Thực hiện pháp luật phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay

Về đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu các quy định hiện hành của pháp luật PCTN ở ViệtNam; Nghiên cứu việc tổ chức thực thi các quy định của pháp luậtPCTN ở Việt Nam hiện nay dưới góc độ

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thời gian qua, việc thực hiện pháp luật PCTN đạt được nhiều kếtquả quan trọng nhưng tình hình tham nhũng, tiêu cực ngày càng tinh vi,phức tạp, gây bức xúc trong dư luận, ảnh hưởng đến niềm tin của nhândân đối với sự lãnh đạo của Đảng và sự điều hành của các cơ quan nhànước; làm xói mòn bản chất của Đảng và Nhà nước… uy hiếp, đe dọa

sự tồn vong của chế độ

Thực tế đặt ra nhiều câu hỏi: Chính sách, pháp luật về PCTN đãphù hợp và đáp ứng để phát hiện và xử lý tình hình tham nhũng đangngày càng phức tạp chưa? Việc tổ chức thực hiện các chủ trương,chính sách, pháp luật về phòng, chống tham nhũng đã nghiêm minh,tuân thủ triệt để chưa? Trong bối cả nh đó, việc nghiên cứu đề tài

“Thực hiện pháp luật phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay” là cần thiết, đáp ứng yêu cầu khách quan, cấp bách cả về

phương diện lý luận và thực tiễn

2 Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Về đối tượng nghiên cứu:

Nghiên cứu các quy định hiện hành của pháp luật PCTN ở ViệtNam; Nghiên cứu việc tổ chức thực thi các quy định của pháp luậtPCTN ở Việt Nam hiện nay dưới góc độ lý luận và lịch sử nhà nước

và pháp luật; nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về tổ chức thực hiệnpháp luật PCTN tại một số quốc gia; Nghiên cứu kinh nghiệm lịch sửcủa Việt Nam trong thực hiện pháp luật PCTN

2.2 Về phạm vi nghiên cứu của đề tài:

Luận án nghiên cứu việc thực hiện pháp luật về PCTN ở ViệtNam từ năm 2012 đến năm 2022

3 Về phương pháp nghiên cứu:

Dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biệnchứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử Hệ thống quan điểm Học thuyếtMác-Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, đường lối của Đảngcộng sản Việt Nam về Nhà nước và Pháp luật Sử dụng các phươngpháp phân tích và tổng hợp, phương pháp lịch sử và lôgíc, phươngpháp phân tích tình huống, thống kê, so sánh, khái quát hóa, hệ thốnghóa; điều tra xã hội học

4 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục tiêu nghiên cứu:

Xây dựng khung lý thuyết thực hiện pháp luật PCTN ở Việt Nam

để làm cơ sở đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật PCTN và đưa racác quan điểm, đề xuất các giải pháp thực hiện nghiêm pháp luậtPCTN

4.2 Nhiệm vụ của luận án:

Nghiên cứu tổng quan tình hình nghiên cứu về PCTN và tổ chứcthực hiện pháp luật về PCTN trên thế giới và Việt Nam; cơ sở lý luận

và kinh nghiệm quốc tế liên quan đến thực hiện pháp luật về PCTN;thực trạng pháp luật và thực hiện pháp luật về PCTN ở Việt Namhiện nay; đề xuất quan điểm, giải pháp góp phần nâng cao hiệu quảthực hiện pháp luật PCTN ở Việt Nam trong thời gian tới

5 Những đóng góp mới về khoa học của luận án

Hệ thống, làm rõ hơn những cơ sở lý luận thực hiện pháp luật vềPCTN ở Việt Nam; phân tích làm rõ hơn khái niệm, hình thức, chủthể, nội dung và đặc trưng của thực hiện pháp luật về PCTN; Phântích có hệ thống và toàn diện quy định PCTN hiện hành, đánh giá, chỉ

ra các bất cập, hạn chế đặt trong bối cảnh, điều kiện Việt Nam hiệnnay Phân tích toàn diện, có hệ thống việc thực hiện các quy định củapháp luật PCTN của Việt Nam và chỉ ra những thành tựu và các bấtcập, hạn chế, nguyên nhân của những thành tựu, bất cập, hạn chế đó

