Khái niệm + phân biệt hành Động xã hội với hành Động vật lý bản năng

Bên cạnh đó, hành động xã hội chia sẻ nêu trên có thể định hướng hành vi của người khác trong quá khứ, hiện tại lẫn tương lai bởi vì: Ví dụ, nếu người bạn gặp vấn đề đó trong quá khứ cảm

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BÀI TẬP GIỮA KỲ MÔN: XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG

và định hướng hành động của chủ thể” (Weber, 1947)

* Đặc điểm

- Hành động xã hội luôn gắn với tính chủ động của các cá nhân

và tính chủ động này bị quy định bởi hàng loạt yếu tố như nhu cầu - lợi ích, định hướng giá trị của chủ thể hành động

- Hành động xã hội có thể định hướng vào hành vi của những người khác trong quá khứ, hiện tại lẫn tương lai

VD: Khi một người buồn phiền vì một vấn đề hay là một ai đó, người này có thể

tự suy nghĩ, dằn vặt rất nhiều với chính bản thân mình (nếu họ không phải tuýp người dễ chia sẻ với người khác) Như vậy, không có ai chứng kiến cá nhân này, đồng thời, hành động suy nghĩ, dằn vặt của người này cũng không định hướng, ảnh hưởng tới hành động của người nào khác Đây không phải là hành động xã hội

Tuy nhiên, đặt trong hoàn cảnh tương tự, khi một người buồn phiền vì một vấn

đề gì đó và họ đem những tâm sự đó chia sẻ với người khác Lúc này, đã có người chứng kiến họ, lắng nghe họ; đồng thời những lời chia sẻ, những thái độ khi chia

sẻ của họ cũng có thể ảnh hưởng tới cảm xúc, suy nghĩ và hành động của người lắng nghe Đây là hành động xã hội

Bên cạnh đó, hành động xã hội chia sẻ nêu trên có thể định hướng hành vi của người khác trong quá khứ, hiện tại lẫn tương lai bởi vì: Ví dụ, nếu người bạn gặp vấn đề đó trong quá khứ cảm thấy có thể than vãn, chia sẻ một cách thoải mái với người lắng nghe và người lắng nghe cũng sẵn sàng lắng nghe bạn mình thì trong

tương lai, nếu người bạn thứ nhất lại có vấn đề gì, thì họ sẽ tiếp tục là những người có thể chia sẻ và tâm sự với nhau

1.2 Phân biệt hành động xã hội và những loại khác không phải hành động

xã hội

a, Phân biệt với hành động vật lý bản năng

- Hành động vật lý bản năng là dạng hành động mang tính chất bản năng sinh học, có ý thức rất thấp và phản ứng đáp lại với kích thích từ môi trường diễn ra rất nhanh

- Dấu hiệu phân biệt hành động xã hội và hành động vật lý - bản năng:

Hành động xã hội Hành động vật lý - bản năng

Là phản ứng gián tiếp thông qua

biểu tượng

Là phản ứng trực tiếp với các tác nhân

Tính chuẩn mực quy định Không có tính chuẩn mực

về hướng người gọi

b, Phân biệt với hành vi hay hành động nói chung

- Khi đề cập đến khái niệm hành vi, hành động nói chung, người ta thường không chú ý tới tính mục đích trong phản ứng hay cách hành động của con

người

- Còn khi nói đến hành vi xã hội, hành động xã hội, người ta muốn nói đến tính mục đích như một kiểu phản ứng, một kiểu đáp lại với tác nhân kích

thích từ môi trường (Con người nghĩ về điều mình làm, nghĩ về tình huống

hành động cũng như nghĩ về hành động mà người khác sẽ đáp lại hành động của chúng ta)

VD: Hành động khóc một mình khi xúc động và hành động khóc để gây chú ý, để vòi vĩnh của một đứa trẻ

c, Phân biệt với một số trường hợp khác

- Hành động chỉ thuần mang tính cơ học

VD: Hai người đi ngang qua nhau vô tình va chạm do không để ý, đây không phải hành động xã hội mà chỉ là một hành động va quệt mang tính

cơ học Nếu như một trong hai người đó cố tình va vào người kia, thì đây lại là hành động xã hội

- Hành động xã hội không phải sự đồng nhất hành vi hoặc sự tương tự, thống nhất giữa hành vi của các cá nhân

VD: Khi chứng kiến một vụ tai nạn, những người đi qua đường dừng xe lại với những mục đích khác nhau, có người tò mò, có người muốn xem có thể giúp gì không…

→ Dù hành động có tương tự nhau, nhưng nó không nhắm tới ai, không có

sự thống nhất về mục đích thì không được coi là hành động xã hội

- Hành động xã hội không phải là những hành động được thực hiện do bị ảnh hưởng bởi hành vi của người khác

