lại lịch sử lý luận phê bình văn học của Việt Nam Ngoài ra luận văn còn vận dụng các thao tác hỗ trợ khác như: thống kê, so sánh- đối chiếu, phân tích- đánh giá nhằm góp phần khẳng định vấn

đề dục tính là một trong những yếu tố góp phần làm nên giá trị và sức hấp dẫn của thơ Nôm truyền tụng Hồ Xuân Hương

I4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

sử dụng những bài thơ trước nay vẫn được coi là thơ nôm truyện tụng của Hồ Xuân Hươg được in trong các cuốn:"Thơ Hồ Xuân Hương" của Giáo sư Nguyễn Lộc (Nhà xuất bản Văn học,1982), "Nghĩ về thơ Hồ Xuân Hương" của nhóm biên tập

do Giáo sư Lê Trí Viễn chủ biên(Nhà xuất bản Nghĩa Bình và sở Giáo dục Nghĩa Bình xuất bản, 1987) và "Hồ Xuân Hương, thơ và đời" do Lữ Huy Nguyên chịu trách nhiệm xuất bản (Nhà xuất bản Văn học, 1996) Dĩ nhiên chúng tôi cũng chỉ

sử dụng những bài thật sự liên quan đến vấn đề mà chúng tôi đang nghiên cứu Đồng thời chúng tôi cũng sử dụng một số bài thơ chữ nôm và chữ Hán trong "Lưu hương ký" do Tốn Phong Thị đề lựa tháng 2 năm Giáp Tuất (tháng 3 năm 1814) để nhìn nhận được đầy đủ hơn Bởi nhiều cứ liệu lịch sử có được hiện nay đã khổng định " Lưu hương ký" là của Hồ Xuân Hương

II NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT

II1TIỂU SỬ HỒ XUÂN HƯƠNG

Hồ Xuân Hương, cái tên mà trong lịch sử văn học Việt Nam vẫn tỏa sáng như một ngôi sao Sinh ra tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, năm cuối thời Lê, cuộc đời của bà là một bí ẩn không thể hoàn toàn vén màn.Tại một thời kỳ đầy bão táp của lịch sử, vùng đất Nghệ An đã chứng kiến sự xuất hiện của một người con gái với tài năng thơ ca phi thường Nhưng cuộc đời của Hồ Xuân Hương lại giữ một bí mật không dễ giải mã Không có nhiều tài liệu chính thống để khẳng định năm sinh và năm mất của bà Nhưng trong lòng người Việt, tên tuổi Hồ Xuân Hương vẫn tồn tại và toả sáng như một viên ngọc quý.Bà sống chủ yếu tại kinh thành Thăng Long, nay là Hà Nội Một ngôi nhà riêng tại gần bờ Hồ Tây đã chứng kiến những bước chân của bà, và ngôi nhà này đã được đặt tên là "Cổ Nguyệt Đường." Trong cuộc sống vốn đầy những khó khăn và biến cố, Hồ Xuân Hương đã khắc sâu dấu ấn tài hoa của mình vào thơ ca, để lại những bài thơ đầy sắc sảo và đôi khi là nghịch ngợm.Mặc dù cuộc đời bà rất đa dạng và gian khổ, với hai cuộc hôn nhân đều kết thúc trong cô đơn, nhưng Hồ Xuân Hương vẫn tạo dựng mối quan hệ thân thiết với nhiều danh sĩ nổi tiếng của thời đại Bà thường xuyên rong ruổi và giao tiếp với các tài năng văn chương và tri thức, để lại dấu ấn không thể phai mờ trong văn hóa Việt Nam Hồ Xuân Hương, một vị tượng đài vĩ đại của văn học nước nhà, tiếp tục là nguồn cảm hứng vĩnh cửu cho thế hệ sau trong việc khám phá nghệ thuật và văn chương

II2 CÁC BÀI THƠ TIÊU BIỂU

BÁNH TRÔI NƯỚC

MỜI TRẦU

TỰ TÌNH I

TỰ TÌNH II

VỊNH CÁI QUẠT

II3 PHONG CÁCH THƠ

Sắc sảo và mỉa mai:Châm biếm và hài hước: Hồ Xuân Hương thường sử dụng sự châm biếm và hài hước để phản ánh những vấn đề xã hội và con người Bà không ngần ngại chỉ trích những thói hư tật xấu và quy chuẩn xã hội thông qua lối viết tinh tế và khéo léo