và rút ra các kinh nghiệm, đưa ra các quan điểm, giải pháp thực hiệnpháp luật PCTN; Phân tích những đặc thù của thực hiện pháp luậtPCTN so với các lĩnh vực khác, trong đó nhấn mạnh đến vai trò của

cá nhân, cơ quan nhà nước có thẩm quyền và yêu cầu, biện pháp đểbuộc cá nhân, cơ quan nhà nước phải thực hiện pháp luật Chỉ ra đặcthù về văn hóa, tư duy của người Việt Nam có ảnh hưởng đến thựchiện pháp luật PCTN và nghiên cứu những thiết chế, công cụ mới nổi

có thể giúp thực hiện tốt pháp luật PCTN: Mạng xã hội, công nghệ,quản trị thông minh, hội nhập quốc tế; Trên cơ sơ các nghị quyêt, chỉthị, quy định của Đảng, Nhà nước và tinh thần chỉ đạo của Đồng chíTổng Bí thư, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về PCTN, TC và căn

cứ vào tình hình, yêu cầu thực tiển, tác giả đã hệ thống các quanđiểm, đề xuất các giải pháp thực hiện có hiệu quả pháp luật PCTN ởViệt Nam trong thời gian tới

6 Ý nghĩa khoa học của luận án

Góp phần làm sáng tỏ phương diện lý luận, làm cơ sở cho việctục hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật vềPCTN ở Việt Nam Giúp cho cơ quan có thẩm quyền tham khảo, vận

dụng những kết quả nghiên cứu của luận án cho việc triển khai thựchiện có hiệu quả các quy định của pháp luật về PCTN ở Việt Nam.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

1 Các công trình nghiên cứu trong nước liên quan đến PCTN và thực hiện pháp luật về PCTN

1.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến PCTN

Có khoảng gần 30 công trình nổi bật nghiên cứu liên quan đến

PCTN, điển hình là sách “Tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác nội chính và PCTN” của Ban Nội chính Trung ương, Nxb Chính trị Quốc gia (2015); “Các lý thuyết, mô hình, cách tiếp cận về quản trị nhà nước và PCTN” của nhóm tác giả Nguyễn Thị Quế Anh, Vũ Công Giao và Nguyễn Hoàng Anh, Nxb Hồng Đức (2018); "Nhận diện tham nhũng và các giải pháp phòng chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay" của tác giả Phan Xuân Sơn, Phạm Thế Lực (Đồng chủ biên) do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản (2012); sách “Quyết tâm ngăn chặn và đẩy lùi tham nhũng” của Nguyễn Phú Trọng, Nxb

CTQGST (2019)

1.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến thực hiện pháp luật về PCTN

Có khoảng hơn 20 công trình nổi bật nghiên cứu liên quan đến

thực hiện pháp luật về PCTN, điển hình là - Sách "Thực hiện và áp dụng pháp luật ở Việt Nam" của Nguyễn Minh Đoan, NXB Chính trị quốc gia- Hà Nội (2010); sách "Thực hiện pháp luật và văn hóa pháp

lý trong đời sống xã hội", NXB Hồng Đức; sách "Áp dụng pháp luật ở Việt Nam hiện nay- Một số vấn đề lý luận và thực tiễn" của tập thể tác

giả Nguyễn Thị Hồi, Nguyễn Thị Vân Anh, Nguyễn Hồng Bắc công

bố (2009); - Sách “Phòng, chống tham nhũng trong hoạt động công

vụ ở Việt Nam - Lý luận và thực tiễn” của Nguyễn Quốc Sửu, Nhà xuất bản CTQG năm 2013; đề tài khoa học cấp Bộ “Công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị theo quy định của Luật PCTN – Thực trạng và giải pháp” do Phạm Trọng Đạt làm chủ

nhiệm đề tài (2011)

2 Các công trình nghiên cứu nước ngoài liên quan đến PCTN và thực hiện pháp luật về PCTN

2.1 Các công trình nghiên cứu liên quan đến PCTN

Có 21 công trình nghiên cứu nước ngoài nổi bật liên quan đến

PCTN, điển hình là bài viết “Corruption, integrity and law enforcement”(Tham nhũng, sự ngay thẳng và cưỡng chế của pháp

luật) của tác giả Fijnaut được công bố trong ấn phẩm của C.J.C.F.Fijnaut, & L Huberts (Eds.), năm 2001; sách “Hướng dẫn về phòng, chống tham nhũng” của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) (2014); sách: "Controlling corruption in Asia and the Parcific" (Kiểm soát tham nhũng ở khu vực Châu Á -Thái Bình Dương) của Asia Development Bank/Ngân hàng phát triển Châu Á