VD: Khi đang đi đường, bỗng nhiên có 1-2 người nhìn về một hướng/ nhìn lên trời, những người khác đi qua cũng sẽ nhìn theo hướng đó Dù chưa thực sự biết “đó” là cái gì và tại sao người ta lại nhìn, thì vẫn có người làm vậy vì tò mò, có người làm vậy chỉ vì thấy người trước mình làm thế, cũng

có người làm vậy vì sợ nhỡ có gì rơi xuống đầu mình…

→ Tóm lại, để kết luận một hành động có phải là hành động xã hội hay không,

cần phải xem hành động đó có ý nghĩa chủ quan nào đó của chủ thể hành động

và có sự định hướng đến hành động của người khác hay không

2 Các thành tố cơ bản của hành động xã hội và phân loại

2.1 Các thành tố cơ bản của hành động xã hội

Theo T Parsons có 5 thành tố cơ bản cấu thành hành động xã hội:

1 Chủ thể hành động: là chủ thể thực hiện hành động

2 Mục đích: mong muốn mà chủ thể hành động hướng tới

3 Chuẩn mực, giá trị & quan niệm xã hội: là những yếu tố chi phối chủ thể hành động, có thể tác động đến mục đích và các phương tiện được lựa chọn để đạt tới mục đích

4 Điều kiện & hoàn cảnh: chủ thể hành động phải đối diện với các điều kiện tình huống khác nhau có ảnh hưởng đến sự lựa chọn mục tiêu và phương tiện của chủ thể hành động, bao gồm thể chất của

họ, tính di truyền, ảnh hưởng của môi trường sống, v.v…

5 Phương tiện hành động: các phương tiện để đạt đến mục tiêu mà chủ thể hành động sở hữu

Từ những thành tố trên chúng ta có một sơ đồ về các thành tố cơ bản của hành động xã hội theo quan điểm của Parsons:

Ban đầu, T Parsons cho rằng chủ thể hành động là những cá thể độc lập Tuy

nhiên theo khía cạnh bao quát nhất dựa trên thực tế, chủ thể của hành động kh chỉ

là một cá nhân mà có thể là một nhóm người, tổ chức, cộng đồng hoặc cả một xã hội Và yếu tố đầu tiên để hình thành một hành động xã hội là chủ thể đó phải hướng đến một mục đích hành động cụ thể Để đạt được mục đích thì chủ thể có

thể lựa chọn nhiều phương tiện khác nhau Tuy nhiên việc lựa chọn này phụ thuộc vào 2 yếu tố là chuẩn mực, giá trị và quan niệm xã hội của chủ thể hành động và hoàn cảnh, môi trường hành động

VD:

Một sinh viên học XHHĐC là chủ thể, mục đích hành động là xin đc gia hạn nộp bài giữa kì trong điều kiện, hoàn cảnh bị ốm, chưa kịp làm bài nhưng đã đến hạn nộp bài Chuẩn mực, giá trị và quan điểm khác ở đây là quy định nếu kh nộp bài giữa kì thì sẽ bị điểm 0 và phương tiện bạn sinh viên này sử dụng để đạt được mục đích hành động là email và giấy minh chứng của cơ quan y tế - giấy khám sức khỏe từ bệnh viện công

2.2 Phân loại hành động xã hội

Theo Max Weber, có 4 kiểu loại hành động:

Hành động này vẫn tính đến công cụ và phương tiện thực hiện hành động tuy nhiên hành động này chịu ảnh hưởng bởi những giá trị và chuẩn mực đã được đúc kết thông qua giáo dục và trở thành những giá trị nằm sẵn trong tiềm thức VD: hành động ngăn chặn gian lận trong thi cử

+ Hành động truyền thống

Là dạng hành động tuân thủ theo thói quen hay phong tục lâu đời, là dạng hành động mang tính tự động trong những tình huống nhất định, giúp chủ thể bớt suy diễn về mục đích của hành động

VD: hành động mừng tuổi trẻ em và người lớn tuổi dịp Tết

+ Hành động cảm xúc

Là hành động được đánh dấu bởi tính bốc đồng hoặc sự thể hiện của cảm xúc không được kiểm soát, thiếu đi sự tính toán về phương tiện đạt được mục đích VD: hành động tức giận trong một cuộc tranh cãi

Tuy vậy, trên thực tế hiếm khi hành động của một người chỉ thuộc vào một trong bốn kiểu loại hành động mà Weber đề cập tới Ví dụ như hành động giúp một cô gái qua đường của một chàng trai có thể đó là hành động duy lý giá trị khi anh ta thích giúp đỡ người khác hoặc là hành động duy lý công cụ khi anh ta lấy cớ để làm quen cô gái