Ví dụ và so sánh: Bà thường dùng các hình ảnh so sánh, ẩn dụ để làm nổi bật ý tưởng và thông điệp của mình Ví dụ, trong bài thơ "Vịnh Cái Quạt," bà sử dụng hình ảnh cái quạt để nói về sự kiên định và bền bỉ của người phụ nữ, mặc dù gặp nhiều khó khăn và thử thách

II4 NGHIÊN CỨU TÁC PHẨM

Tiếp thu nếp văn hóa giao tiếp của dân tộc, nhưng đến lượt Hồ Xuân Hương mời trầu thì thật khác thường:

“Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi

Này của Xuân Hương mới quệt rồi

Có phải duyên nhau thì thắm lại,

Đừng xanh như lá, bạc như vôi.”

Âm hưởng là âm hưởng của ca dao, nhưng tinh thần mới mẻ “Quả cau nho

nhỏ” , hình họa được gợi lên từ câu ca dao quen thuộc

“Quả cau nho nhỏ

Cái vỏ vân vân

Nay anh học gần

Mai anh học xa ”

Nhưng đến “miếng trầu hôi" thì là của Xuân Hương rồi, nó nhỏ mọn, tầm thường, chứ không sang trọng như trầu vàng, không kiểu cách đài các như trầu têm cánh phượng, không chua chát như trầu cay (ba đồng một mớ trầu cay, sao anh không hỏi những ngày còn không ) Làm sao đủ bản lĩnh để đưa “miếng trầu” hôi ra mời trầu bạn tình? Có người nghĩ là Xuân Hương hạ mình, không, Xuân Hương chẳng

hạ mình, cũng chẳng nâng mình “Miếng trầu hôi” là miếng trầu của Xuân Hương với mùi hôi mà tạo hóa ban tặng Xuân Hương quái đản cứ muốn cho miếng trầu hôi ấy xộc vào mũi người ta rồi mới mời:

“Này của Xuân Hương mới quệt rồi”

Xuân Hương tự xưng tên mới bạo dạn và trẻ trung làm sao Có bao giờ nghe các nàng thôn nữ trong ca dao xung tên như vậy Xuân Hương đã đảo lộn vai trò, chứng tỏ nàng đã ý thức sâu sắc về “quyền được yêu” của phụ nữ Chính ý thức cá nhân vượt thời đại đó khiến nàng cởi mở, thành thật Mời trầu là mời thật chứ không mời lơi, mời là “quệt” vôi vào trầu, người được mời không thể từ chối được Động từ “quệt” nôm na mà hay, động từ không thể thay thế được, nó diễn

tả một khát vọng mãnh liệt của Hồ Xuân Hương về tình cảm lứa đôi

Xuân Hương mời trầu với một mong muôn tha thiết và một ý thức sáng suốt về cuộc đời bạc bẽo:

“Có phải duyên nhau thì thắm lại

Đừng xanh như lá, bạc như vôi”

Lạ là cau mà nhai với lá trầu quệt vôi thì thành màu đỏ, Xuân Hương dùng chữ thắm tha thiết hơn Tình yêu cũng vậy, có duyên với nhau thì thành một Mà tình yêu phải kêu gọi thống thiết như vậy là Xuân Hương đã dự cảm được sự thất bại rồi Với nhận thức sắc sảo, với sự nhạy bén của một tâm hồn đa cảm, Xuân Hương lên giọng trịch thượng:

“Đừng xanh như lá, bạc như vôi”

Xuân Hương mong muốn tình cảm đôi lứa quyện lại với nhau, thắm thiết, nồng nàn như trầu cau Xuân Hương muốn quan hệ lứa đôi phát triển thành tình cảm mới, thắm thiết, thủy chung, chứ không muốn lẻ loi, cô độc Thiên tài là nữ sĩ vừa nhìn thấy khả năng vận động của màu sắc, màu xanh (lá trầu), sắc trắng (của vôi) quện với nhau sẽ thành màu đỏ thắm tượng trưng cho tình duyên thắm thiết lại

vừa nhìn thấy màu sắc mà đứng riêng lẻ thì lẻ loi, lạnh lùng, cô đơn (xanh như lá); nhạt nhẽo, bạc bẽo, tàn nhẫn (bạc như vôi)