2.2 Các công trình nghiên cứu liên quan đến thực hiện pháp luật PCTN

Luận án đã khái lược 13 công trình nghiên cứu nước ngoài nổibật nghiên cứu liên quan đến thực hiện pháp luật về PCTN, điển hình

là tác phẩm “Fighting Corruption in Asia: Causes, Effects and Remedies, World Scientific Publishing Company” (2003) của John Kidd, Frank - Jurgen Richter Bài viết “Public Corruption” (Tham nhũng trong lĩnh vực công) do Brian Whittaker và Jordan Hicks tập

hợp trong 45 Am Crim L Rev 825 2008 và được Ashley Kircherđăng trên tạp chí American Law Review và trang cơ sở dữ liệu

Heinonline (2008); sách “The Quest for Good Governance How Societies Develop Control of Corruption” (Nhiệm vụ quản trị tốt Làm thế nào xã hội phát triển kiểm soát tham nhũng) (2015) của tác

giả Alona Mungiu-Pippidi

3 Đánh giá chung về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu

3.1 Các vấn đề liên quan đến đề tài đã được các công trình nghiên cứu thống nhất, làm rõ:

(1) Các công trình đã có sự thống nhất khá cao về quan niệm,đặc trưng, bản chất, nguyên nhân, điều kiện phát sinh, tồn tại, pháttriển…của tham nhũng nói chung và tham nhũng ở Việt Nam nóiriêng; (2) Một số công trình đã đề cập đến các nghiên cứu về lýthuyết, mô hình PCTN, trong đó lý thuyết về ràng buộc và kiểm soátquyền lực, lý thuyết về phân quyền, các mô hình PCTN như nghịviện, cơ quan chuyên trách, đa cơ quan; (3) Một số nội dung phápluật, nguồn pháp luật về PCTN; pháp luật quốc tế PCTN; các chínhsách PCTN và lịch sử phát triển pháp luật PCTN đã có điểm giaothoa, kế thừa và học hỏi lẫn nhau trong các quy định, chính sáchPCTN của Việt Nam hay quốc tế; (4) Các công trình nghiên cứuthống nhất rằng, PCTN liên quan đến rất nhiều yếu tố: Quyết tâm của

hệ thống chính trị; xây dựng và hoàn thiện thể chế, chính sách vềPCTN; các nguồn lực đầy đủ và tập trung; (5) Đã có sự thống nhất

trong quan điểm của nhiều tác giả về hạn chế, vướng mắc trong hệthống pháp luật PCTN tại Việt Nam; (6) Một số công trình nghiêncứu cũng đề cập đến một số yếu tố tác động đến việc thực hiện phápluật nói chung và pháp luật PCTN nói riêng trong bối cảnh Việt Namđang có nhiều thay đổi về tình hình kinh tế, xã hội.

3.2 Các vấn đề liên quan đến đề tài Luận án chưa được các công trình nghiên cứu thống nhất, làm rõ

- Một là, việc áp dụng các lý thuyết, mô hình PCTN nào trên cơ

sở cân nhắc các điều kiện chính trị, pháp luật, xã hội, văn hóa ở Việt

Nam cho phù hợp hiện đang là câu hỏi còn bỏ ngỏ; Hai là, nội dung

nghiên cứu về pháp luật, đặc điểm, nguồn pháp luật về PCTN tại Việt

Nam hiện còn tản mát, rời rạc, chưa đầy đủ và nhất quán; Ba là, các

nghiên cứu về thực hiện pháp luật về PCTN như: hình thức, nội dung,chủ thể, các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật PCTN tạiViệt Nam chưa được phân tích một cách thấu đáo trong bối cảnh hiện

nay; Bốn là, nội dung đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật về

PCTN ở Việt Nam hiện nay chưa được đề cập một cách đầy đủ, toàndiện do cách tiếp cận và những hạn chế về phạm vi nghiên cứu củacác công trình nghiên cứu này

Bằng việc nghiên cứu vấn đề liên quan đến Luận án chưa được

các công trình nghiên cứu thống nhất, làm rõ, tác giả đã xác định các

câu hỏi nghiên cứu của Luận án để nghiên cứu, làm rõ

3.3 Về giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

- Công tác phòng, chông tham nhũng ở Việt Nam hiện nay dùđạt được nhiều thành tựu đáng tự hào, nhưng kết quả vẫn chưa đượcnhư mong muốn, chưa có tính bền vững và nhất quán Điều này liênquan đến việc tổ chức thực hiện pháp luật về PCTN ở nước ta hiệnnay chưa thực sự hiệu quả, chưa đáp ứng được yêu cầu và chưa phùhợp với điều kiện, bối cảnh đặc thù của Việt Nam cũng như bối cảnh,điều kiện của xã hội hiện đại…

- Thực hiện pháp luật PCTN trong điều kiện Việt Nam hiện naydựa trên cơ sở lý luận và kinh nghiệm lịch sử nào? Những yếu tố nàotác động đến việc thực hiện pháp luật PCTN ở Việt Nam hiện nay,trong đó những yếu tố nào là những yếu tố đặc thù của Việt Nam?Thực trạng thực hiện pháp luật PCTN ở Việt Nam đang như thếnào?

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THỰC HIỆN PHÁP

LUẬT PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT NAM 1.1 Một số vấn đề lý luận về tham nhũng, phòng, chống tham nhũng và pháp luật về phòng, chống tham nhũng

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm, phân loại tham nhũng và PCTN

- Khái niệm: Tham nhũng là hành vi của những người có chức

vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi PCTN làtổng thể những biện pháp nhằm phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý cáchành vi tham nhũng, nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp của Nhà nước,các tổ chức và của công dân

- Đặc điểm của tham nhũng: Tham nhũng được nhận biết qua ba

(03) dấu hiệu đặc trưng: Tham nhũng được thực hiện bởi người cóchức vụ, quyền hạn; người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng, lạmdụng chức vụ, quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đượcgiao và người thực hiện hành vi tham nhũng có mục đích, động cơ vụlợi Luật PCTN năm 2018 quy định cụ thể về 12 hành vi tham nhũngtrong khu vực nhà nước và 03 hành vi tham nhũng trong khu vựcngoài nhà nước

- Phân loại tham nhũng: Căn cứ vào chủ thể và mức độ của

tham nhũng, có tham nhũng lớn và tham nhũng nhỏ Căn cứ vào lĩnhvực xảy ra tham nhũng, có tham nhũng chính sách, tham nhũng hànhchính, tham nhũng kinh tế, tham nhũng chính trị Ngoài ra, có thamnhũng công với tham nhũng tư; tham nhũng cá nhân với tham nhũngtập thể; tham nhũng xuyên quốc gia với tham nhũng trong nội bộ quốcgia; tham nhũng trực tiếp với tham nhũng gián tiếp…

1.1.2 Khái niệm, nội dung, nguồn của pháp luật phòng, chống tham nhũng

1.1.2.1 Khái niệm pháp luật phòng, chống tham nhũng

Pháp luật về PCTN là hệ thống các quy tắc do nhà nước banhành hoặc thừa nhận để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trongquá trình phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng vàhành vi khác vi phạm pháp luật về PCTN nhằm bảo vệ lợi ích hợppháp của Nhà nước, các tổ chức và của công dân, góp phần vào việcgiữ ổn định và phát triển của toàn xã hội

1.1.2.2 Nội dung pháp luật phòng, chống tham nhũng

Nội dung pháp luật về PCTN bao gồm toàn bộ các quy phạm

pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trìnhPCTN Do đó, pháp luật về PCTN bao gồm quy định về phòng ngừa,

phát hiện và xử lý tham nhũng: Thứ nhất, nội dung pháp luật về

phòng ngừa tham nhũng gồm: quy định về tuyển dụng cán bộ, côngchức; về công khai, minh bạch trong hoạt động của các tổ chức, cơquan, đơn vị; về xây dựng và thực hiện các chế độ, định mức, tiêuchuẩn; về xây dựng và thực hiện bộ quy tắc ứng xử, quy tắc đạo đứcnghề nghiệp trong hoạt động công vụ; về việc chuyển đổi vị trí côngtác; về minh bạch tài sản, thu nhập của cán bộ, công chức; về cải cáchhành chính, ứng dụng khoa học, công nghệ trong quản lý và thanh

toán không dùng tiền mặt nhằm phòng ngừa tham nhũng ; Thứ hai,

pháp luật về phát hiện tham nhũng quy định thông qua các hoạt độngchủ yếu là kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, điều tra, kiểm sát,

xét xử; Thứ ba, pháp luật về xử lý tham nhũng thường quy định các

nguyên tắc, biện pháp, chế tài, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ áp dụngđối với các cá nhân, tổ chức vi phạm các quy định về PCTN và xử lýtài sản tham nhũng

2.1.2.3 Nguồn của pháp luật PCTN:

Nguồn của pháp luật PCTN rất đa dạng, có thể bao gồm tậpquán pháp, tiền lệ pháp, VBQPPL, án lệ

1.2 Khái niệm, chủ thể, nội dung, hình thức của thực hiện pháp luật phòng, chống tham nhũng

1.2.1 Khái niệm thực hiện pháp luật phòng, chống tham nhũng

Thực hiện pháp luật về PCTN là hành vi của cá nhân, tổ chứcphù hợp với quy định của pháp luật về PCTN

1.2.2 Chủ thể thực hiện pháp luật phòng, chống tham nhũng

Chủ thể thực hiện pháp luật về PCTN là cá nhân, tổ chức cóquyền và nghĩa vụ pháp lý theo quy định thực hiện các hành vi hợppháp, có mục đích nhằm hiện thực hóa các quy định pháp luật vềPCTN trên thực tế

Theo Luật PCTN và thực tiển thực hiện pháp luật PCTN ở ViệtNam nhiện nay thì chủ thể thực hiện pháp luật PCTN bao gồm: (1)Chủ thể lãnh đạo, chỉ đạo (Ban chỉ đạo TW về PCTN, TC; an chỉ đạoPCTN, TC tỉnh, thành phố); (2) Chủ thể có chức năng PCTN (Ủy banKiểm tra Đảng các cấp, Ban Nội chính Trung ương, Ban Nội chínhcác tỉnh ủy, thành ủy và các cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhànước “Thanh tra Nhà nước; Kiểm toán nhà nước; Bộ Công an, BộQuốc phòng; Viện kiểm sát nhân dân; Tòa án nhân dân Doanh

nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước; Công dân; Người đứng đầu

cơ quan, tổ chức, đơn vị; Cán bộ, công chức, viên chức; Cơ quan báochí, truyền thông; Tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổchức khác)

1.2.3 Nội dung thực hiện pháp luật phòng, chống tham nhũng

Nội dung thực hiện pháp luật PCTN là phạm trù chỉ tổng hợp tất

cả những mặt, những yếu tố, những quá trình thực hiện những hành

vi hợp pháp, có mục đích của các chủ thể pháp luật nhằm hiện thựchóa các quy định pháp luật về PCTN trên thực tế

(1) Đối với các chủ thể có chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn PCTN (2) Đối với các chủ thể khác có vai trò hỗ trợ công tác PCTN: (3) Đối với các chủ thể có khả năng, nguy cơ tham nhũng:

1.2.4 Hình thức thực hiện pháp luật phòng, chống tham nhũng

Thực hiện pháp luật PCTN thể hiện dưới bốn hình thức: Tuânthủ pháp luật PCTN; Chấp hành pháp luật PCTN; Sử dụng pháp luậtPCTN và Áp dụng pháp luật PCTN

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện pháp luật PCTN

1.3.1 Chính sách, pháp luật về phòng, chống tham nhũng

Chính sách, pháp luật ảnh hưởng đến hoạt động thực hiện PCTN

như sau: Thứ nhất, hệ thống pháp luật PCTN được ban hành mang

tính hệ thống, toàn diện, phù hợp thực tiễn và mang tính khả thi làđiều kiện tiên quyết để hoạt động thực hiện pháp luật PCTN có hiệu

lực, hiệu quả cao; Thứ hai, các quy định về phòng ngừa tham nhũng

được quy định một cách đồng bộ, chặt chẽ sẽ tạo điều kiện tuân thủ

pháp luật, giảm khả năng vi phạm pháp luật PCTN; Thứ ba, các quy

định pháp luật về xử lý hành vi tham nhũng là một công cụ pháp lýsắc bén để chống tham nhũng có hiệu quả

1.3.2 Yếu tố chính trị và vai trò của Đảng cầm quyền

Ý chí và sự quyết tâm của đảng cầm quyền quyết định đến sựthành bại của công cuộc đấu tranh PCTN Có thể nhìn nhận yếu tố

chính trị ở đây trên mấy khía cạnh sau đây: Một là, nhận thức chính

trị về chủ trương, đường lối, quan điểm của Đảng và chính sách,

pháp luật của Nhà nước về cuộc đấu tranh PCTN; Hai là, quyết tâm

chính trị của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền, coi đấutranh PCTN là trách nhiệm, sứ mệnh quan trọng của mình trước

Đảng, trước nhân dân; Ba là, hành động chính trị, thực hiện pháp luật

PCTN thể hiện trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và công dân đối với

công tác thực hiện pháp luật PCTN.

1.3.3 Yếu tố kinh tế

Lĩnh vực kinh tế là nơi mà khả năng tham nhũng dễ nảy sinhnhất, vì vậy, các quy định pháp luật về quản lý kinh tế là yếu tố ảnhhưởng rất lớn đến hoạt động thực hiện pháp luật PCTN Ngoài ra,nếu nhà nước quan tâm đến lợi ích của những người tham gia PCTNthì sẽ khuyến khích, động viên họ sẵn sàng cùng với các cơ quanchức năng vạch mặt và trừng trị các hành vi tham nhũng

1.3.4 Yếu tố văn hóa và văn hóa pháp luật

Văn hóa pháp luật của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức sẽ ảnhhưởng lớn đến quá trình thực thi công vụ Hiện nay, với sự phát triểnkhông ngừng của yếu tố văn hóa, cách nghĩ và tầm nhìn của người ViệtNam được cải thiện, đặc biệt là tư duy pháp lý Người ta ý thức hơn vềdân chủ, về trách nhiệm công dân cũng như quyền lợi của họ, dám đấutranh cho lợi ích chính đáng và các hiện tượng tiêu cực

1.3.5 Yếu tố hội nhập quốc tế

Hội nhập quốc tế sẽ là một áp lực đòi hỏi Việt Nam phải cónhiều nỗ lực hơn trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạmnày Mặc khác, hội nhập quốc tế sẽ dẫn tới tình trạng tham nhũngngày càng tinh vi, phức tạp hơn bởi có yếu tố nước ngoài trong cáchành vi tham nhũng, cũng như các hành vi tham nhũng trên thế giới

sẽ vào Việt Nam

1.3.6 Áp lực đến từ dư luận, sự kỳ vọng, mong đợi của xã hội

Dư luận xã hội giúp tuyên truyền, phổ biến đường lối, quanđiểm, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước về đấu tranh PCTN;động viên, khuyến khích, ủng hộ công cuộc PCTN, tạo áp lực chocác cơ quan chức năng trong PCTN và thúc đẩy người dân thực hànhliêm, chính, phê phán hiện tượng tham nhũng và giúp phát hiện, nêugương người tốt, việc tốt, nhân tố mới trong đấu tranh PCTN

1.3.7 Yếu tố công nghệ và mạng internet

Cách mạng Công nghiệp 4.0 đã và đang tạo ra những ưu điểmvượt trội giúp thực hiện pháp luật PCTN hiệu quả hơn so với phươngpháp truyền thống Giúp người dân phản ánh, kiến nghị, tố cáo thamnhũng trực tuyến mọi lúc, mọi nơi thông qua điện thoại thông minh;loại bỏ yếu tố con người khỏi tương tác hành chính, giảm khả năngtiếp xúc hơn với nguồn tham nhũng, hạn chế khả năng tham nhũng;

tự động phát hiện ra kê khai tài sản, thu nhập không trung thực…

1.4 Vai trò, ý nghĩa của thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng

Pháp luật là công cụ hữu hiệu nhất để nhà nước quản lý xã hội,giữ vai trò quyết định đối với công tác đấu tranh phòng, chống thamnhũng hiện nay Tuy nhiên, chỉ xây dựng được hệ thống quy địnhpháp luật thì chưa đủ, vấn đề quan trọng là làm sao để các quy địnhcủa pháp luật đi vào cuộc sống Chính vì vậy, thực hiện pháp luậtphòng, chống tham nhũng là giai đoạn có vai trò, ý nghĩa hết sứcquan trọng trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng ởnước ta hiện nay