Bên cạnh quan điểm phân loại hành động của Max Weber thì còn có quan điểm của ông V Pareto Khác với Max Weber thì Pareto nhìn nhận các hiện tượng xã hội bằng góc nhìn của các hành động phi logic Theo ông, hành động phi logic là hành động được thúc đẩy bởi các giá trị, chuẩn mực mà chủ thể hành động đã tiếp nhận trong quá trình xã hội hoá cá nhân Hành động phi logic của Pareto có thể dùng để giải thích vấn đề: Vì sao yêu người này mà không yêu người khác, tại sao biết trốn học có thể bị kỷ luật mà vẫn trốn,…

3 Vận dụng lý thuyết hành động xã hội vào phân tích các hoạt động xã hội

và biến đổi XH

3.1 Phân tích hoạt động xã hội

Vận dụng lý thuyết hành động xã hội, ta có thể phân tích các thành tố của một xã hội nào đó:

(1) Chủ thể hành động

(2) Mục đích hành động

(3) Chuẩn mực giá trị và quan niệm xã hội

(4) Điều kiện và hoàn cảnh của hành động

(5) Phương tiện hành động

Tất cả yếu tố này thường được phân tích trong mối quan hệ tổng hợp, để giải thích cho một hành động xã hội cụ thể

Khi nghiên cứu về sự phát triển của con người, các triết gia, các nhà khoa học có

sự thống nhất với nhau trong quan điểm: con người phát triển được như hiện nay

là nhờ các hoạt động Thông qua hoạt động mà con người phát triển nhận thức, kinh nghiệm, hình thành trật tự xã hội, tạo nên đời sống xã hội của loài người Nói một cách khác, con người hình thành và phát triển mọi mặt thông qua những hoạt động xã hội cụ thể Cho đến nay, có nhiều người nghiên cứu về loại hoạt động này và cũng có nhiều quan niệm khác nhau về nó Tuy nhiên, có thể nhắc tới hoạt động này như sau: hoạt động xã hội là hoạt động được triển khai trong thực tế của đời sống xã hội Những hoạt động đó gắn liền với những nhiệm vụ, yêu cầu và theo đúng tôn chỉ và pháp lý của xã hội

Lý thuyết hành động xã hội thường được vận dụng để:

- Phân tích mối quan hệ nhân quả

- Lý giải cho những hành động xã hội mà chủ thể lựa chọn

( Với những phân tích này, trong nghiên cứu xã hội học thường được sử dụng trong phân tích mối quan hệ nhân quả, lý giải cho những hành động xã hội mà chủ thể lựa chọn Các phân tích này cũng hay hướng tới việc xem xét mức độ cân bằng giữa chi phí và phần thưởng trong hành động xã hội, có thể vận dụng để giải thích những hiện tượng xã hội khác nhau trong thực tế Bối cảnh của hành động

xã hội của các chủ thể cũng là một yếu tố cần lưu ý trong những phân tích xã hội

học Yếu tố giáo dục, môi trường sống, cấu trúc xã hội được vận dụng hiệu quả trong việc phân tích hệ quả xã hội của quá trình xã hội hóa cá nhân khác nhau

VD: Khi một cá nhân lựa chọn nghề nghiệp, có thể sẽ dựa vào cảm tính, trào lưu

xã hội - là hành động cảm tính; hoặc họ sẽ tính toán, lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực, trình độ của họ và với điều kiện thực tế của xã hội - tức hành động duy lý công cụ; hoặc lựa chọn nối nghiệp gia đình - hành động theo truyền thống,

Max Weber cho rằng mỗi con người trong chúng ta đều có những hành động khác nhau để thực hiện động cơ mục đích của mình Và hành động xã hội được xem là cách thức tốt nhất để xác định lát cắt tiếp cận xã hội học Lý thuyết hành động xã hội không chỉ cung cấp những động cơ cá nhân bên trong mà còn luận giải sự ảnh hưởng của các yếu tố xã hội như: hệ thống giá trị, chuẩn mực, tín ngưỡng, giới tính, giai tầng, chủng tộc và thậm chí là bối cảnh bên ngoài tác động đến hành động đó

Ví dụ: Áp dụng lý thuyết hành động xã hội trong việc nghiên cứu vấn đề ruộng đất và nông dân ở đồng bằng sông Cửu Long, người dân nơi đây đã có những suy nghĩ và hành động về vấn đề ruộng đất trong thời kì đổi mới Hiện tượng người nông dân đang và đã bán đi ruộng đất của mình là thực trạng ở Việt Nam nói chung và ĐBSCL nói riêng, xuất phát từ các nguyên nhân:

- Đô thị hóa nông thôn làm cho giá đất tăng cao

- Hiệu quả kinh tế từ nông nghiệp thấp hơn so với các ngành, nghề khác

- Cơ giới hóa nông nghiệp vẫn còn hạn chế, việc sử dụng sức người nhiều

còn phổ biến

- Các phương tiện hưởng thụ vật chất và tinh thần ngày càng phong phú,

nhưng đòi hỏi phải có tiền để mua sắm

- Sự phân tầng giàu nghèo trong xã hội, dẫn đến một bộ phận nông dân

muốn thoát nghèo bằng cách bán đất

3.2 Phân tích biến đổi xã hội

- Biến đổi xã hội: là thuộc tính vốn có của mỗi xã hội Đây là một hiện tượng mang tính tập thể Trước hết, nó phải bao hàm một tập hợp các cá

nhân, một cộng đồng hay cả xã hội, tức là sự biến đổi ấy phải tác động đến các điều kiện sống, lối sống, lối suy nghĩ và ứng xử của một tập thể, một cộng đồng chứ không phải chỉ tác động đến một số ít cá nhân nào đó Những sự thay đổi ấy cũng đương nhiên gắn với sự thay đổi trong hệ thống giá trị và hệ thống chuẩn mực của xã hội

+ Mọi chiều cạnh cuộc sống xung quanh đều liên tục biến đổi: “Không

ai tắm hai lần trên một dòng sông” (Heraclit)

→ Biến đổi xã hội là khái niệm phản ánh bất cứ sự thay đổi nào của cấu trúc xã hội hoặc thiết chế xã hội

+ Xét về mặt phương pháp luận:

● Nghiên cứu sự biến đổi XH ở khía cạnh vĩ mô: đề cập đến

sự thay đổi trong cấu trúc xã hội xã hội nói chung, tức là sự thay đổi về mặt tổ chức xã hội trên tổng thể hoặc trên một số thành tố nào đó, hay một số định chế cơ bản của xã hội

● Nghiên cứu sự biến đổi XH ở khía cạnh vi mô: nghiên cứu

và phân tích sự biến đổi trong lối sống, lối ứng xử và các quan niệm sống, hệ giá trị của các cá nhân là thành viên của xã hội

- Trong nghiên cứu biến đổi xã hội dưới góc độ xã hội học cần đề cập đến

những vấn đề quan trọng như: nguyên nhân biến đổi, quá trình biến đổi, kết quả của biến đổi xã hội

- Lý thuyết hành động xã hội thường được vận dụng trong phân tích xu hướng biến đổi xã hội Trong đó, hành động xã hội của các chủ thể trong

quá trình biến đổi xã hội có vai trò quan trọng trong định hướng biến đổi

xã hội Đồng thời, lý thuyết hành động xã hội có thể vận dụng trong việc

đề ra các giải pháp cho sự biến đổi xã hội và giúp các nhà khoa học dự đoán xu hướng biến đổi xã hội trong tương lai

- Ví dụ: sự biến đổi từ quan niệm về vấn đề phụ nữ không chồng mà có con trong xã hội Việt Nam truyền thống đến vấn đề mẹ đơn thân trong xã hội hiện nay → Vận dụng lý thuyết hành động xã hội vào phân tích biến đổi

xã hội dưới góc độ vi mô (nghiên cứu, phân tích sự thay đổi trong quan niệm xã hội)

+ Nguyên nhân biến đổi: sự phát triển của chủ nghĩa cá nhân và ảnh

hưởng của truyền thông, những cá nhân có sức ảnh hưởng trong xã hội

● Sự phát triển của chủ nghĩa cá nhân là kết quả của quá trình Tây phương hóa, hiện đại hóa xã hội Xã hội Việt Nam hiện nay đang có sự thay đổi theo hướng các giá trị, chuẩn mực truyền thống đang bị thay thế bởi các giá trị cá nhân nhiều hơn

● Đây là kết quả của quá trình hiện đại hóa xã hội và ảnh hưởng của truyền thông đại chúng Các phương tiện truyền thông đa dạng giúp con người tiếp cận với nhiều thông tin, các nền văn hóa khác nhau trên thế giới Từ đó, họ tiếp xúc, học hỏi và phát triển những giá trị, chuẩn mực cá nhân

● Bên cạnh đó, những cá nhân có ảnh hưởng tới cộng đồng (VD: những người hoạt động trong showbiz, ca sĩ, những người hoạt động trong lĩnh vực thời trang, ) với quan niệm sống đề cao giá trị cá nhân cũng là một nhân tố thúc đẩy sự thay đổi trong quan niệm của xã hội về vấn đề phụ nữ không chồng mà

có con Có những cá nhân mang sức ảnh hưởng lớn tới xã hội, thậm chí, họ có thể trở thành biểu tượng của giới trẻ Vì vậy, các quan điểm, hành động, lối sống của họ có thể đem lại tác động tới các cá nhân trong xã hội họ sinh sống

VD: Ca sĩ Phương Thanh, ca sĩ Thái Thùy Linh, Hiền Thục,