Bài thơ “Mời trầu” bộc lộ nhiều nét tính cách của Hồ Xuân Hương Mạnh bạo vượt qua lễ giáo phong kiến nghiệt ngã, Xuân Hương đảo lộn vai trò, mời trầu bạn tình, cũng có nghĩa là Xuân Hương chủ động đến với tình yêu bằng thái độ cởi mở chân thành, tha thiết Khát vọng tình yêu thì cháy bỏng, nhưng nữ sĩ vẫn đủ sáng suốt nhận ra sự bạc bẽo của tình đời Mà phần chiêm nghiệm về cuộc đời của nữ sĩ để lại ấn tượng sâu đậm trong bài thơ Cho nên, với Hồ Xuân Hương, tình yêu mãi mãi chỉ là một khát vọng

II5 HÌNH ẢNH NGƯỜI PHỤ NỮ

-Người phụ nữ với số phận nhỏ bé, bất hạnh

Thân phận của những người phụ nữ trong thơ Hồ Xuân Hương thường nhỏ bé, cuộc đời của họ long đong lận đận Họ phải sống trong một chế độ xã hội phong kiến lạc hậu, trọng nam khinh nữ, người phụ nữ không có chỗ đứng và địa vị trong

xã hội Vì vậy, những người phụ nữ có tài như Hồ Xuân Hương thường không được coi trọng, đồng thời việc làm của một người vợ thường ít được người chồng cảm thông, dù cho quanh năm lam lũ vất vả nuôi chồng nuôi con chăm sóc cho gia đình luôn được yên ấm Họ là những người phụ nữ có tài có sắc nhưng cuộc đời lận đận, số phận bi đát, bé nhỏ trong xã hội:

Thân em vừa trắng lại vừa tròn,

Bảy nổi, ba chìm với nước non

(Bánh trôi nước)

Canh khuya văng vẳng trống canh dồn

Trơ cái hồng nhan với nước non

(Tự tình II)

Trong giai đoạn này, ta cũng bắt gặp những bài thơ nói về số phận hẩm hiu của người phụ nữ Họ là những người như bà Tú trong Thươngvợ của Tú Xương kiếm sống vất vả, cơ cực, luôn phải đối diện với nỗi hiểm nguy:

Quanh năm buôn bán ở mom sông

Nuôi đủ năm con với một chồng

Và của những số kiếp nổi nênh:

Chiếc bách buồn vì phận nổi nênh

Giữa dòng ngao ngán nỗi lênh đênh

(Chiếc bách)

-Người phụ nữ với nỗi đau trong đường tình duyên

Do sống trong xã hội phong kiến - một xã hội coi thường phụ nữ và luôn bị lễ giáo trói buộc, không được hoạt động xã hội, không được học hành thi cử, chịu nhiều thiệt thòi cả ngoài xã hội cũng như trong gia đình Chính vì vậy, người phụ nữ không chỉ chịu thiệt thòi, bất hạnh trong cuộc sống mà còn đau khổ trong đường tình duyên Có lẽ phải chịu nhiều lận đận trong đường tình duyên, hai lần làm lẽ nhưng cả hai lần đều ngắn ngủi nên Hồ Xuân Hương rất hiểu và đồng cảm với phận của những người phụ nữ không may mắn trong đường tình duyên Đó là nỗi khổ của người phụ nữ làm lẽ, người phụ nữ không chồng mà chửa, người phụ nữ chết chồng…Điều đáng nói ở đây là bà dám lên tiếng tố cáo gay gắt, quyết liệt xã hội phong kiến thối nát, mục ruỗng mà không ai dám lên tiếng Hồ Xuân Hương khắc họa thân phận khổ nhục của người làm lẽ, năm thì mười họa mới được gần chồng Họ là thứ làm mướn không công và để thỏa ham muốn nhục dục của bọn nhà giàu Nhà thơ vạch trần bản chất xấu xa của chế độ đa thê phong kiến

Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng

Chém cha cái kiếp lấy chồng chung

Năm thì mười họa hay chăng chớ,

Một tháng đôi lần có cũng không,

Cố đấm ăn xôi, xôi lại hẩm

Cầm bằng làm mướn, mướn không công

(Làm lẽ)

Không chỉ cảm thông với thân phận của người làm lẽ, người phụ nữ không chồng mà chửa mà Hồ Xuân Hương còn muốn an ủi những người phụ nữ mất chồng, muốn dịu dàng với họ, để cho họ khuây khỏa nỗi đau và dìu họ trở lại với cuộc sống bình thường:

Văng vẳng tai nghe tiếng khóc chồng

Nín đi kẻo thẹn với non sông

(Dỗ người đàn bà khóc chồng)