1.5 Kinh nghiệm của đất nước và của một số quốc gia trong thực hiện pháp luật về PCTN và một số giá trị tham khảo đối với Việt Nam

1.5.1 Kinh nghiệm của của đất nước và của một số quốc gia

1.5.1.1 Kinh nghiệm của đất nước

Trong thời kỳ phong kiến, các triều đại phong kiến Việt Nam áp

dụng những biện pháp xử lý nghiêm khắc, kiên quyết, nghiêm minhđối với các quan lại có hành vi tham nhũng, kể cả hoàng thân quốcthích Quan lại “thu quá số thuế quy định sẽ bị ghép vào tội ăn trộm”;

“trộm lúa của dân sẽ bị đánh 100 trượng Quân lính lấy của cải củadân sẽ bị đánh 100 trượng và thích 30 chữ Người có hành vi thamnhũng nhẹ thì cách chức, bãi chức; nặng hơn thì xử lưu (lưu đày đi xa),

xử đồ (bắt làm các công việc khổ sai), thậm chí là xử tử (chém)

Từ năm 1945 đến năm 1986, chủ tịch Hồ Chí Minh đã ban hành

một loạt sắc lệnh về chống tham ô, lãng phí Người cũng là ngườiđầu tiên ký lệnh y án tử hình một phần tử tham nhũng được xét xửđầu tiên trong lịch sử Nhà nước mới đó là Đại tá quân nhu Trần Dụ

Châu Từ sau Đổi mới, việc thực hiện pháp luật về PCTN còn mang

tính đơn lẻ nên hiệu quả thi hành còn hạn chế Từ sau năm 1998, trên

cơ sở Pháp lệnh chống tham nhũng và Bộ luật hình sự năm 1999, trong

đó quy định nhóm 7 tội danh về tham nhũng, các Bộ, ngành, địaphương đã có nhiều cố gắng trong việc áp dụng các biện pháp phòngngừa, phát hiện và xử lý tham nhũng, thu hồi một số lượng lớn tiền, tàisản cho nhà nước và nhân dân

1.5.1.2 Kinh nghiệm của một số quốc gia

- Kinh nghiệm về xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của các cơ quan có chức năng phòng, chống tham nhũng: Thế giới có 4

mô hình cơ quan chống tham nhũng gồm: (1) Mô hình phổ quát hay

mô hình cơ quan/ ủy ban độc lập và chuyên trách chống tham nhũng

(2) Mô hình cơ quan điều tra, trong đó cơ quan chống tham nhũngtồn tại dưới hình thức một cơ quan điều tra ở cấp trung ương (3) Môhình cơ quan thuộc nghị viện (4) Mô hình đa cơ quan chống thamnhũng.

- Kinh nghiệm về thực hiện các chính sách, pháp luật về phòng

ngừa tham nhũng: Nhiều quốc gia (Georgia, Romania, Hàn Quốc, Ai

Cập) đã thực hiện các biện pháp công khai trong quá trình tuyển dụngcán bộ, công chức; thực hiện việc đánh giá những vị trí việc làm dễ

có nguy cơ xảy ra tham nhũng Ủy ban quốc gia về đạo đức công vụNhật Bản tổ chức Tuần đạo đức công vụ quốc gia Nhiều quốc giachú trọng quy định về kê khai tài sản, thu nhập và đưa ra các chế tàinghiêm khắc nếu vi phạm

- Kinh nghiệm về phát hiện, xử lý tham nhũng: Một số nước giao

cho cơ quan chuyên trách nhiều thẩm quyền rất mạnh và áp dụng rấttriệt để Ở Trung Quốc, Ủy ban Giám sát có quyền điều tra, thu thậpchứng cứ; thẩm vấn, yêu cầu trình bày, cung cấp thông tin, lấy lời khai;lưu giữ người bị điều tra trong trường hợp liên quan đến vụ án quantrọng, phức tạp; có khả năng chạy trốn, tự sát; đóng băng tài sản; khámxét thân thể, nơi ở của người bị điều tra

- Kinh nghiệm về thu hồi tài sản tham nhũng: Nhiều phương

thức thu hồi tài sản được áp dụng trên thế giới: thu hồi tài sản trênbản án hình sự, tịch thu không dựa trên bản án hình sự; thông quaphán quyết hành chính; thông qua kiện dân sự; đánh thuế thu nhập vàotài sản không giải trình được nguồn gốc hợp pháp

Kết luận chương 1

Việc nghiên cứu cơ sở lý luận thực hiện pháp luật về PCTN làrất quan trọng, là tiền đề quan trọng để đánh giá đầy đủ, đúng đắnthực trạng pháp luật và thực trạng thực hiện pháp luật về PCTN ởViệt Nam trong thời gian qua Luận án đã chỉ ra nhiều khái niệmquan trọng: Tham nhũng; PCTN; pháp luật về PCTN; thực hiện phápluật về PCTN Đặc biệt, làm rõ nhiều yếu tố ảnh hưởng đến thựchiện pháp luật về PCTN, nhưng các yếu tố ảnh hưởng lớn nhất là:Chính sách, pháp luật về PCTN; chế độ chính trị và vai trò của đảngcầm quyền; ý thức pháp luật của các chủ thể thực hiện pháp luật vềPCTN; yếu tố thuộc về các thể chế xã hội khác (đạo đức, tập quán,truyền thống văn hóa…), dư luận xã hội và hợp tác quốc tế về PCTN

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG Ở VIỆT

NAM

VÀ NGUYÊN NHÂN 2.1 Thực trạng pháp luật phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam

2.1.1 Các quy định của pháp luật PCTN ở Việt Nam hiện nay

Từ năm 2012 đến năm 2022, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ

đã ban hành 2.989 nghị định, quyết định, chỉ thị, quy định; các bộ,ngành, địa phương đã ban hành gần 100.000 văn bản cụ thể hóa triểnkhai thực hiện chủ trương, quy định của Đảng, pháp luật của Nhà

nước về PCTN… Đối với Án lệ và hướng dẫn áp dụng pháp luật về PCTN tại Việt Nam, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao

mới chỉ thông qua một án lệ duy nhất (Án lệ số 19/2018/AL ngày17/10/2018 về xác định giá trị tài sản bị chiếm đoạt trong tội “Tham

ô tài sản”) và ban hành nghị quyết (Nghị quyết số HĐTP ngày 30/12/2020 hướng dẫn áp dụng một số quy định củaBLHS sự trong xét xử tội phạm tham nhũng và tội phạm khác vềchức vụ)

03/2020/NQ-2.1.2 Đánh giá những ưu điểm, hạn chế của pháp luật PCTN

ở Việt Nam

- Về ưu điểm: Pháp luật PCTN ở Việt Nam đã mở rộng phạm vi

điều chỉnh của Luật ra khu vực ngoài nhà nước, nội luật hóa nhiềuđiều khoản quan trọng, phù hợp với yêu cầu của Công ước Liên hợpquốc về Chống tham nhũng; cơ bản thể chế hóa kịp thời, toàn diện,đầy đủ và đúng đắn nhiều chủ trương, quan điểm của Đảng về PCTN

Đã xây dựng một cơ chế phòng ngừa tham nhũng khá toàn diện vàsâu rộng, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho việc phát hiện và xử lý kịpthời các hành vi tham nhũng để “không dám tham nhũng”

- Về hạn chế: Pháp luật PCTN hiện hành quy định phạm vi chủ

thể trong khu vực tư còn hẹp Nhiều quy định chưa đầy đủ, chưa phùhợp với thực tiễn, dễ bị lợi dụng để tham nhũng, nhưng chậm đượcsửa đổi, bổ sung, nhất là quy định về chế độ, định mức, tiêu chuẩn;quy định về các giải pháp phòng ngừa tham nhũng còn mang tínhhình thức, hiệu quả thấp; quy định về kiểm soát quyền lực, tráchnhiệm người đứng đầu, trách nhiệm giải trình chưa đầy đủ, chưa chặtchẽ Chưa quy định trách nhiệm hình sự pháp nhân đối với tội phạmtham nhũng Chính sách về bảo vệ nhân chứng và những người tố