Trong văn học phong kiến của ta hiếm có nhà thơ nào độc đáo mà nhân tình đến thế Có thể nói từ sự ý thức sâu sắc về giá trị của người phụ nữ và cảnh ngộ ngang trái của họ trong xã hội phong kiến, Hồ Xuân Hương đã trở thành một nhà thơ chống đối phong kiến quyết liệt, một con người đả kích gay gắt những kẻ đại diện cho giai cấp phong kiến thống trị cùng những gì chà đạp con người

Ở bài Tự tình II, tác giả lại viết:

Ngán nỗi xuân đi, xuân lại lại,

Mảnh tình san sẻ tí con con

Sự sống của đất trời cứ vận hành như muôn thuở vậy, còn riêng mình thì vẫn cứ bất hạnh, hẩm hiu trong số phận, trong tình duyên, tình duyên đã ít lại còn phải chia ba sẻ bảy nữa

Ðọc thơ bà, người đọc có cảm giác người phụ nữ trong thơ Xuân Hương gần như chưa một lần nhận diện được hạnh phúc

-Người phụ nữ phê phán, đả kích giai cấp phong kiến thống trị

Trong văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX, Hồ Xuân Hương là một nhà thơ nhân đạo chủ nghĩa, bởi vì thơ bà trước hết là tiếng nói tâm tình của phụ nữ Không phải người phụ nữ lầu son gác tía, chinh phụ hay cung

đầu tiên trong lịch sử văn học dân tộc đã đem đến cho thơ văn tiếng nói của những người phụ nữ ấy: những tiếng than và những tiếng thét, những tiếng căm hờn và những tiếng châm biếm sâu cay” Bởi trong xã hội lúc bấy giờ, phụ nữ là người chịu nhiều thiệt thòi nhất Họ không chỉ bị áp bức về mặt giai cấp mà trong

tư cách là người phụ nữ nói chung, họ còn bị áp bức về mặt giới tính với đạo “tam tòng” Tất nhiên, họ cũng không lặng câm mà chịu đau khổ, họ vẫn nói, vẫn kêu, vẫn đòi hỏi Nhưng nhìn chung, tiếng nói ấy chỉ là nững tiếng kêu thương thất vọng “Đại diện cho giới phụ nữ, Hồ Xuân Hương đã nói bằng thứ ngôn ngữ riêng của mình, kết hợp nhuần nhuyễn với tiếng nói của nhân dân lao động Tiếng nói

đã kích, tố cáo được nữ sĩ sử dụng thông qua công cụ cố hữu của truyền thống văn học dân tộc, cũng như phổ biến trên thế giới: tiếng cười châm biếm” Mặc dù

bị trói buộc trong những quan niệm, phong tục cổ hủ và lạc hậu nhưng trong sâu thẳm tâm hồn họ vẫn đẹp, vẫn sáng, vẫn luôn vùng lên để đòi bình quyền để muốn nói rằng: họ là nữ nhi nhưng vai trò của họ trong xã hội là rất lớn

Đến giai đoạn này, có người đã chống lại vua khi vua không ra vua nữa Riêng Hồ Xuân Hương với thân phận nữ nhi, chắc bà không có ý định chống vua,

mà chỉ mắng nhẹ mà đau vô kể:

Hồng hồng má phấn duyên vì cậy

Chúa dấu yêu vua một cái này

Nếu đối với chúa, Hồ Xuân Hương châm chích thói mê hoa, hiếu sắc thì với bọn quan thị, nữ sĩ đã giơ cao đánh thẳng vào cuộc sống trái lẽ tự nhiên của

chúng Đứng trước cái dị hợm, quái gở ấy, bà văng tục, bà chửi đổng, cười mỉa:

Đố ai biết đó vông hay chốc

Còn kẻ nào hay cuống với đầu

Hồ Xuân Hương châm biếm, đã kích từ vua đến quan, nhưng có lẽ chịu nhiều nhất là bọn “hiền nhân quân tử”, bọn mô phạm phong kiến Đối với “quân tử”, Xuân Hương không chỉ chôn chân chúng trước bức tranh thiếu nữ ngủ ngày,

mà còn bắt chúng “mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo” lên đèo Ba Dội

Bên cạnh những "hiền nhân quân tử" là đám nho sĩ dốt nát lại còn huênh hoang Xuân Hương gọi chúng là “phường lòi tói”, là “lũ ngẩn ngơ”, xưng chị và đòi dạy chúng làm thơ: